1. Sintaksa
Sintaksa është dega e gramatikës që studion mënyrën e organizimit të fjalëve në togfjalësha, të togfjalëshave në fjali dhe të fjalive në periudha, si dhe marrëdhëniet gramatikore e kuptimore që krijohen ndërmjet tyre. Ajo merret me ndërtimin strukturor të ligjërimit, funksionet sintaksore të njësive gjuhësore dhe rregullat që sigurojnë ndërtimin e saktë të fjalive në gjuhë.
Shpjegim i thjeshtuar:
Sintaksa tregon si bashkohen fjalët për të krijuar fjali të sakta dhe me kuptim.
Shembuj:
- Nxënësi lexon librin.
- Vajza po shkruan një letër.
- Kur erdhi profesori, studentët heshtën.
2. Njësia sintaksore
Njësia sintaksore është çdo element gjuhësor që merr pjesë në ndërtimin e strukturave sintaksore dhe kryen një funksion të caktuar brenda tyre. Njësi sintaksore mund të jetë fjala, togfjalëshi, gjymtyra e fjalisë, fjalia ose periudha, varësisht nga niveli i analizës.
Shpjegim i thjeshtuar:
Janë pjesët që ndërtojnë fjalinë.
Shembuj:
- “libri i ri” → togfjalësh
- “Nxënësi lexon” → fjali
- “Kur erdhi, filloi ora” → periudhë
3. Marrëdhënia sintaksore
Marrëdhënia sintaksore është lidhja gramatikore dhe kuptimore që krijohet ndërmjet fjalëve ose njësive të tjera gjuhësore brenda një ndërtimi sintaksor. Kjo marrëdhënie mund të jetë bashkërenditëse, nënrenditëse ose predikative.
Shpjegim i thjeshtuar:
Tregon si lidhen pjesët e fjalisë mes vete.
Shembuj:
- djalë dhe vajzë → bashkërenditje
- libri i nxënësit → nënrenditje
- Djali vrapon → marrëdhënie predikative
4. Lidhja sintaksore
Lidhja sintaksore është mënyra konkrete me të cilën realizohen marrëdhëniet ndërmjet njësive sintaksore në një strukturë gjuhësore. Ajo mund të realizohet përmes përshtatjes, drejtimit, bashkimit ose mjeteve të tjera gramatikore.
Shpjegim i thjeshtuar:
Është mënyra si bashkohen fjalët në fjali.
Shembuj:
- vajza e bukur
- lexoj librin
- shkoj në shkollë
5. Raporti predikativ
Raporti predikativ është marrëdhënia themelore sintaksore ndërmjet kryefjalës dhe kallëzuesit, ku njëra shpreh bartësin e veprimit, gjendjes ose tiparit, ndërsa tjetra veprimin, gjendjen ose tiparin që i atribuohet atij.
Shpjegim i thjeshtuar:
Është lidhja ndërmjet atij që vepron dhe veprimit.
Shembuj:
- Djali luan.
- Mësuesja shpjegon.
- Fëmija fle.
6. Raporti bashkërenditës
Raporti bashkërenditës është marrëdhënia sintaksore ndërmjet dy ose më shumë njësive të barasvlershme gramatikisht dhe kuptimisht, të cilat nuk varen nga njëra-tjetra.
Shpjegim i thjeshtuar:
Dy pjesë lidhen si të barabarta.
Shembuj:
- motra dhe vëllai
- shkroi dhe lexoi
- ose vjen, ose largohet
7. Raporti nënrenditës
Raporti nënrenditës është marrëdhënia sintaksore ku një njësi gjuhësore varet nga një tjetër dhe e plotëson ose e përcakton atë.
Shpjegim i thjeshtuar:
Një pjesë varet nga një pjesë tjetër.
Shembuj:
- libri i nxënësit
- shtëpia që ndodhet në kodër
- shkoi për të mësuar
8. Përshtatja sintaksore
Përshtatja është mënyra e lidhjes sintaksore në të cilën fjala e varur përshtatet me fjalën drejtuese në kategori gramatikore si gjinia, numri ose rasa.
Shpjegim i thjeshtuar:
Një fjalë ndryshon formën për t’iu përshtatur tjetrës.
Shembuj:
- vajza e bukur
- djemtë e mirë
- shtëpitë e mëdha
9. Drejtimi sintaksor
Drejtimi është mënyra e lidhjes sintaksore ku fjala kryesore kërkon një formë të caktuar gramatikore nga fjala e varur.
Shpjegim i thjeshtuar:
Një fjalë “komandon” formën e tjetrës.
Shembuj:
- lexoj librin
- i afrohem shokut
- mbështetem te miku
10. Bashkimi sintaksor
Bashkimi sintaksor është lidhja e njësive gjuhësore pa ndryshime të domosdoshme gramatikore ndërmjet tyre, zakonisht me afërsi kuptimore ose rend fjalësh.
Shpjegim i thjeshtuar:
Fjalët bashkohen pa ndryshuar formë.
Shembuj:
- shumë bukur
- tepër larg
- mjaft mirë
11. Togfjalëshi
Togfjalëshi është një grup prej dy ose më shumë fjalësh të lidhura sintaksisht, ku njëra zakonisht është kryesore, ndërsa tjetra e varur, duke formuar një njësi kuptimore.
Shpjegim i thjeshtuar:
Dy ose më shumë fjalë që funksionojnë së bashku.
Shembuj:
- libri i ri
- shumë i bukur
- shtëpia pranë lumit
12. Togfjalëshi emëror
Togfjalëshi emëror është togfjalësh që ka si bërthamë një emër dhe ku fjalët e tjera e përcaktojnë ose e plotësojnë atë.
Shpjegim i thjeshtuar:
Togfjalësh i ndërtuar rreth një emri.
Shembuj:
- libri i gjuhës
- shtëpia e madhe
- djali i zgjuar
13. Togfjalëshi foljor
Togfjalëshi foljor është togfjalësh që ka në qendër një folje dhe elementet e tjera e plotësojnë kuptimin e saj.
Shpjegim i thjeshtuar:
Togfjalësh i ndërtuar rreth një foljeje.
Shembuj:
- lexon librin
- shkoi në qytet
- filloi të qajë
14. Togfjalëshi mbiemëror
Togfjalëshi mbiemëror është ndërtim sintaksor me mbiemrin si fjalë kryesore, i cili mund të marrë plotësime ose përcaktime.
Shpjegim i thjeshtuar:
Togfjalësh që qendër ka mbiemrin.
Shembuj:
- shumë i bukur
- tepër i gjatë
- i aftë për punë
15. Togfjalëshi ndajfoljor
Togfjalëshi ndajfoljor është togfjalësh që ka në qendër një ndajfolje dhe plotësohet nga fjalë të tjera që specifikojnë kuptimin e saj.
Shpjegim i thjeshtuar:
Togfjalësh me qendër ndajfoljen.
Shembuj:
- shumë larg
- tepër mirë
- pak më vonë
Kundrina është gjymtyrë e dytë e fjalisë që plotëson kuptimin e kallëzuesit, zakonisht duke treguar objektin mbi të cilin bie veprimi, sendin që preket nga veprimi, ose atë me të cilin lidhet veprimi.
Shpjegim i thjeshtuar:
Tregon kë ose çfarë prek veprimi.
Shembuj:
- Lexova librin.
- Takova mikun.
- I dhashë nxënësit detyrën.
72. Kundrina e drejtë
Kundrina e drejtë është kundrina që lidhet drejtpërdrejt me foljen dhe zakonisht shpreh objektin që pëson ose merr veprimin e saj.
Shpjegim i thjeshtuar:
Objekti që preket drejtpërdrejt nga veprimi.
Shembuj:
- Bleva bukën.
- Hapa derën.
- Shkrova letrën.
73. Kundrina e zhdrejtë
Kundrina e zhdrejtë është kundrina që lidhet me foljen në mënyrë jo të drejtpërdrejtë, shpesh përmes rasës dhanore ose përmes parafjalëve.
Shpjegim i thjeshtuar:
Objekti që lidhet tërthorazi me veprimin.
Shembuj:
- I dhashë motrës librin.
- Fola me shokun.
- U kujdesa për fëmijën.
74. Kundrina e zhdrejtë pa parafjalë
Kundrina e zhdrejtë pa parafjalë është ajo që shprehet zakonisht me emër ose përemër në rasën dhanore dhe tregon marrësin, përfituesin ose të interesuarin e veprimit.
Shpjegim i thjeshtuar:
Kundrinë që del pa parafjalë, zakonisht me pyetjen “kujt?”.
Shembuj:
- I dhashë shokut librin.
- I tregova mësueses të vërtetën.
- I shkrova vëllait.
75. Kundrina e zhdrejtë me parafjalë
Kundrina e zhdrejtë me parafjalë është kundrina që shprehet me një ndërtim parafjalor dhe lidhet me kallëzuesin për të treguar objektin, mjetin, shoqërimin, drejtimin, përkatësinë ose marrëdhënie të tjera.
Shpjegim i thjeshtuar:
Kundrinë që del me parafjalë.
Shembuj:
- Fola me mësuesin.
- Mendova për familjen.
- U mbështeta te shoku.
76. Kundrina e brendshme
Kundrina e brendshme është kundrinë që ka lidhje të ngushtë kuptimore me foljen, shpesh duke përsëritur ose konkretizuar vetë kuptimin e veprimit.
