DOSJE GJEOPOLITIKE/300 FAKTE DHE KURIOZITETE PËR USHTRITË E SHBA-së, KINËS, RUSISË DHE FUQIVE TË G20-ës

TETOVA NEWS

D O S J E   G J E O P O L I T I K E

300 FAKTE DHE KURIOZITETE

PËR USHTRITË E SHBA-së, KINËS, RUSISË DHE FUQIVE TË G20-ës

Fuqia ushtarake, doktrinat dhe ekuilibri i ri global i fuqisë

Bota e vitit 2025 shpenzoi mbi 2.880 miliardë dollarë për ushtri dhe mbrojtje — shifra më e lartë në historinë e njerëzimit dhe e njëmbëdhjeta radhazi me rritje. Pas kësaj shifre fshihet një hartë komplekse fuqie: superfuqia e vetme amerikane, sfiduesi kinez në ngritje të shpejtë, trashëgimtarja bërthamore ruse e mbërthyer në luftë, dhe një grup fuqish të mesme që po riarmatosen me ritme të paparë që nga Lufta e Ftohtë. Më poshtë, treqind fakte dhe kuriozitete që ndihmojnë të kuptojmë se kush e mban fuqinë ushtarake sot — dhe çfarë do të thotë kjo për gjeopolitikën e ditëve që vijnë.

Shifrat financiare dhe ato të arsenaleve bërthamore i referohen vlerësimeve më të fundit të SIPRI-t, Federatës së Shkencëtarëve Amerikanë (FAS) dhe Global Firepower për vitet 2025–2026. Shumë fakte historike e strukturore mbeten të qëndrueshme ndër vite.

1. PASQYRA GLOBALE: PARATË, RENDITJET DHE EKUILIBRI I FUQISË
2. Në vitin 2025 shpenzimet ushtarake botërore arritën rekordin historik prej rreth 2.887 miliardë dollarësh, një rritje reale prej 2,9% krahasuar me vitin paraprak.
3. Viti 2025 ishte i njëmbëdhjeti radhazi me rritje të shpenzimeve ushtarake globale; gjatë dekadës 2016–2025 ato u rritën me 41%.
4. Barra ushtarake botërore — shpenzimet si pjesë e PBB-së globale — arriti 2,5% në vitin 2025, niveli më i lartë që nga viti 2009.
5. Tri fuqitë më të mëdha shpenzuese — SHBA, Kina dhe Rusia — së bashku shpenzuan rreth 1.480 miliardë dollarë, ose 51% të totalit botëror.
6. Pesë shpenzuesit më të mëdhenj të vitit 2025 (SHBA, Kina, Rusia, Gjermania dhe India) mbuluan rreth 58% të të gjitha shpenzimeve ushtarake në botë.
7. Të shndërruara në shifër për frymë, shpenzimet ushtarake botërore të vitit 2025 i bien rreth 350 dollarë për çdo banor të planetit.
8. SHBA mbeti shpenzuesi më i madh ushtarak në botë me rreth 954 miliardë dollarë në 2025, megjithëse kjo ishte 7,5% më pak se viti paraprak.
9. Rënia e shpenzimeve amerikane në 2025 erdhi kryesisht ngaqë gjatë vitit nuk u miratua ndihmë e re financiare ushtarake për Ukrainën.
10. Kina ishte shpenzuesi i dytë botëror me rreth 336 miliardë dollarë sipas vlerësimeve të SIPRI-t, ndonëse buxheti zyrtar i deklaruar ishte më i ulët.
11. Rusia renditej e treta me rreth 190 miliardë dollarë, duke i kushtuar ushtrisë rreth 7,5% të PBB-së — një nivel jashtëzakonisht i lartë, i lidhur drejtpërdrejt me luftën në Ukrainë.
12. Gjermania u bë shpenzuesi i katërt më i madh në botë në 2025 me rreth 114 miliardë dollarë, shpenzuesi numër një i Evropës Perëndimore.
13. India ishte e pesta me rreth 92 miliardë dollarë, një rritje prej 8,9% që pasqyron modernizimin e shpejtë të forcave.
14. Ukraina renditej e shtata në botë me rreth 84 miliardë dollarë shpenzime ushtarake, pavarësisht madhësisë së vogël ekonomike.