Shpjegim i thjeshtuar:
Kundrina që del nga vetë kuptimi i foljes.
Shembuj:
- Jetoi një jetë të vështirë.
- Fjeti gjumë të rëndë.
- Luftoi luftë të ashpër.
77. Kundrina e jashtme
Kundrina e jashtme është kundrina që shënon një objekt të veçantë jashtë kuptimit të vetë foljes, mbi të cilin bie veprimi.
Shpjegim i thjeshtuar:
Objekt i pavarur nga kuptimi i foljes.
Shembuj:
- Lexoi romanin.
- Ndërtoi shtëpinë.
- Mori çelësin.
78. Kundrina me parafjalën “me”
Kundrina me parafjalën “me” shpreh marrëdhënie shoqërimi, mjeti, mënyre, bashkëveprimi ose objekti me të cilin lidhet veprimi.
Shpjegim i thjeshtuar:
Tregon me kë ose me çfarë kryhet/lidhet veprimi.
Shembuj:
- Foli me shokun.
- Shkroi me laps.
- Erdhi me babanë.
79. Kundrina me parafjalën “për”
Kundrina me parafjalën “për” tregon objektin në dobi të të cilit kryhet veprimi, objektin e mendimit, të ndjenjës, të kujdesit ose të qëllimit.
Shpjegim i thjeshtuar:
Tregon për kë ose për çfarë bëhet diçka.
Shembuj:
- Punon për familjen.
- Mendon për të ardhmen.
- Kujdeset për fëmijët.
80. Kundrina me parafjalën “nga”
Kundrina me parafjalën “nga” mund të tregojë burim, shkak, prejardhje, largim ose objekt nga i cili nis ose ndaj të cilit drejtohet veprimi.
Shpjegim i thjeshtuar:
Tregon prej kujt, prej çfarë ose nga çfarë.
Shembuj:
- U largua nga shtëpia.
- U tremb nga zhurma.
- Mori letër nga shoku.
81. Kundrina me parafjalën “në”
Kundrina me parafjalën “në” tregon objektin ose fushën ku drejtohet veprimi, gjendja ose shndërrimi.
Shpjegim i thjeshtuar:
Tregon ku ose në çfarë lidhet veprimi.
Shembuj:
- U kthye në hero.
- Beson në drejtësi.
- Hyri në dhomë.
82. Kundrina me parafjalën “mbi”
Kundrina me parafjalën “mbi” tregon objektin mbi të cilin ushtrohet veprimi, mendimi, diskutimi ose ndikimi.
Shpjegim i thjeshtuar:
Tregon mbi çfarë bëhet veprimi.
Shembuj:
- Diskutuan mbi problemin.
- Shkroi mbi historinë.
- U hodh mbi armikun.
83. Përcaktori
Përcaktori është gjymtyrë e dytë e fjalisë që përcakton, sqaron, kufizon ose karakterizon një emër a përemër, duke treguar cilësi, përkatësi, sasi, rend, lloj, prejardhje ose marrëdhënie tjetër.
Shpjegim i thjeshtuar:
Tregon më shumë për një emër.
Shembuj:
- libri i ri
- shtëpia e madhe
- fletorja e nxënësit
84. Përcaktori me përshtatje
Përcaktori me përshtatje është përcaktori që përshtatet me emrin e përcaktuar në gjini, numër dhe rasë.
Shpjegim i thjeshtuar:
Përcaktor që merr formën sipas emrit.
Shembuj:
- vajza e mirë
- djemtë e zgjuar
- shtëpisë së vjetër
85. Përcaktori me drejtim
Përcaktori me drejtim është përcaktori që varet nga emri dhe shprehet me një formë të caktuar rasore ose parafjalore, pa u përshtatur domosdoshmërisht me të.
Shpjegim i thjeshtuar:
Përcaktor që lidhet me emrin me rasë ose parafjalë.
Shembuj:
- libri i nxënësit
- rruga për në qytet
- gotë uji
86. Përcaktori me bashkim
Përcaktori me bashkim është përcaktori që lidhet me emrin pa ndryshime të dukshme gramatikore, zakonisht përmes afërsisë, rendit ose kuptimit.
Shpjegim i thjeshtuar:
Përcaktor që lidhet pa përshtatje dhe pa drejtim të qartë.
Shembuj:
- sot mbrëma
- vajza student
- qyteti hero
87. Përcaktori i shprehur me mbiemër
Përcaktori i shprehur me mbiemër tregon cilësi, tipar ose gjendje të emrit që përcakton.
Shpjegim i thjeshtuar:
Përshkruan emrin.
Shembuj:
- djalë i zgjuar
- vajzë e qetë
- ditë e bukur
88. Përcaktori i shprehur me përemër
Përcaktori i shprehur me përemër shërben për të treguar, përvetësuar, pyetur, pacaktuar ose kufizuar emrin që përcakton.
Shpjegim i thjeshtuar:
Përdor përemra pranë emrit.
Shembuj:
- ky libër
- shtëpia ime
- çfarë pune?
89. Përcaktori i shprehur me numëror
Përcaktori i shprehur me numëror tregon sasinë, rendin ose vendin numerik të emrit.
Shpjegim i thjeshtuar:
Tregon numër ose radhë.
Shembuj:
- dy libra
- tre nxënës
- dita e parë
90. Përcaktori gjinor
Përcaktori gjinor është përcaktori që shprehet me emër në rasën gjinore dhe tregon përkatësi, pronësi, lloj, prejardhje ose marrëdhënie të tjera.
Shpjegim i thjeshtuar:
Tregon i kujt është ose me çfarë lidhet emri.
Shembuj:
- libri i mësuesit
- dera e shtëpisë
- zëri i fëmijës
91. Përcaktori rrjedhor
Përcaktori rrjedhor është përcaktori i shprehur me emër në rasën rrjedhore, zakonisht për të treguar lëndë, prejardhje, përbërje, lloj ose cilësi.
Shpjegim i thjeshtuar:
Tregon nga çfarë është ose çfarë lloji është.
Shembuj:
- gotë uji
- lugë druri
- copë buke
92. Përcaktori parafjalor
Përcaktori parafjalor është përcaktori që shprehet me një ndërtim parafjalor dhe përcakton emrin nga pikëpamja e vendit, qëllimit, përkatësisë, destinacionit ose karakteristikës.
Shpjegim i thjeshtuar:
Përcaktor me parafjalë.
Shembuj:
- rruga për në fshat
- njeriu me kapelë
- shtëpia pa dritare
93. Ndajshtimi
Ndajshtimi është përcaktor emëror që vihet pranë një emri tjetër për ta sqaruar, emërtuar, karakterizuar ose identifikuar më mirë atë.
Shpjegim i thjeshtuar:
Një emër që shpjegon një emër tjetër.
Shembuj:
- Naim Frashëri, poeti ynë kombëtar, shkroi shumë.
- Tirana, kryeqyteti i Shqipërisë, është qytet i madh.
94. Ndajshtimi i paveçuar
Ndajshtimi i paveçuar lidhet ngushtë me emrin që përcakton dhe nuk ndahet me pauzë ose presje.
Shpjegim i thjeshtuar:
Ndajshtim i lidhur ngushtë me emrin.
Shembuj:
- profesor Arbeni
- qyteti Tiranë
- lumi Drin
95. Ndajshtimi i veçuar
Ndajshtimi i veçuar ndahet nga pjesa tjetër e fjalisë me pauzë dhe në të shkruar zakonisht me presje, sepse jep një sqarim shtesë.
Shpjegim i thjeshtuar:
Ndajshtim që shpjegon dhe ndahet me presje.
Shembuj:
- Arbeni, shoku im i vjetër, erdhi dje.
- Shkodra, qytet i lashtë, ka histori të pasur.
96. Përcaktori kallëzuesor
Përcaktori kallëzuesor është gjymtyrë e dytë që shpreh një tipar të kryefjalës ose kundrinës në lidhje me veprimin e kallëzuesit.
Shpjegim i thjeshtuar:
Tregon si paraqitet kryefjala ose kundrina gjatë veprimit.
Shembuj:
- Ai u kthye i lodhur.
- E gjetëm dhomën të pastër.
- Vajza erdhi e gëzuar.
97. Përcaktori kallëzuesor i kryefjalës
Ky përcaktor kallëzuesor lidhet me kryefjalën dhe tregon gjendjen ose tiparin e saj gjatë veprimit.
Shpjegim i thjeshtuar:
Tregon si është kryefjala kur kryen veprimin.
Shembuj:
- Djali erdhi i lodhur.
- Vajza u largua e qetë.
98. Përcaktori kallëzuesor i kundrinës
Ky përcaktor kallëzuesor lidhet me kundrinën dhe tregon gjendjen ose tiparin e saj si rezultat ose gjatë veprimit.
Shpjegim i thjeshtuar:
Tregon si është objekti i veprimit.
Shembuj:
- E lashë derën të hapur.
- E gjeta fëmijën të sëmurë.
99. Gjymtyrët e dyta
Gjymtyrët e dyta janë pjesë të fjalisë që varen nga gjymtyrët kryesore ose nga njëra-tjetra dhe plotësojnë, saktësojnë ose zgjerojnë përmbajtjen e fjalisë.
Shpjegim i thjeshtuar:
Janë pjesë që shtojnë informacion.
Shembuj:
- Djali lexon librin.
- Vajza erdhi dje.
- Shtëpia e madhe u shit.
100. Rrethanori
Rrethanori është gjymtyrë e dytë që tregon rrethanat në të cilat kryhet veprimi ose paraqitet gjendja, si vendi, koha, mënyra, shkaku, qëllimi, kushti, sasia etj.
Shpjegim i thjeshtuar:
Tregon ku, kur, si, pse ose për çfarë ndodh veprimi.
Shembuj:
- Erdhi dje.
- Shkoi në qytet.
- Punoi me kujdes.
Rrethanori i vendit është gjymtyrë e dytë që tregon vendin ku ndodh veprimi, drejtimin e lëvizjes, pikënisjen, pikëmbërritjen ose hapësirën ku zhvillohet një ngjarje.
Shpjegim i thjeshtuar:
Tregon ku ndodh veprimi.
Shembuj:
- Ai jeton në Tetovë.
- Fëmijët luajnë në oborr.
- U nis nga shkolla.
102. Rrethanori i kohës
Rrethanori i kohës tregon kohën kur ndodh veprimi, kohëzgjatjen, fillimin, mbarimin ose përsëritjen e tij.
Shpjegim i thjeshtuar:
Tregon kur ndodh veprimi.
Shembuj:
- Erdhi dje.
- Do të shkojmë nesër.
- Punoi gjithë ditën.
103. Rrethanori i mënyrës
Rrethanori i mënyrës tregon mënyrën si kryhet veprimi ose si paraqitet një gjendje.
Shpjegim i thjeshtuar:
Tregon si bëhet diçka.
Shembuj:
- Ai foli qetë.
- Vajza këndoi bukur.
- Punoi me kujdes.
104. Rrethanori i shkakut
Rrethanori i shkakut tregon arsyen ose shkakun për të cilin ndodh një veprim a gjendje.
Shpjegim i thjeshtuar:
Tregon pse ndodh diçka.
Shembuj:
- U drodh nga frika.
- U vonua për shkak të shiut.
- Qau nga gëzimi.
105. Rrethanori i qëllimit
Rrethanori i qëllimit tregon synimin për të cilin kryhet veprimi.
Shpjegim i thjeshtuar:
Tregon për çfarë bëhet veprimi.
Shembuj:
- Shkoi për mësim.
- Punon për familjen.
- Erdhi për të ndihmuar.
106. Rrethanori i kushtit
Rrethanori i kushtit tregon kushtin në të cilin mund të kryhet ose të mos kryhet një veprim.
Shpjegim i thjeshtuar:
Tregon me çfarë kushti ndodh diçka.
Shembuj:
- Me punë, arrihet gjithçka.
- Pa ndihmë, nuk ia del.
- Në rast nevoje, më thirr.
107. Rrethanori i lejimit
Rrethanori i lejimit tregon një rrethanë që mund ta pengonte veprimin, por nuk e pengon.
Shpjegim i thjeshtuar:
Tregon pavarësisht çfarë ndodh veprimi.
Shembuj:
- Erdhi me gjithë shiun.
- Punoi pavarësisht lodhjes.
- Doli me gjithë të ftohtin.
108. Rrethanori i sasisë
Rrethanori i sasisë tregon masën, shkallën, sasinë ose intensitetin e veprimit a tiparit.
Shpjegim i thjeshtuar:
Tregon sa shumë ose sa pak.
Shembuj:
- Punoi shumë.
- Foli pak.
- U lodh tepër.
109. Rrethanori i mjetit
Rrethanori i mjetit tregon mjetin me të cilin kryhet veprimi.
Shpjegim i thjeshtuar:
Tregon me çfarë bëhet veprimi.
Shembuj:
- Shkroi me laps.
- U nis me autobus.
- E preu me thikë.
110. Rrethanori i shoqërimit
Rrethanori i shoqërimit tregon personin, sendin ose dukurinë që shoqëron kryerësin e veprimit.
Shpjegim i thjeshtuar:
Tregon me kë ndodh veprimi.
Shembuj:
- Erdhi me shokun.
- U nis me familjen.
- Doli me motrën.
111. Rrethanori statik i vendit
Rrethanori statik i vendit tregon vendin ku qëndron ose ndodh diçka pa lëvizje.
Shpjegim i thjeshtuar:
Tregon vendqëndrim.
Shembuj:
- Qëndroi në shtëpi.
- Libri është mbi tavolinë.
- Fëmijët rrinin në klasë.
112. Rrethanori dinamik i vendit
Rrethanori dinamik i vendit tregon lëvizjen drejt një vendi, nga një vend ose nëpër një hapësirë.
Shpjegim i thjeshtuar:
Tregon lëvizje në hapësirë.
Shembuj:
- Shkoi në qytet.
- Erdhi nga fshati.
- Kaloi nëpër rrugë.
113. Rrethanori i pikënisjes
Rrethanori i pikënisjes tregon vendin ose kohën nga ku fillon një lëvizje, veprim ose proces.
Shpjegim i thjeshtuar:
Tregon nga ku fillon diçka.
Shembuj:
- U nis nga shtëpia.
- Punoi që nga mëngjesi.
- Erdhi prej Tetove.
114. Rrethanori i pikëmbërritjes
Rrethanori i pikëmbërritjes tregon vendin ose cakun ku përfundon lëvizja a veprimi.
Shpjegim i thjeshtuar:
Tregon ku arrin diçka.
Shembuj:
- Arriti në shkollë.
- Shkoi deri te ura.
- U kthye në shtëpi.
115. Rrethanori i kohëzgjatjes
Rrethanori i kohëzgjatjes tregon sa zgjat një veprim ose gjendje.
Shpjegim i thjeshtuar:
Tregon për sa kohë ndodh diçka.
Shembuj:
- Punoi dy orë.
- Priti gjithë ditën.
- Qëndroi një javë.
116. Rrethanori i kohës së përsëritur
Ky rrethanor tregon përsëritjen e një veprimi në kohë të caktuara.
Shpjegim i thjeshtuar:
Tregon sa shpesh ndodh diçka.
Shembuj:
- Vjen çdo ditë.
- Lexon shpesh.
- Takohen herë pas here.
117. Rrethanori i krahasimit
Rrethanori i krahasimit tregon mënyrën e veprimit duke e krahasuar me një veprim, gjendje ose tipar tjetër.
Shpjegim i thjeshtuar:
Tregon si, duke krahasuar.
Shembuj:
- Vrapoi si era.
- U drodh si gjethe.
- Punoi si i rritur.
118. Gjymtyra e krahasimit
Gjymtyra e krahasimit është gjymtyrë që shpreh pjesën krahasuese të një ndërtimi sintaksor dhe lidhet me një element të fjalisë për të treguar barazi, ngjashmëri ose pabarazi.
Shpjegim i thjeshtuar:
Pjesa që shërben për krahasim.
Shembuj:
- Ai është më i gjatë se unë.
- Punon si mjeshtër.
- E do më shumë se veten.
119. Gjymtyra e shtimit
Gjymtyra e shtimit është gjymtyrë që shton një element tjetër në përmbajtjen e fjalisë, duke zgjeruar informacionin e dhënë.
Shpjegim i thjeshtuar:
Shton diçka më tepër.
Shembuj:
- Erdhi edhe Arbeni.
- Përveç librit, solli edhe fletoren.
- Mori pjesë edhe mësuesi.
120. Gjymtyra e përjashtimit
Gjymtyra e përjashtimit tregon një element që përjashtohet nga përmbajtja e përgjithshme e fjalisë.
Shpjegim i thjeshtuar:
Tregon çfarë nuk përfshihet.
Shembuj:
- Të gjithë erdhën, përveç Ilirit.
- Askush nuk foli, veç mësuesit.
- Mora gjithçka, përpos çelësit.
121. Gjymtyra e kundërisë
Gjymtyra e kundërisë shpreh një marrëdhënie kundërshtore ndaj përmbajtjes së fjalisë ose ndaj një gjymtyre tjetër.
Shpjegim i thjeshtuar:
Tregon diçka në kundërshtim.
Shembuj:
- Në vend të pushimit, zgjodhi punën.
- Kundër pritjeve, ai fitoi.
- Në vend të fjalëve, kërkoi vepra.
122. Gjymtyra e spikatjes
Gjymtyra e spikatjes shërben për të nxjerrë në pah, për të theksuar ose për të veçuar një pjesë të kumtimit.
Shpjegim i thjeshtuar:
Thekson një pjesë të fjalisë.
Shembuj:
- Pikërisht ai e tha këtë.
- Vetëm sot mund të vij.
- Sidomos nxënësit duhet të përgatiten.
123. Gjymtyrët homogjene
Gjymtyrët homogjene janë dy ose më shumë gjymtyrë të fjalisë që kanë të njëjtin funksion sintaksor, lidhen me të njëjtën gjymtyrë drejtuese dhe zakonisht janë të barasvlershme nga ana gramatikore.
Shpjegim i thjeshtuar:
Disa gjymtyrë me të njëjtin rol.
Shembuj:
- Bleva bukë, qumësht dhe fruta.
- Ai është i zgjuar, i sjellshëm dhe punëtor.