15. Si pjesë e PBB-së, Ukraina ishte shpenzuesi më i madh ushtarak në botë në 2025, me rreth 40% të ekonomisë së drejtuar drejt mbrojtjes.
16. Evropa pa rritjen më të madhe rajonale: shpenzimet u ngjitën 14% në 2025, duke arritur 864 miliardë dollarë.
17. Që nga viti 2016, shpenzimet ushtarake në Evropë janë dyfishuar, ndërsa Evropa Lindore shënoi rritjen më të madhe nënrajonale në botë.
18. Azia dhe Oqeania shpenzuan rreth 681 miliardë dollarë në 2025, një rritje prej 8,1%, e nxitur nga tensionet me Kinën.
19. Sipas metodologjisë së vet, NATO si aleancë shpenzoi rreth 1,4 trilionë dollarë për mbrojtje në 2025 — afërsisht gjysmën e totalit botëror.
20. Sipas përkufizimit të NATO-s për shpenzimet e mbrojtjes, në vitin 2025 të gjithë aleatët arritën ose tejkaluan pragun prej 2% të PBB-së.
21. Në samitin e Hagës më 2025, aleatët e NATO-s u zotuan të arrijnë 5% të PBB-së për siguri deri më 2035 (3,5% mbrojtje thelbësore plus 1,5% siguri).
22. SHBA mbetet eksportuesi më i madh i armëve në botë, me rreth 42% të eksporteve globale të armëve në periudhën 2021–2025.
23. Indeksi privat Global Firepower 2026 rendit SHBA-në, Rusinë, Kinën dhe Indinë si katër ushtritë më të fuqishme në botë.
24. Sipas indeksit Global Firepower, SHBA ka mbajtur vendin e parë në renditjen e fuqisë ushtarake për shumë vite radhazi.
25. Kina ka ushtrinë më të madhe të përhershme në botë sipas numrit të personelit aktiv, me mbi dy milionë trupa.
26. Brazili ishte shpenzuesi më i madh ushtarak në Amerikën e Jugut në 2025, me rreth 24 miliardë dollarë.
27. Të matura për frymë, Katari dhe Izraeli shpenzojnë ndër shumat më të larta ushtarake në botë, mbi 5.000 dollarë për banor.
28. SHBA: SUPERFUQIA E VETME GLOBALE
29. Ushtria amerikane është e ndarë në gjashtë degë: Ushtria Tokësore, Marina, Forcat Ajrore, Marinsat, Roja Bregdetare dhe Forca Hapësinore.
30. Forca Hapësinore (Space Force) është dega më e re, e themeluar në dhjetor 2019 — dega e parë e re ushtarake amerikane në mbi 70 vjet.
31. Ushtria Tokësore amerikane u themelua më 14 qershor 1775, një vit përpara vetë shpalljes së pavarësisë së SHBA-së.
32. Pentagoni është ndërtesa më e madhe administrative në botë për nga sipërfaqja e dyshemesë, megjithëse ka vetëm pesë kate mbi tokë.
33. Pavarësisht madhësisë së Pentagonit, falë dizajnit pesëkëndor çdo dy pika brenda tij arrihen në këmbë për rreth shtatë minuta.
34. SHBA operon 11 portaaeroplanë bërthamorë — më shumë se pjesa tjetër e botës e marrë së bashku.
35. SHBA mban qindra baza ushtarake jashtë vendit, të shpërndara në dhjetëra shtete nëpër botë — rrjeti më i madh i bazave të huaja në histori.
36. ARPANET-i, paraardhësi i internetit, u krijua nga agjencia kërkimore ushtarake amerikane DARPA në fund të viteve ’60.
37. Sistemi GPS i përdorur sot nga miliarda njerëz në botë u zhvillua fillimisht nga Departamenti amerikan i Mbrojtjes për nevoja ushtarake.
38. SHBA disponon një ‘triadë bërthamore’ të plotë: raketa tokësore, nëndetëse me raketa balistike dhe bombardues strategjikë.
39. Bombarduesi stealth B-2 Spirit dhe pasardhësi i tij B-21 Raider janë projektuar t’i shmangen radarëve falë formës dhe materialeve speciale.
40. Avioni F-22 Raptor është një gjuajtës i gjeneratës së pestë që nuk është lejuar kurrë për eksport, as te aleatët më të ngushtë.
41. Programi F-35 Lightning II është projekti i armatimit më i shtrenjtë në historinë ushtarake amerikane, me kosto jetëgjate prej qindra miliardë dollarësh.
42. Akademitë ushtarake elitare West Point (Ushtria), Annapolis (Marina) dhe Colorado Springs (Forcat Ajrore) formojnë oficerët e ardhshëm.
43. Ligji ‘Posse Comitatus’ i vitit 1878 ndalon në parim përdorimin e ushtrisë federale për zbatimin e ligjit brenda vendit.
44. Marina amerikane ka emrin e koduar ‘nëndetëse boomer’ për nëndetëset me raketa balistike që mbajnë armë bërthamore.
45. Çdo portaaeroplan bërthamor amerikan mund të lundrojë me vite pa rimbushur karburant, falë reaktorëve bërthamorë në bord.
46. Garda Kombëtare amerikane mund të thirret si nga guvernatorët e shteteve ashtu edhe nga presidenti federal — një strukturë e dyfishtë komandimi.
47. SHBA mbetet shpenzuesi më i madh ushtarak në botë, me shpenzime shumë më të larta se çdo shtet tjetër individualisht.
48. Marinsat (US Marine Corps) janë teknikisht pjesë e Departamentit të Marinës, jo një degë e pavarur me sekretar të vetin.
49. Për vitin 2026, shpenzimet amerikane për mbrojtje dhe siguri kombëtare pritet të kalojnë pragun e një trilioni dollarëve — një rikthim i fortë pas rënies së vitit 2025.
50. Forcat ajrore amerikane operojnë bombardues B-52 të dizajnuar në vitet ’50, që pritet të shërbejnë deri rreth vitit 2050 — gati një shekull shërbim.
51. DEFCON-i (Defense Readiness Condition) është sistemi me pesë nivele i gatishmërisë ushtarake, ku DEFCON 1 nënkupton luftë bërthamore të paevitueshme.
52. ‘Çanta bërthamore’ (nuclear football) është një valixhe që e shoqëron presidentin amerikan kudo, me kodet për një sulm bërthamor.
53. SHBA është konsumatori më i madh institucional i naftës në botë — ushtria amerikane e tejkalon shumë shtete të tëra në konsum.
54. Doktrina e mbrojtjes amerikane synon aftësinë për të luftuar dhe fituar konflikte në më shumë se një rajon strategjik njëkohësisht.
55. Agjencia e Sigurisë Kombëtare (NSA) është një nga agjencitë më të mëdha të inteligjencës sinjalore në botë, pjesë e komunitetit ushtarak-inteligjent.
56. SHBA udhëheq aleancën ‘Five Eyes’ të ndarjes së inteligjencës, bashkë me Britaninë, Kanadanë, Australinë dhe Zelandën e Re.
57. Komandat e luftimit amerikane e ndajnë botën në zona gjeografike (p.sh. CENTCOM për Lindjen e Mesme, INDOPACOM për Indo-Paqësorin).
58. Avioni transportues C-17 Globemaster mund të transportojë tanke kryesore të betejës dhe të ulet në pista të shkurtra e të paasfaltuara.
59. SHBA zhvilloi armën e parë bërthamore përmes ‘Projektit Manhattan’ dhe mbetet i vetmi vend që ka përdorur armë bërthamore në luftë (1945).
60. Strategjia e re e Sigurisë Kombëtare e SHBA-së prioritizon frenimin e Kinës në Indo-Paqësor dhe ruajtjen e dominimit në hemisferën perëndimore.
61. Nëndetëset e klasës Virginia dhe Columbia janë mes programeve më të kushtueshme detare, secila me miliarda dollarë investim vjetor.
62. Roja Bregdetare (Coast Guard) është e vetmja degë ushtarake amerikane që në kohë paqeje operon nën një departament civil, jo nën Pentagon.
63. SHBA mban rreth 100 bomba bërthamore taktike të vendosura në baza ajrore në pesë vende të NATO-s në Evropë.

III. KINA: SFIDUESI NË NGRITJE

62. Ushtria kineze quhet zyrtarisht Ushtria Çlirimtare Popullore (PLA) dhe është forca e armatosur më e madhe në botë për nga numri i trupave.