- Erdhi në mëngjes, në drekë dhe në mbrëmje.
124. Kryefjalët homogjene
Kryefjalët homogjene janë disa kryefjalë të lidhura me të njëjtin kallëzues dhe që kryejnë të njëjtin funksion sintaksor.
Shpjegim i thjeshtuar:
Disa kryefjalë për një kallëzues.
Shembuj:
- Djali dhe vajza erdhën.
- Era, shiu dhe bora nuk pushuan.
125. Kallëzuesit homogjenë
Kallëzuesit homogjenë janë disa kallëzues që lidhen me të njëjtën kryefjalë dhe shprehin veprime, gjendje ose tipare të barasvlershme.
Shpjegim i thjeshtuar:
Disa veprime për të njëjtën kryefjalë.
Shembuj:
- Ai erdhi, foli dhe u largua.
- Vajza qeshi dhe këndoi.
126. Kundrinat homogjene
Kundrinat homogjene janë disa kundrina që lidhen me të njëjtin kallëzues dhe kanë të njëjtin funksion sintaksor.
Shpjegim i thjeshtuar:
Disa objekte për të njëjtin veprim.
Shembuj:
- Bleva libra, fletore dhe lapsa.
- Takova Arbenin dhe Ilirin.
127. Përcaktorët homogjenë
Përcaktorët homogjenë janë disa përcaktorë që përcaktojnë të njëjtin emër dhe kanë marrëdhënie të barasvlershme me të.
Shpjegim i thjeshtuar:
Disa përshkrime për të njëjtin emër.
Shembuj:
- vajzë e zgjuar, e qetë dhe punëtore
- ditë e gjatë, e lodhshme dhe e ftohtë
128. Rrethanorët homogjenë
Rrethanorët homogjenë janë disa rrethanorë të së njëjtës kategori ose me të njëjtin funksion që lidhen me të njëjtin kallëzues.
Shpjegim i thjeshtuar:
Disa rrethana për të njëjtin veprim.
Shembuj:
- Erdhi dje, sot dhe nesër përsëri.
- Punoi me kujdes, me durim dhe me përkushtim.
129. Fjalët përgjithësuese te gjymtyrët homogjene
Fjalët përgjithësuese janë fjalë që përmbledhin ose paralajmërojnë një varg gjymtyrësh homogjene.
Shpjegim i thjeshtuar:
Një fjalë që përmbledh disa pjesë.
Shembuj:
- Të gjithë: nxënësit, mësuesit dhe prindërit morën pjesë.
- Mori gjithçka: libra, rroba, dokumente.
130. Gjymtyrët e veçuara
Gjymtyrët e veçuara janë gjymtyrë të fjalisë që ndahen nga pjesa tjetër me pauzë dhe zakonisht me presje, për shkak të vlerës së tyre sqaruese, theksuese ose stilistike.
Shpjegim i thjeshtuar:
Pjesë të ndara me presje për sqarim ose theksim.
Shembuj:
- Arbeni, i lodhur nga rruga, u ul.
- Nëna, me lot në sy, e përqafoi.
Përcaktori i veçuar është përcaktor që ndahet nga emri me pauzë dhe zakonisht me presje, sepse jep një sqarim ose theksim shtesë.
Shembuj:
- Vajza, e lodhur, u ul.
- Mali, i mbuluar me borë, dukej madhështor.
132. Ndajshtimi i veçuar
Ndajshtimi i veçuar është emër ose togfjalësh emëror që sqaron një emër tjetër dhe ndahet me presje.
Shembuj:
- Naim Frashëri, poet i madh, shkroi vepra të rëndësishme.
- Tetova, qytet rrëzë Sharrit, ka histori të pasur.
133. Rrethanori i veçuar
Rrethanori i veçuar është rrethanor që ndahet me pauzë për shkak të vlerës sqaruese, plotësuese ose stilistike.
Shembuj:
- Pas shumë vitesh, ai u kthye.
- Ai, me kujdes të madh, hapi derën.
134. Kundrina e veçuar
Kundrina e veçuar është kundrinë që ndahet nga fjalia për të theksuar ose sqaruar objektin e veprimit.
Shembuj:
- Atë libër, nuk e kam lexuar ende.
- Për këtë çështje, do të flasim nesër.
135. Veçimi sintaksor
Veçimi është ndarja intonative dhe grafike e një gjymtyre nga struktura kryesore e fjalisë.
Shembuj:
- Ai, i habitur, nuk foli.
- Në fund, pas shumë përpjekjesh, ia doli.
136. Parcelizimi
Parcelizimi është shkëputja e një pjese të fjalisë në një njësi më vete për efekt stilistik ose theksues.
Shembuj:
- Ai iku. Pa fjalë.
- E priti gjatë. Me ankth.
137. Thirrori
Thirrori është fjalë ose togfjalësh që tregon personin, sendin ose qenien së cilës i drejtohet folësi.
Shembuj:
- O mik, më dëgjo!
- Ku je, nënë?
138. Thirrori i shprehur me emër
Ky thirror shprehet me emër dhe përdoret për t’iu drejtuar dikujt drejtpërdrejt.
Shembuj:
- Arben, eja këtu!
- Mos u vono, motër!
139. Thirrori i zgjeruar
Thirrori i zgjeruar shprehet me një togfjalësh dhe jep thirrje më të plotë.
Shembuj:
- O shokët e mi të dashur, më dëgjoni!
- Nënë e mirë, më prit!
140. Pasthirrma
Pasthirrma është fjalë që shpreh ndjenjë, thirrje, habi, dhimbje, gëzim ose reagim emocional.
Shembuj:
- Ah, sa keq!
- O, çfarë bukurie!
- Uf, u lodha!
141. Fjalët e ndërmjetme
Fjalët e ndërmjetme janë fjalë ose togje që shprehin qëndrimin e folësit ndaj asaj që thuhet.
Shembuj:
- Ndoshta, ai do të vijë.
- Për fat të mirë, gjithçka shkoi mirë.
142. Fjalët e ndërkallura
Fjalët e ndërkallura janë njësi të futura brenda fjalisë për sqarim, koment ose informacion shtesë.
Shembuj:
- Ai, siç dihet, punon shumë.
- Kjo punë, sipas meje, duhet kryer sot.
143. Fjalia e ndërmjetme
Fjalia e ndërmjetme është fjali që futet në një fjali tjetër për të shprehur koment, burim, vlerësim ose qëndrim.
Shembuj:
- Ai, siç më thanë, ka udhëtuar.
- Kjo, besoj unë, është e drejtë.
144. Fjalia e ndërkallur
Fjalia e ndërkallur është fjali e futur në një strukturë tjetër sintaksore, por që ruan njëfarë pavarësie kuptimore.
Shembuj:
- Ai erdhi — këtë e pashë vetë — dhe u ul.
- Kjo punë, nëse më pyet mua, duhet ndalur.
145. Fjalët modale
Fjalët modale shprehin siguri, pasiguri, mundësi, dyshim ose qëndrim ndaj kumtimit.
Shembuj:
- Sigurisht, ai do të vijë.
- Ndoshta, do të vonohet.
146. Fjalët sqaruese
Fjalët sqaruese japin shpjegim ose saktësim për një pjesë të fjalisë.
Shembuj:
- Ai erdhi vonë, pra, pas orës tetë.
- Do të nisemi nesër, domethënë, të hënën.
147. Fjalët përforcuese
Fjalët përforcuese nxjerrin në pah një gjymtyrë ose tërë kumtimin.
Shembuj:
- Pikërisht ai foli.
- Vetëm sot mund të vij.
148. Fjalët kufizuese
Fjalët kufizuese ngushtojnë kuptimin e një gjymtyre ose të fjalisë.
Shembuj:
- Erdhi vetëm Arbeni.
- Kam lexuar vetëm këtë kapitull.
149. Fjalët përgjithësuese
Fjalët përgjithësuese përmbledhin një varg elementesh.
Shembuj:
- Të gjithë: nxënës, mësues e prindër morën pjesë.
- Mori gjithçka: libra, fletore, lapsa.
150. Rendi i fjalëve
Rendi i fjalëve është vendosja e gjymtyrëve në fjali sipas rregullave gramatikore, kuptimore dhe stilistike.
Shembuj:
- Djali lexon librin.
- Librin e lexon djali.
151. Rendi i zakonshëm
Rendi i zakonshëm është vendosja normale e gjymtyrëve në fjali: kryefjalë, kallëzues, plotësime.
Shembuj:
- Nxënësi shkruan detyrën.
- Mësuesi shpjegon mësimin.
152. Rendi i anasjelltë
Rendi i anasjelltë është ndryshimi i rendit të zakonshëm për theksim ose efekt stilistik.
Shembuj:
- Detyrën e shkroi nxënësi.
- Në klasë hyri mësuesi.
153. Gjymtyrëzimi aktual
Gjymtyrëzimi aktual është ndarja e kumtimit në informacion të njohur dhe informacion të ri.
Shembuj:
- Arbeni lexoi librin.
- Librin e lexoi Arbeni.
154. Tema
Tema është pjesa e njohur ose pikënisja e kumtimit.
Shembuj:
- Arbeni lexoi librin.
- Ky libër është i vjetër.
155. Rema
Rema është pjesa e re, më e rëndësishme informative e kumtimit.