63. PLA-ja është teknikisht ushtria e Partisë Komuniste Kineze, jo e shtetit — komandohet nga Komisioni Qendror Ushtarak i partisë.
64. Ushtria kineze u themelua më 1 gusht 1927 me Kryengritjen e Nanchang-ut; kjo datë festohet ende si Dita e Ushtrisë.
65. Marina kineze (PLAN) është më e madhja në botë për nga numri i anijeve luftarake, ndërsa SHBA ruan epërsi të madhe në tonazh, portaaeroplanë dhe projeksion global force.
66. Kina ka ndërtuar tri portaaeroplanë: Liaoning, Shandong dhe Fujian — i fundit i pajisur me katapulta elektromagnetike moderne.
67. Fujian është portaaeroplani i parë kinez i projektuar plotësisht në vend, me sistem lëshimi CATOBAR të krahasueshëm me anijet amerikane.
68. Raketat kineze DF-21D dhe DF-26 njihen si ‘vrasëse portaaeroplanësh’, të dizajnuara për të goditur anijet e mëdha në distanca të mëdha.
69. Raketa balistike ndërkontinentale DF-41 mund të mbërrijë çdo pikë të territorit amerikan dhe të mbajë kokë të shumëfishta luftarake.
70. Raketa DF-17 është e pajisur me një trup rrëshqitës hipersonik, e dizajnuar për t’u shmangur sistemeve klasike të mbrojtjes raketore.
71. Programi historik ‘Dy Bomba, Një Satelit’ i viteve ’60 i dha Kinës armën bërthamore, raketat balistike dhe aftësinë hapësinore.
72. Kina e provoi armën e saj të parë bërthamore në vitin 1964, duke u bërë anëtari i pestë i ‘klubit bërthamor’ botëror.
73. Forca Raketore (Rocket Force) është një degë e veçantë e ushtrisë kineze, përgjegjëse për arsenalin raketor konvencional dhe bërthamor.
74. Kina hapi bazën e saj të parë ushtarake jashtë vendit në Xhibuti (Djibouti) në vitin 2017, pranë rrugëve detare strategjike.
75. Kina mban historikisht një politikë të ‘mospërdorimit të parë’ të armëve bërthamore — zotim për të mos goditur e para me bomba bërthamore.
76. Sipas vlerësimeve të vitit 2026, Kina ka rreth 620 kokë luftarake bërthamore dhe e zgjeron arsenalin më shpejt se çdo vend tjetër.
77. Që nga viti 2023, Kina ka shtuar rreth 100 kokë luftarake bërthamore në vit — ritmi më i shpejtë i rritjes në botë.
78. Pentagoni vlerëson se Kina mund të arrijë rreth 1.000 kokë bërthamore deri në vitin 2030 nëse vazhdon trajektoren aktuale.
79. Kina ka ndërtuar qindra silose të reja për raketa balistike ndërkontinentale në fushat e shkretëtirës në veri të vendit.
80. Buxheti zyrtar ushtarak kinez për 2026 ishte rreth 1,91 trilion juanë (afërsisht 277 miliardë dollarë), me rritje rreth 7%; analistët besojnë se shpenzimet reale janë dukshëm më të larta.
81. Kina ka rritur shpenzimet e saj ushtarake për 31 vjet radhazi — një varg i pandërprerë rritjeje që pasqyron ambiciet globale.
82. Strategjia ‘Brez dhe Rrugë’ (Belt and Road) ka edhe dimension gjeostrategjik, duke i siguruar Kinës ndikim te portet dhe infrastruktura kritike.
83. Koncepti perëndimor ‘Vargu i Perlave’ përshkruan rrjetin e porteve dhe pranive detare kineze përgjatë Oqeanit Indian.
84. Ngushtica e Tajvanit mbetet pika më e nxehtë e mundshme e konfliktit; Pekini e konsideron Tajvanin pjesë të territorit të vet.