Shembuj:
- Arbeni lexoi librin.
- Ky libër është shumë i vlefshëm.
156. Theksi logjik
Theksi logjik është theksimi i një fjale ose gjymtyre për ta nxjerrë në pah kuptimisht.
Shembuj:
- Ai e bëri këtë.
- Ai e bëri sot.
157. Intonacioni
Intonacioni është ngritja, ulja dhe organizimi melodik i zërit gjatë shqiptimit të fjalisë.
Shembuj:
- Erdhi.
- Erdhi?
- Erdhi!
158. Pauza
Pauza është ndërprerja e përkohshme në ligjërim, që ndan njësi sintaksore dhe ndihmon kuptimin.
Shembuj:
- Ai, pas pak, foli.
- Kur erdhi, u ul.
159. Melodika e fjalisë
Melodika është lëvizja e tonit të zërit gjatë shqiptimit të fjalisë.
Shembuj:
- Fjalia dëftore ka melodikë zbritëse.
- Fjalia pyetëse shpesh ka melodikë ngritëse.
160. Pikësimi sintaksor
Pikësimi është sistemi i shenjave që pasqyron në shkrim ndarjet, pauzat dhe marrëdhëniet sintaksore.
Shembuj:
- Kur erdhi, u ul.
- Arbeni, shoku im, erdhi.
161. Periudha
Periudha është njësi sintaksore e përbërë nga dy ose më shumë fjali të lidhura kuptimisht dhe gramatikisht.
Shembuj:
- Kur ra shi, ne hymë brenda.
- Ai erdhi dhe ne u gëzuam.
162. Fjalia kryesore
Fjalia kryesore është fjali që ka pavarësi më të madhe kuptimore dhe gramatikore brenda periudhës.
Shembuj:
- Ne u nisëm, kur zbardhi dita.
- Ai tha se do të vijë.
163. Fjalia e varur
Fjalia e varur është fjali që varet nga një fjali tjetër dhe plotëson një funksion sintaksor në raport me të.
Shembuj:
- E di se ke të drejtë.
- Shkova kur më thirre.
164. Periudha me bashkërenditje
Periudha me bashkërenditje përbëhet nga fjali të barasvlershme, që lidhen me lidhëza bashkërenditëse ose pa lidhëza.
Shembuj:
- Ai erdhi dhe ne u nisëm.
- Dielli doli, zogjtë kënduan.
165. Periudha me nënrenditje
Periudha me nënrenditje përbëhet nga një fjali kryesore dhe një ose më shumë fjali të varura.
Shembuj:
- Shkova në shkollë sepse kisha provim.
- E di që do të vish.
166. Periudha asindetike
Periudha asindetike është periudha ku fjalitë lidhen pa lidhëza, kryesisht me intonacion dhe pikësim.
Shembuj:
- Dielli perëndoi, nata ra.
- Erdhi, pa, fitoi.
167. Periudha sindetike
Periudha sindetike është periudha ku fjalitë lidhen me lidhëza.
Shembuj:
- Ai erdhi dhe foli.
- Nuk shkova sepse isha i sëmurë.
168. Fjalia bashkërenditëse këpujore
Kjo fjali lidhet me një tjetër duke shprehur bashkim, shtim ose renditje faktesh.
Shembuj:
- Ai hyri dhe u ul.
- Lexoi edhe shkroi.
169. Fjalia bashkërenditëse kundërshtore
Kjo fjali shpreh kundërshti, përballje ose mospërputhje me fjalinë tjetër.
Shembuj:
- Deshi të vinte, por nuk mundi.
- Ishte lodhur, megjithatë vazhdoi.
170. Fjalia bashkërenditëse veçuese
Kjo fjali shpreh zgjedhje, alternativë ose përjashtim.
Shembuj:
- Ose vjen, ose mbetesh.
- A lexon, a shkruan.
171. Fjalia bashkërenditëse përmbyllëse
Kjo fjali shpreh përfundim, pasojë ose konkluzion të asaj që është thënë më parë.
Shembuj:
- U lodh shumë, prandaj pushoi.
- Nuk mësoi, andaj nuk kaloi.
172. Fjalia bashkërenditëse shkakore-motivuese
Kjo fjali jep arsyen ose motivin e fjalisë tjetër në raport bashkërenditës.
Shembuj:
- Rri këtu, se po bie shi.
- Mos dil, se është natë.
173. Fjalia e varur kryefjalore
Fjalia e varur kryefjalore kryen funksionin e kryefjalës së fjalisë kryesore.
Shembuj:
- Kush mëson, fiton.
- Që ai erdhi, më gëzoi.
174. Fjalia e varur kallëzuesore
Fjalia e varur kallëzuesore plotëson kuptimin e kallëzuesit emëror ose shërben si pjesë kallëzuesore.
Shembuj:
- Problemi është se nuk kemi kohë.
- E vërteta është që ai foli drejt.
175. Fjalia e varur kundrinore
Fjalia e varur kundrinore kryen funksionin e kundrinës ndaj foljes së fjalisë kryesore.
Shembuj:
- E di që ke të drejtë.
- Më tha se do të vinte.
176. Fjalia e varur përcaktore
Fjalia e varur përcaktore përcakton një emër ose përemër të fjalisë kryesore.
Shembuj:
- Libri që lexova ishte interesant.
- Njeriu që punon, fiton.
177. Fjalia përcaktore dalluese
Kjo fjali përcaktore kufizon ose dallon emrin nga të tjerët.
Shembuj:
- Nxënësi që fitoi konkursin u shpërblye.
- Shtëpia që ndodhet pranë lumit është e vjetër.
178. Fjalia përcaktore përshkruese
Kjo fjali jep një cilësi ose sqarim shtesë për emrin, pa e kufizuar domosdoshmërisht atë.
Shembuj:
- Arbeni, që është shumë punëtor, fitoi.
- Lumi, që rrjedh qetë, kalon pranë fshatit.
179. Fjalia përcaktore ndajshtimore
Kjo fjali ka funksion të ngjashëm me ndajshtimin dhe jep sqarim për emrin paraprijës.
Shembuj:
- Erdhi lajmi, që të gjithë e prisnin.
- U tha mendimi, që ishte më i drejti.
180. Fjalia e varur vendore
Fjalia e varur vendore tregon vendin ku kryhet veprimi i fjalisë kryesore.
Shembuj:
- Shko ku të thashë.
- Rri aty ku je.
181. Fjalia e varur kohore
Fjalia e varur kohore tregon kohën kur ndodh veprimi i fjalisë kryesore.
Shembuj:
- Kur erdhi mësuesi, nxënësit heshtën.
- Sapo mbaroi puna, u largua.
182. Fjalia e varur mënyrore
Fjalia e varur mënyrore tregon mënyrën si kryhet veprimi i fjalisë kryesore.
Shembuj:
- Bëj si të thashë.
- U soll sikur nuk dinte gjë.
183. Fjalia e varur qëllimore
Fjalia e varur qëllimore tregon qëllimin për të cilin kryhet veprimi i fjalisë kryesore.
Shembuj:
- Erdhi që të më ndihmonte.
- Punoi shumë për të fituar.
184. Fjalia e varur shkakore
Fjalia e varur shkakore tregon shkakun ose arsyen e veprimit të fjalisë kryesore.
Shembuj:
- Nuk erdhi sepse ishte sëmurë.
- U gëzua që e pa mikun.
185. Fjalia e varur rrjedhimore
Fjalia e varur rrjedhimore tregon pasojën ose rrjedhimin e një fakti të shprehur në fjalinë kryesore.
Shembuj:
- Ishte aq lodhur, sa nuk fliste dot.
- Foli aq qartë, sa të gjithë e kuptuan.
186. Fjalia e varur kushtore
Fjalia e varur kushtore tregon kushtin nga i cili varet realizimi i veprimit në fjalinë kryesore.
Shembuj:
- Nëse mëson, do të fitosh.
- Po të vije më herët, do ta takoje.
187. Fjalia e varur lejore
Fjalia e varur lejore tregon një pengesë që nuk e ndalon realizimin e veprimit të fjalisë kryesore.
Shembuj:
- Edhe pse ishte lodhur, vazhdoi punën.
- Megjithëse binte shi, doli.
188. Fjalia e varur krahasore
Fjalia e varur krahasore tregon krahasim ndërmjet veprimit, gjendjes ose tiparit të fjalisë kryesore dhe një veprimi, gjendjeje a tipari tjetër.
Shembuj:
- Punon siç punon një mjeshtër.
- Më mirë të heshtësh sesa të gabosh.
189. Fjalia e varur e shtimit
Fjalia e varur e shtimit shton një informacion tjetër mbi atë që thuhet në fjalinë kryesore.
Shembuj:
- Ai jo vetëm që lexon, por edhe shkruan.
- Përveçse punon, edhe studion.
190. Fjalia e varur e përjashtimit
Fjalia e varur e përjashtimit tregon një fakt që përjashtohet nga përmbajtja e përgjithshme.
Shembuj:
- Nuk bëri gjë tjetër, veçse priti.
- S’tha asgjë, përveçse buzëqeshi.
191. Fjalia e varur e kundërisë
Fjalia e varur e kundërisë shpreh përmbajtje kundërshtuese ndaj fjalisë kryesore.
Shembuj:
- Në vend që të pushonte, punoi.