85. Tajvani rriti shpenzimet e veta ushtarake me 14,2% në vitin 2025 — kërcimi më i madh që nga të paktën viti 1988.
86. Kina ka zhvilluar gjuajtësin stealth J-20 ‘Dragoi Fuqishëm’, avionin e saj të parë luftarak të gjeneratës së pestë.
87. Industria kineze e dronëve është bërë eksportuese globale, duke furnizuar shumë vende me automjete fluturuese pa pilot me kosto të ulët.
88. Kina ka investuar masivisht në luftën kibernetike dhe elektronike, duke i konsideruar ato ‘domene të reja’ lufte përkrah tokës dhe detit.
89. Forcat kineze përdorin doktrinën ‘A2/AD’ (anti-qasje/mohim zone) për t’ua vështirësuar fuqive të huaja hyrjen në ujërat rajonale.
90. Disa vlerësime me paritet të fuqisë blerëse sugjerojnë se kapaciteti real blerës ushtarak i Kinës mund të jetë më i madh se sa tregon shifra nominale në dollarë.
91. Kina prodhon anije luftarake me një ritëm industrial që analistët e krahasojnë me kantieret detare amerikane gjatë Luftës së Dytë Botërore.
92. PLA-ja kaloi nëpër një reformë të madhe strukturore pas vitit 2015, duke u riorganizuar nga rajone ushtarake në komanda të luftimit të bashkuar.
93. Garda Kufitare dhe Policia e Armatosur Popullore (paramilitare) numërojnë miliona pjesëtarë shtesë jashtë trupit kryesor të PLA-së.
94. Kina ka zhvilluar raketën nëndetëse balistike JL-3, që i jep nëndetëseve të saj bërthamore rreze veprimi ndërkontinentale.
95. Aftësitë hapësinore kineze përfshijnë testimin e armëve antisatelitore, që mund të shkatërrojnë satelitë në orbitë.
96. Modernizimi i forcave kineze synon arritjen e statusit të një ushtrie ‘me klasë botërore’ deri rreth mesit të shekullit XXI.
97. RUSIA: TRASHËGIMTARJA E SUPERFUQISË SOVJETIKE
98. Ushtria moderne ruse e trashëgon pjesën më të madhe të arsenalit, doktrinës dhe infrastrukturës nga Ushtria Sovjetike.
99. Rusia zotëron arsenalin më të madh bërthamor në botë, me rreth 5.420 kokë luftarake sipas vlerësimeve të vitit 2026, pak më shumë se SHBA.
100. SHBA dhe Rusia së bashku kontrollojnë rreth 86% të inventarit total bërthamor botëror — mbi katër të pestat e të gjitha kokave luftarake.
101. Ushtria e Kuqe u themelua më 23 shkurt 1918; kjo datë festohet ende në Rusi si Dita e Mbrojtësit të Atdheut.
102. Rusia mbetet ndër të paktat vende që ende mban një arsenal të madh e të gatshëm armësh bërthamore taktike (jostrategjike).
103. ‘Bomba Car’ (Tsar Bomba) e provuar nga BRSS-ja në vitin 1961 mbetet arma bërthamore më e fuqishme e shpërthyer ndonjëherë, me fuqi rreth 50 megatonë.
104. Vala goditëse e Bombës Car ishte aq e fuqishme sa qarkulloi tri herë rreth globit përpara se të shuhej.
105. Pushka automatike AK-47, e dizajnuar nga Mikhail Kalashnikov në vitin 1947, është arma e zjarrit më e prodhuar në historinë e njerëzimit.
106. Vlerësohet se janë prodhuar mbi 100 milionë pushkë të familjes Kalashnikov — më shumë se çdo armë tjetër e ngjashme.
107. Rusia ka vetëm një portaaeroplan, Admiral Kuznetsov, i njohur për probleme të shpeshta teknike dhe modernizime të zgjatura.
108. Tanku rus T-14 Armata u prezantua si gjenerata e re me kullë të pabanuar, por prodhimi masiv ka qenë i ngadalshëm.
109. Raketat lundruese Kalibr i japin anijeve dhe nëndetëseve ruse aftësi për të goditur objektiva tokësore në distanca të mëdha.
110. Raketat hipersonike Kinzhal dhe sistemi Avangard janë promovuar nga Moska si armë që u shmangen mbrojtjeve raketore perëndimore.
111. Rusia operon flotën më të madhe në botë të akullthyesve me energji bërthamore, kyçe për kontrollin e Rrugës Detare Veriore në Arktik.
112. Sistemet ruse të mbrojtjes ajrore S-400 dhe S-500 konsiderohen ndër më të rëndësishmet ruse, me aftësi të avancuara në letër; S-400 është eksportuar te disa vende si India dhe Turqia, ndërsa performanca reale vlerësohet ndryshe nga ekspertë të ndryshëm.
113. Grupi Wagner ishte një kompani private ushtarake e lidhur me Rusinë, e angazhuar në konflikte nga Siria deri në Afrikë.
114. Inteligjenca ushtarake ruse njihet me akronimin GRU, ndërsa shërbimi i sigurisë së brendshme është FSB-ja, pasardhës i KGB-së.
115. Rusia është vendi më i madh në botë për nga sipërfaqja, me 11 zona kohore — një sfidë logjistike unike për mbrojtjen.
116. Shërbimi i detyrueshëm ushtarak (rekrutimi) mbetet shtyllë e forcave ruse, me thirrje periodike të të rinjve për shërbim.
117. Në nëntor 2024 Rusia përditësoi doktrinën e saj zyrtare bërthamore, duke zgjeruar rrethanat në të cilat mund të përdorë armë bërthamore.
118. Rusia dhe Bjellorusia kanë deklaruar vendosjen e armëve bërthamore ruse në territorin bjellorus, hap që ngriti shqetësime në Perëndim.
119. Nëndetëset e klasës Borei janë gjenerata e re e nëndetëseve strategjike ruse, që zëvendësojnë modelet e vjetra sovjetike.
120. Lufta në Ukrainë, që nga shkurti i vitit 2022, është konflikti më i madh tokësor në Evropë që nga Lufta e Dytë Botërore.
121. Shpenzimet ruse ushtarake u rritën rreth 5,9% në vitin 2025, duke arritur rreth 7,5% të PBB-së në kushte mobilizimi luftarak.
122. Rusia mban një ‘triadë bërthamore’ të plotë: raketa tokësore, nëndetëse strategjike dhe bombardues si Tu-160 ‘Mjellma e Bardhë’.
123. Bombarduesi strategjik Tu-160 është avioni luftarak më i madh dhe më i rëndë me krahë të lëvizshëm i ndërtuar ndonjëherë.
124. Forcat Ajrore-Hapësinore Ruse (VKS) kombinojnë aviacionin luftarak, mbrojtjen ajrore dhe operacionet hapësinore në një strukturë të vetme.
125. Doktrina ruse e quajtur nga analistët ‘eskalo për të de-eskaluar’ parashikon përdorimin e kufizuar bërthamor për të detyruar armikun të tërhiqet.
126. Rusia zhvilloi raketën e re balistike ndërkontinentale Sarmat (e quajtur ‘Satana 2’ në Perëndim), megjithëse me vonesa në vënie në shërbim.
127. Pas pezullimit të pjesëmarrjes ruse në marrëveshjen New START më 2023, transparenca dypalëshe mbi forcat strategjike ra ndjeshëm.
128. INDIA, BRITANIA E MADHE DHE FRANCA: FUQITË E TJERA BËRTHAMORE
129. India ka ushtrinë e dytë më të madhe në botë për nga personeli aktiv, me rreth 1,46 milionë trupa.
130. Ushtria indiane është ushtria më e madhe vullnetare në botë — India nuk ka shërbim ushtarak të detyrueshëm.
131. India e provoi pajisjen e saj të parë bërthamore në vitin 1974 nën emrin koduar ‘Buda Buzëqeshës’.
132. Provat e dyta bërthamore indiane, ‘Pokhran-II’ në vitin 1998, e shndërruan zyrtarisht Indinë në fuqi bërthamore të deklaruar.
133. India ndjek një politikë të ‘mospërdorimit të parë’ të armëve bërthamore, ngjashëm me Kinën.
134. Raketa supersonike lundruese BrahMos është zhvilluar nga India në bashkëpunim me Rusinë dhe është ndër më të shpejtat e llojit të saj.
135. Familja e raketave balistike Agni i jep Indisë aftësi goditëse që shkojnë nga distanca rajonale deri në ato ndërkontinentale.