- Në vend që të fliste, heshti.
192. Fjalia e varur e spikatjes
Fjalia e varur e spikatjes thekson ose nxjerr në pah një pjesë të kumtimit.
Shembuj:
- Pikërisht ai që heshti, kishte të drejtë.
- Vetëm kush punon, fiton.
193. Fjalia pyetëse e zhdrejtë
Fjalia pyetëse e zhdrejtë është fjali e varur që përmban pyetje të tërthortë.
Shembuj:
- Nuk e di ku shkoi.
- Më pyeti a do të vija.
194. Fjalia thirrmore e zhdrejtë
Fjalia thirrmore e zhdrejtë përcjell në mënyrë të varur një ndjenjë, thirrje ose reagim emocional.
Shembuj:
- Tha sa bukur ishte aty.
- U habit çfarë kishte ndodhur.
195. Lidhëza nënrenditëse
Lidhëza nënrenditëse lidh fjalinë e varur me fjalinë kryesore dhe shpreh marrëdhënien ndërmjet tyre.
Shembuj:
- sepse
- kur
- nëse
- që
- megjithëse
196. Lidhëza bashkërenditëse
Lidhëza bashkërenditëse lidh njësi të barasvlershme sintaksore.
Shembuj:
- dhe
- por
- ose
- prandaj
197. Fjalët lidhëse
Fjalët lidhëse janë përemra ose ndajfolje që lidhin fjalinë e varur me kryesoren dhe njëkohësisht kryejnë funksion sintaksor në fjalinë e varur.
Shembuj:
- kush
- cili
- ku
- kur
- sa
198. Përemri lidhor
Përemri lidhor lidh një fjali të varur me një emër ose përemër në fjalinë kryesore.
Shembuj:
- Njeriu që punon fiton.
- Libri të cilin lexova ishte i mirë.
199. Ndajfolja lidhore
Ndajfolja lidhore lidh fjalinë e varur me kryesoren dhe shpreh vend, kohë, mënyrë ose shkallë.
Shembuj:
- Rri ku je.
- Erdhi kur e thirrën.
- Bëj si të thashë.
200. Korrelacioni sintaksor
Korrelacioni sintaksor është marrëdhënia ndërmjet një fjale në fjalinë kryesore dhe një mjeti lidhës në fjalinë e varur.
Shembuj:
- Aq foli, sa u lodh.
- Atje shko, ku të thonë.
201. Fjalia kryefjalore lidhëzore
Fjalia kryefjalore lidhëzore lidhet me kryesoren me lidhëza dhe kryen funksionin e kryefjalës.
Shembuj:
- Që ai mungoi, na shqetësoi.
- Se do të vinte, ishte e qartë.
202. Fjalia kryefjalore përemërore
Fjalia kryefjalore përemërore ndërtohet me përemra lidhorë ose pyetës.
Shembuj:
- Kush mëson, fiton.
- Cili punon, shpërblehet.
203. Fjalia kundrinore lidhëzore
Fjalia kundrinore lidhëzore lidhet me foljen e fjalisë kryesore përmes lidhëzave.
Shembuj:
- Tha se do të vijë.
- Besoj që ke të drejtë.
204. Fjalia kundrinore pyetëse
Fjalia kundrinore pyetëse shpreh një pyetje të tërthortë në funksion kundrine.
Shembuj:
- Nuk di ku shkoi.
- Më pyeti çfarë doja.
205. Fjalia përcaktore me “që”
Fjalia përcaktore me “që” përcakton një emër të fjalisë kryesore me anë të përemrit lidhor “që”.
Shembuj:
- Libri që lexova ishte i bukur.
- Njeriu që flet shumë lodh të tjerët.
206. Fjalia përcaktore me “i cili”
Kjo fjali përdor përemrin lidhor “i cili” për të përcaktuar më qartë një emër.
Shembuj:
- Nxënësi, i cili fitoi konkursin, u shpërblye.
- Libri, të cilin ma dhe, më pëlqeu.
207. Fjalia vendore me “ku”
Fjalia vendore me “ku” tregon vendin e veprimit të fjalisë kryesore.
Shembuj:
- Shko ku të thonë.
- U ul ku kishte vend.
208. Fjalia kohore me “kur”
Fjalia kohore me “kur” tregon kohën e veprimit të fjalisë kryesore.
Shembuj:
- Kur erdhi ai, filloi mbledhja.
- Do të flasim kur të mbarojë ora.
209. Fjalia kohore me “sapo”
Kjo fjali tregon një veprim që ndodh menjëherë pas një veprimi tjetër.
Shembuj:
- Sapo erdhi, filloi të fliste.
- U nisëm sapo zbardhi dita.
210. Fjalia kohore me “derisa”
Fjalia kohore me “derisa” tregon kohëzgjatje ose kufi kohor.
Shembuj:
- Priti derisa u kthye ai.
- Punoi derisa u lodh.
211. Fjalia mënyrore me “si”
Fjalia mënyrore me “si” tregon mënyrën e kryerjes së veprimit.
Shembuj:
- Bëj si të thashë.
- Ai foli siç mendonte.
212. Fjalia mënyrore me “sikur”
Kjo fjali tregon mënyrë përmes një krahasimi ose supozimi.
Shembuj:
- U soll sikur nuk dinte gjë.
- Rrinte sikur priste dikë.
213. Fjalia qëllimore me “që”
Fjalia qëllimore me “që” tregon qëllimin e veprimit të fjalisë kryesore.
Shembuj:
- Erdhi që të më ndihmonte.
- U ngrit që të fliste.
214. Fjalia qëllimore me “me qëllim që”
Kjo fjali shpreh qartë dhe në mënyrë të theksuar qëllimin e veprimit.
Shembuj:
- U nis herët me qëllim që të arrinte në kohë.
- Punoi shumë me qëllim që të fitonte.
215. Fjalia shkakore me “sepse”
Fjalia shkakore me “sepse” tregon arsyen e drejtpërdrejtë të veprimit.
Shembuj:
- Nuk erdhi sepse ishte i sëmurë.
- U gëzua sepse fitoi.
216. Fjalia shkakore me “meqë”
Kjo fjali jep një shkak të njohur ose të pranuar si bazë për përfundimin e fjalisë kryesore.
Shembuj:
- Meqë ishte vonë, u kthyem.
- Meqë nuk erdhe, filluam pa ty.
217. Fjalia shkakore me “ngaqë”
Fjalia me “ngaqë” tregon shkakun si pikënisje të veprimit ose gjendjes.
Shembuj:
- U lodh ngaqë punoi shumë.
- Sytë iu skuqën ngaqë nuk fjeti.
218. Fjalia rrjedhimore me “sa”
Fjalia rrjedhimore me “sa” tregon pasojë nga një shkallë e lartë e veprimit, tiparit ose gjendjes.
Shembuj:
- Qeshi aq shumë, sa u lodh.
- Ishte aq ftohtë, sa ngrinë duart.
219. Fjalia rrjedhimore me “kështu që”
Kjo fjali shpreh përfundimin ose pasojën logjike të fjalisë kryesore.
Shembuj:
- U vonuam, kështu që nuk e kapëm autobusin.
- Ra shi, kështu që qëndruam brenda.
220. Fjalia kushtore me “nëse”
Fjalia kushtore me “nëse” tregon kushtin e realizimit të veprimit.
Shembuj:
- Nëse mëson, do të kalosh.
- Do të vij, nëse kam kohë.
221. Fjalia kushtore me “po të”
Kjo fjali tregon kusht real ose të mundshëm për një veprim tjetër.
Shembuj:
- Po të vish, do të gëzohem.
- Po të mësoje, do të fitoje.
222. Fjalia kushtore me “sikur”
Fjalia kushtore me “sikur” zakonisht tregon kusht të supozuar ose të parealizuar.
Shembuj:
- Sikur të kisha kohë, do të vija.
- Sikur të më dëgjoje, nuk do të gabonim.
223. Fjalia lejore me “megjithëse”
Fjalia lejore me “megjithëse” tregon një pengesë që nuk e ndalon veprimin.
Shembuj:
- Megjithëse ishte lodhur, vazhdoi.
- Doli, megjithëse binte shi.
224. Fjalia lejore me “edhe pse”
Kjo fjali shpreh lejim në formë më të zakonshme e të drejtpërdrejtë.
Shembuj:
- Erdhi edhe pse ishte sëmurë.
- Punoi edhe pse ishte vonë.
225. Fjalia krahasore e barazisë
Fjalia krahasore e barazisë tregon ngjashmëri ose barazi ndërmjet dy veprimeve, gjendjeve ose tipareve.
Shembuj:
- Punon siç punon mjeshtri.
- Sa mëson ai, aq mëson edhe ajo.
226. Fjalia krahasore e pabarazisë
Fjalia krahasore e pabarazisë tregon ndryshim, parapëlqim ose mosbarazi ndërmjet dy dukurive.
Shembuj:
- Më mirë të punosh sesa të rrish kot.
- Ai foli më shumë se ç’duhej.
227. Fjalia krahasore e rritjes përpjesëtimore
Kjo fjali tregon se ndryshimi i një fakti lidhet përpjesëtimisht me ndryshimin e një fakti tjetër.
Shembuj:
- Sa më shumë lexon, aq më shumë mëson.
- Sa më shumë afrohej, aq më qartë dukej.
228. Fjalia krahasore jokorrelative
Fjalia krahasore jokorrelative nuk ka fjalë përgjegjëse në fjalinë kryesore, por shpreh krahasim përmes lidhëzës.
Shembuj:
- Ai foli siç e kishte zakon.
- U soll sikur ishte i huaj.
229. Ndërtimi paskajor
Ndërtimi paskajor është ndërtim me formë të pashtjelluar të foljes që mund të kryejë funksione të ndryshme sintaksore.
Shembuj:
- Erdhi për të ndihmuar.
- Është mirë të mësosh.
230. Ndërtimi me përcjellore
Ndërtimi me përcjellore shpreh një veprim shoqërues, mënyror, shkakor ose kushtor ndaj veprimit kryesor.
Shembuj:
- Erdhi duke kënduar.
- U largua duke qarë.
231. Forma e pashtjelluar mohore
Forma e pashtjelluar mohore shpreh veprim të pamohuar ose të munguar, shpesh me kuptime mënyrore, kushtore ose lejore.
Shembuj:
- U largua pa folur.
- Punoi pa pushuar.
232. Ligjërata e drejtë
Ligjërata e drejtë është riprodhimi i fjalëve të dikujt ashtu siç janë thënë, pa ndryshime gramatikore.
Shembuj:
- Ai tha: “Do të vij nesër.”
- Nëna pyeti: “Ku ishe?”
233. Ligjërata e zhdrejtë
Ligjërata e zhdrejtë është përcjellja e fjalëve të dikujt me ndryshime gramatikore dhe pa ruajtur formën e drejtpërdrejtë.
Shembuj:
- Ai tha se do të vinte nesër.
- Nëna pyeti ku kisha qenë.
234. Ligjërata e zhdrejtë e lirë
Ligjërata e zhdrejtë e lirë është formë ndërmjet ligjëratës së drejtë dhe të zhdrejtë, ku fjalët ose mendimet e personazhit jepen pa shenja të drejtpërdrejta citimi, por me ngjyrimin e tij.
Shembuj:
- Ai ecte i heshtur. Nesër duhej të vendoste gjithçka.
- Ç’duhej të bënte tani?
235. Pjesa lajmuese
Pjesa lajmuese është pjesa që tregon kush flet, mendon ose kumton në ligjëratën e drejtë ose të zhdrejtë.
Shembuj:
- Ai tha: “Do të vij.”
- Nëna pyeti ku isha.
236. Pjesa përmendëse
Pjesa përmendëse është vetë ligjërimi i riprodhuar në ligjëratën e drejtë ose të zhdrejtë.
Shembuj:
- Ai tha: “Do të vij.”
- Tha se do të vinte.
237. Ndryshimi i vetës në ligjëratë të zhdrejtë
Në ligjëratën e zhdrejtë, veta e foljes dhe e përemrave ndryshon sipas folësit që e riprodhon ligjërimin.
Shembuj:
- Ai tha: “Unë do të vij.”
- Ai tha se ai do të vinte.
238. Ndryshimi i kohës në ligjëratë të zhdrejtë
Në ligjëratën e zhdrejtë, koha e foljes mund të ndryshojë sipas kohës së foljes lajmuese.
Shembuj:
- Ai tha: “Jam lodhur.”
- Ai tha se ishte lodhur.
239. Ndryshimi i fjalëve dëftore në ligjëratë të zhdrejtë
Fjalët që tregojnë afërsi mund të zëvendësohen me fjalë që tregojnë largësi.
Shembuj:
- “Ky libër është imi.”
- Tha se ai libër ishte i tij.
240. Analiza sintaksore
Analiza sintaksore është zbërthimi i fjalisë ose periudhës sipas gjymtyrëve, funksioneve, marrëdhënieve dhe lidhjeve sintaksore.
Shembuj:
- “Nxënësi lexon librin.”
- Nxënësi: kryefjalë
- lexon: kallëzues
- librin: kundrinë e drejtë
241. Funksioni sintaksor
Funksioni sintaksor është roli që kryen një fjalë, togfjalësh ose fjali e varur brenda strukturës së fjalisë.
Shembuj:
- “Arbeni” si kryefjalë
- “librin” si kundrinë
- “dje” si rrethanor kohe
242. Struktura e fjalisë
Struktura e fjalisë është mënyra si janë organizuar gjymtyrët e saj.
Shembuj:
- Kryefjalë + kallëzues: Djali fle.
- Kryefjalë + kallëzues + kundrinë: Djali lexon librin.
243. Struktura e periudhës
Struktura e periudhës është mënyra si lidhen fjalitë brenda saj.
Shembuj:
- Ai erdhi dhe unë u gëzova.
- Kur ai erdhi, unë u gëzova.
244. Skema strukturore e periudhës
Skema strukturore tregon rendin dhe marrëdhëniet e fjalive brenda periudhës.
Shembuj:
- Kryesore + e varur
- E varur + kryesore
- Kryesore + kryesore + e varur
245. Nënrenditja paralele
Nënrenditja paralele ndodh kur disa fjali të varura varen nga e njëjta fjali kryesore.
Shembuj:
- Ai tha se do të vinte dhe se do të ndihmonte.
246. Nënrenditja varg
Nënrenditja varg ndodh kur një fjali e varur varet nga një fjali tjetër e varur.
Shembuj:
- Ai tha se e dinte që unë do të vija.
247. Periudha e përzier
Periudha e përzier përmban njëkohësisht bashkërenditje dhe nënrenditje.
Shembuj:
- Kur erdhi mësuesi, nxënësit heshtën dhe ora filloi.
248. Periudha komplekse
Periudha komplekse është periudhë me më shumë se dy fjali dhe me marrëdhënie të ndërlikuara sintaksore.
Shembuj:
- Kur ra shi, ne u kthyem, sepse rruga ishte e vështirë dhe nata po afrohej.
249. Bashkimi jolidhëzor
Bashkimi jolidhëzor është lidhja e fjalive pa lidhëza, me intonacion dhe pikësim.
Shembuj:
- Erdhi dimri, ranë gjethet.
- Ai foli, të gjithë heshtën.
250. Bashkimi lidhëzor
Bashkimi lidhëzor është lidhja e njësive sintaksore me lidhëza.
Shembuj:
- Ai erdhi dhe foli.
- Nuk doli sepse binte shi.
251. Marrëdhënia këpujore
Marrëdhënia këpujore është marrëdhënie bashkimi, renditjeje ose shtimi ndërmjet njësive.
Shembuj:
- Erdhi dhe u ul.
- Lexoi, shkroi, përsëriti.
252. Marrëdhënia kundërshtore
Marrëdhënia kundërshtore shpreh kundërshti ndërmjet dy fjalive ose gjymtyrëve.
Shembuj:
- Deshi të fliste, por heshti.
- Ishte larg, megjithatë erdhi.
253. Marrëdhënia veçuese
Marrëdhënia veçuese shpreh zgjedhje ose alternativë.
Shembuj:
- Ose mëso, ose humb.
- A vjen, a rri?
254. Marrëdhënia përmbyllëse
Marrëdhënia përmbyllëse shpreh përfundim ose rrjedhim logjik.
Shembuj:
- Nuk mësoi, prandaj nuk kaloi.
- U lodh, andaj pushoi.
255. Marrëdhënia shkakore
Marrëdhënia shkakore shpreh lidhjen midis shkakut dhe pasojës.
Shembuj:
- Nuk erdhi sepse ishte sëmurë.
- U gëzua nga lajmi.
256. Marrëdhënia kohore
Marrëdhënia kohore tregon lidhje kohe midis dy veprimeve.
Shembuj:
- Kur erdhi, filluam.
- Sapo u kthye, foli.
257. Marrëdhënia kushtore
Marrëdhënia kushtore tregon varësinë e një veprimi nga një kusht.
Shembuj:
- Nëse mëson, fiton.
- Po të vije, do ta shihje.
258. Marrëdhënia lejore
Marrëdhënia lejore tregon një pengesë të kapërcyeshme.
Shembuj:
- Megjithëse ishte lodhur, punoi.
- Edhe pse binte shi, doli.
259. Marrëdhënia qëllimore
Marrëdhënia qëllimore tregon synimin për të cilin kryhet veprimi.
Shembuj:
- Erdhi që të ndihmonte.
- Punoi për të fituar.
260. Marrëdhënia rrjedhimore
Marrëdhënia rrjedhimore tregon pasojën e një fakti.
Shembuj:
- Ishte aq ftohtë, sa ngrinë duart.
- U vonua, kështu që humbi trenin.
261. Marrëdhënia krahasore
Marrëdhënia krahasore tregon ngjashmëri, barazi ose pabarazi.
Shembuj:
- Punon si mjeshtër.
- Më mirë të presësh sesa të gabosh.
262. Kallëzuesia
Kallëzuesia është veçoria themelore e fjalisë që e bën atë të shprehë një kumtim të plotë për një veprim, gjendje ose tipar.
Shembuj:
- Djali lexon.
- Është ftohtë.
263. Modaliteti i fjalisë
Modaliteti shpreh qëndrimin e folësit ndaj realitetit të kumtimit: real, i mundshëm, i dëshiruar, i kushtëzuar etj.
Shembuj:
- Ai erdhi.