136. Portaaeroplani INS Vikrant, i vënë në shërbim më 2022, ishte anija e parë e këtij lloji e projektuar dhe ndërtuar plotësisht në Indi.
137. India ka qenë historikisht një nga importuesit më të mëdhenj të armëve në botë, me furnizues kryesorë Rusinë, Francën dhe Izraelin.
138. India ka blerë sistemin rus të mbrojtjes ajrore S-400 pavarësisht presionit amerikan, si shenjë e ‘autonomisë strategjike’.
139. India ndan dy kufij të nxehtë: ‘Linjën e Kontrollit Aktual’ me Kinën dhe ‘Linjën e Kontrollit’ me Pakistanin në Kashmir.
140. India është anëtare e formatit QUAD bashkë me SHBA-në, Japoninë dhe Australinë, një partneritet me fokus në Indo-Paqësor.
141. Politika e jashtme indiane ka evoluar nga ‘mosrreshtimi’ i Luftës së Ftohtë drejt një ‘shumërreshtimi’ pragmatik me shumë partnerë.
142. Në maj 2025, tensionet mes Indisë dhe Pakistanit u përshkallëzuan në një konflikt të shkurtër të armatosur, pas sulmit të 22 prillit në Pahalgam.
143. Britania e Madhe e bazon arsenalin e saj bërthamor vetëm te nëndetëset — sistemi Trident me raketa balistike të lëshuara nga deti.
144. Britania mban një ‘frenim të vazhdueshëm në det’ (CASD): të paktën një nëndetëse bërthamore është gjithmonë në patrullim, çdo ditë e vitit.
145. Marina Mbretërore britanike është një nga më të vjetrat në botë dhe historikisht ka pasur rolin e ‘sundueses së deteve’.
146. Britania operon dy portaaeroplanë të klasës Queen Elizabeth, që mbajnë gjuajtës stealth F-35B me ngritje të shkurtër dhe ulje vertikale.
147. Mbretëria e Bashkuar është anëtare e përhershme e Këshillit të Sigurimit të OKB-së dhe një nga pesë fuqitë bërthamore të njohura nga NPT-ja.
148. Në vitin 2021 Britania njoftoi rritjen e tavanit të arsenalit të saj bërthamor në ‘jo më shumë se 260 kokë luftarake’.
149. Britania është themeluese e NATO-s dhe shtyllë e aleancës ‘Five Eyes’ për ndarjen e inteligjencës.
150. Agjencia britanike GCHQ është një nga organizatat kryesore botërore për inteligjencën sinjalore dhe sigurinë kibernetike.
151. Në vitin 2025, Britania njoftoi blerjen e 12 avionëve F-35A dhe pjesëmarrjen në misionin bërthamor të NATO-s me avionë të aftë për armë konvencionale dhe bërthamore.
152. Britania është anëtare e partneritetit AUKUS me SHBA-në dhe Australinë, që përfshin transferim teknologjie për nëndetëse bërthamore.
153. Franca është e vetmja fuqi bërthamore brenda Bashkimit Evropian pas largimit të Britanisë nga blloku.
154. Forca franceze e frenimit bërthamor njihet si ‘force de frappe’ ose ‘dissuasion’ dhe është plotësisht e pavarur nga aleatët.
155. Franca e provoi armën e saj të parë bërthamore në vitin 1960 me testin ‘Gerboise Bleue’ në Saharanë algjeriane.
156. Charles de Gaulle është i vetmi portaaeroplan me energji bërthamore në botë jashtë flotës amerikane.
157. Franca e reduktoi arsenalin e saj nga një ‘triadë’ në një ‘diadë’: raketa nëndetëse plus raketa ajrore nga gjuajtësit Rafale.
158. Legjioni i Huaj francez është një formacion unik që pranon rekrutë nga e gjithë bota dhe ka mbi 190 vjet histori betejash.
159. Nën presidentin de Gaulle, Franca u tërhoq nga komanda ushtarake e integruar e NATO-s në vitin 1966 dhe iu rikthye plotësisht vetëm në 2009.
160. Territoret franceze përtej detit i japin Francës praninë dhe zonën ekonomike ekskluzive detare ndër më të mëdhatë në botë.