- Ai mund të vijë.
- Ardhtë!
264. Kumtimi
Kumtimi është përmbajtja që përcillet përmes fjalisë ose periudhës.
Shembuj:
- Sot bie shi.
- Nesër do të udhëtojmë.
265. Predikimi
Predikimi është lidhja ndërmjet një subjekti dhe një veprimi, gjendjeje ose tipari që i atribuohet atij.
Shembuj:
- Vajza këndon.
- Dita është e bukur.
266. Qendra kallëzuesore
Qendra kallëzuesore është elementi që organizon fjalinë rreth kallëzuesit.
Shembuj:
- Ai lexon librin.
- Ajo është mjeke.
267. Qendra emërore
Qendra emërore është emri ose togfjalëshi emëror që shërben si bazë e një ndërtimi.
Shembuj:
- Libri i ri.
- Shtëpia pranë lumit.
268. Qendra foljore
Qendra foljore është folja që drejton ndërtimin sintaksor.
Shembuj:
- Lexon librin.
- Shkon në shkollë.
269. Varësia sintaksore
Varësia sintaksore është lidhja ku një njësi varet nga një njësi tjetër.
Shembuj:
- libri i nxënësit
- shkoi në qytet
270. Barazia sintaksore
Barazia sintaksore është lidhja ku njësitë janë të pavarura dhe të barasvlershme.
Shembuj:
- motra dhe vëllai
- erdhi dhe foli
271. Rasa si mjet sintaksor
Rasa shërben për të treguar funksionin sintaksor të emrit në fjali.
Shembuj:
- Nxënësi lexon.
- Lexova librin.
- I dhashë nxënësit librin.
272. Parafjala si mjet sintaksor
Parafjala lidh emrin ose përemrin me një gjymtyrë tjetër dhe shpreh marrëdhënie sintaksore.
Shembuj:
- në shkollë
- për punë
- me shokun
273. Lidhëza si mjet sintaksor
Lidhëza shërben për të lidhur gjymtyrë, fjali ose periudha.
Shembuj:
- dhe
- por
- sepse
- nëse
274. Pjesëza si mjet sintaksor
Pjesëza ndihmon në shprehjen e modalitetit, mohimit, theksimit ose nuancave kuptimore.
Shembuj:
- nuk
- mos
- vetëm
- pikërisht
275. Rendi si mjet sintaksor
Rendi i fjalëve ndikon në funksionin, theksimin dhe kuptimin e fjalisë.
Shembuj:
- Arbeni lexoi librin.
- Librin e lexoi Arbeni.
276. Intonacioni si mjet sintaksor
Intonacioni ndihmon në dallimin e fjalive dëftore, pyetëse, thirrmore dhe në ndarjen e njësive.
Shembuj:
- Ai erdhi.
- Ai erdhi?
- Ai erdhi!
277. Lidhja e sintaksës me morfologjinë
Sintaksa lidhet me morfologjinë sepse format gramatikore të fjalëve ndikojnë në funksionin e tyre në fjali.
Shembuj:
- emërore → kryefjalë
- kallëzore → kundrinë
- dhanore → kundrinë e zhdrejtë
278. Lidhja e sintaksës me fonetikën
Sintaksa lidhet me fonetikën përmes intonacionit, pauzave dhe theksit.
Shembuj:
- “Erdhi?” ndryshon nga “Erdhi.”
279. Lidhja e sintaksës me leksikun
Sintaksa lidhet me leksikun sepse kuptimi i fjalëve ndikon në mënyrën si lidhen ato në fjali.
Shembuj:
- mbushet me ujë
- zbrazet nga uji
280. Lidhja e sintaksës me stilistikën
Sintaksa lidhet me stilistikën sepse rendi, veçimi, përsëritja dhe parcelizimi krijojnë efekte shprehëse.
Shembuj:
- Ai iku. Pa fjalë.
- E bukur ishte dita.
281. Lidhja e sintaksës me logjikën
Sintaksa lidhet me logjikën sepse fjalia shpesh shpreh gjykim, shkak, pasojë, kusht ose përfundim.
Shembuj:
- Nëse mëson, fiton.
- Nuk erdhi sepse ishte sëmurë.
282. Lidhja e sintaksës me psikologjinë
Sintaksa lidhet me psikologjinë sepse mënyra e ndërtimit të fjalisë mund të pasqyrojë emocion, qëndrim ose gjendje mendore.
Shembuj:
- Ah, sa keq!
- Nuk di… ndoshta… do të vij.
283. Lidhja e sintaksës me sociologjinë
Sintaksa lidhet me sociologjinë sepse mënyra e ligjërimit ndikohet nga situata shoqërore, norma, stili dhe marrëdhëniet mes folësve.
Shembuj:
- Ju lutem, uluni.
- Ulu!
284. Stili sintaksor
Stili sintaksor është mënyra karakteristike e ndërtimit të fjalive në një tekst, autor, gjini ose situatë ligjërimore.
Shembuj:
- fjali të shkurtra në publicistikë
- fjali të gjata në stil shkencor
285. Fjali e stilit bisedor
Fjalia e stilit bisedor është fjali me ndërtim më të lirë, shpesh e paplotë, eliptike ose me ndërprerje.
Shembuj:
- Po ti?
- Nesër, ndoshta.
- S’ka gjë.
286. Fjali e stilit shkencor
Fjalia e stilit shkencor është më e plotë, më e saktë dhe më e organizuar logjikisht.
Shembuj:
- Sintaksa studion marrëdhëniet ndërmjet njësive gjuhësore.
- Periudha përbëhet nga dy ose më shumë fjali.
287. Fjali e stilit artistik
Fjalia e stilit artistik përdor rend të lirë, veçim, përsëritje dhe figura sintaksore për efekt shprehës.
Shembuj:
- Ra nata. E rëndë. E heshtur.
- Përtej maleve, drita po shuhej.
288. Përsëritja sintaksore
Përsëritja sintaksore është përdorimi i përsëritur i një fjale, ndërtimi ose strukture për theksim.
Shembuj:
- Erdhi, pa, fitoi.
- Punë, punë dhe vetëm punë.
289. Paralelizmi sintaksor
Paralelizmi sintaksor është ndërtimi i disa pjesëve me strukturë të ngjashme.
Shembuj:
- Ai punon për familjen, ajo mëson për të ardhmen.
- Sa më shumë lexon, aq më shumë kupton.
290. Elipsa sintaksore
Elipsa është lënia jashtë e një gjymtyre që kuptohet nga konteksti.
Shembuj:
- Unë në punë, ai në shtëpi.
- Ti kafe, unë çaj.
291. Nënkuptimi sintaksor
Nënkuptimi është prania kuptimore e një elementi që nuk është shprehur me fjalë.
Shembuj:
- Shkoj në shkollë. → nënkuptohet “unë”.
- Në mbrëmje. → nënkuptohet veprimi nga konteksti.
292. Ndërtimi frazeologjik
Ndërtimi frazeologjik është togfjalësh i qëndrueshëm me kuptim të ngulitur.
Shembuj:
- ia mbathi
- ra në mendime
- mori zemër
293. Togfjalëshi i qëndrueshëm
Togfjalëshi i qëndrueshëm është bashkim fjalësh që përdoret si njësi e ngulitur.
Shembuj:
- luftë e ftohtë
- shtëpi botuese
- dorë për dore
294. Lokucioni lidhëzor
Lokucioni lidhëzor është grup fjalësh që funksionon si lidhëz.
Shembuj:
- meqë ra fjala
- për shkak se
- me qëllim që
- në mënyrë që
295. Lokucioni parafjalor
Lokucioni parafjalor është grup fjalësh që funksionon si parafjalë.
Shembuj:
- në lidhje me
- në krahasim me
- për shkak të
- në drejtim të
296. Lokucioni ndajfoljor
Lokucioni ndajfoljor është grup fjalësh që funksionon si ndajfolje.
Shembuj:
- herë pas here
- kohë pas kohe
- me të shpejtë
- pa dyshim
297. Ndërtimi korrelativ
Ndërtimi korrelativ është ndërtim me dy elemente të lidhura që përgjigjen njëri-tjetrit.
Shembuj:
- aq… sa
- sa… aq
- jo vetëm… por edhe
- ose… ose
298. Ndërtimi mohor i përforcuar
Ndërtimi mohor i përforcuar përdor disa mjete mohimi për ta bërë mohimin më të plotë.
Shembuj:
- Askush nuk tha asgjë.
- Nuk pashë asnjë njeri.
299. Ndërtimi pyetës i zhdrejtë
Ndërtimi pyetës i zhdrejtë shpreh pyetje të tërthortë brenda një fjalie tjetër.
Shembuj:
- Nuk e di ku shkoi.
- Më pyeti a do të vija.
300. Sistemi sintaksor i gjuhës shqipe
Sistemi sintaksor i gjuhës shqipe është tërësia e rregullave, lidhjeve, njësive dhe marrëdhënieve që organizojnë fjalët, togfjalëshat, fjalitë dhe periudhat në gjuhën shqipe.
Shembuj:
- Fjalia e thjeshtë: Djali lexon.
- Periudha me nënrenditje: Djali lexon, sepse ka provim.
- Periudha me bashkërenditje: Djali lexon dhe vajza shkruan./Përgatiti Tetova News