161. Franca ka rreth 290 kokë luftarake bërthamore në stokun e saj ushtarak; në vitin 2026 Parisi njoftoi forcimin e arsenalit dhe vendimin për të mos publikuar më shifra të sakta.
162. Gjuajtësi Rafale është shtylla e aviacionit luftarak francez dhe një nga eksportet kryesore të industrisë franceze të mbrojtjes.
163. Franca është anëtare e përhershme e Këshillit të Sigurimit të OKB-së dhe një nga pesë fuqitë bërthamore zyrtare të NPT-së.
164. GJERMANIA, ITALIA DHE EVROPA E NATO-s
165. Ushtria gjermane quhet Bundeswehr dhe pas vitit 2022 nisi rindërtimin më të madh që nga Lufta e Ftohtë.
166. Pas pushtimit rus të Ukrainës, Gjermania shpalli një ‘Zeitenwende’ (pikë kthese) dhe një fond special prej 100 miliardë eurosh për mbrojtjen.
167. Gjermania nuk zotëron armë bërthamore, por strehon bomba bërthamore amerikane sipas marrëveshjes së ‘ndarjes bërthamore’ të NATO-s.
168. Kufizimet kushtetuese të pasluftës e kanë mbajtur historikisht ushtrinë gjermane në një rol mbrojtës dhe shumë të kontrolluar.
169. Gjermania e pezulloi shërbimin ushtarak të detyrueshëm në vitin 2011, por debati për rikthimin e tij u ringjall pas vitit 2022.
170. Tanku gjerman Leopard 2 është një nga tanket kryesore të betejës më të përhapura në ushtritë evropiane.
171. Si shpenzuesi i katërt më i madh botëror në 2025, Gjermania u bë fuqia ushtarake financiarisht më e fortë e Evropës Perëndimore.
172. Italia strehon bomba bërthamore amerikane në bazat ajrore të Avianos dhe Ghedit sipas marrëveshjes së ndarjes bërthamore.
173. Marina italiane operon portaaeroplanin Cavour, të aftë të mbajë gjuajtës F-35B.
174. Italia është një nga anëtaret themeluese të NATO-s në vitin 1949.
175. Polonia është bërë një nga shpenzuesit ushtarakë me rritjen më të shpejtë në Evropë, duke synuar nivele rekord të PBB-së për mbrojtje.
176. Polonia ka porositur tanke dhe sisteme artilerie nga Koreja e Jugut dhe SHBA në një nga programet më të mëdha të rriarmatimit në Evropë.
177. Spanja rriti shpenzimet ushtarake me 50% në vitin 2025, duke kaluar për herë të parë pragun prej 2% të PBB-së të NATO-s.
178. NATO u themelua në vitin 1949 si aleancë mbrojtëse kolektive kundër kërcënimit sovjetik gjatë Luftës së Ftohtë.
179. Neni 5 i NATO-s përcakton se një sulm ndaj një anëtari konsiderohet sulm ndaj të gjithëve — parimi i mbrojtjes kolektive.
180. Neni 5 është aktivizuar vetëm një herë në histori: pas sulmeve terroriste të 11 shtatorit 2001 kundër SHBA-së.
181. Finlanda u anëtarësua në NATO në vitin 2023 dhe Suedia në vitin 2024, duke i dhënë fund neutralitetit të tyre të gjatë historik.
182. Me anëtarësimin e Finlandës, kufiri i NATO-s me Rusinë u dyfishua, duke shtuar mbi 1.300 kilometra kufi të drejtpërdrejtë.
183. NATO numëron 32 vende anëtare, që shtrihen nga Amerika e Veriut deri në kufijtë lindorë të Evropës.
184. Forcat e Reagimit të NATO-s janë krijuar për t’u vendosur shpejt në krizë, ndërsa pas 2022 aleanca shtoi praninë e saj në krahun lindor.
185. Komanda Supreme Aleate në Evropë (SACEUR) drejtohet tradicionalisht nga një gjeneral amerikan — simbol i lidershipit amerikan në aleancë.
186. Islanda është anëtarja e vetme e NATO-s pa ushtri të rregullt; mbrojtjen e saj e siguron aleanca dhe një marrëveshje me SHBA-në.
187. Holanda, Belgjika dhe Gjermania marrin pjesë në misione të përbashkëta ajrore të NATO-s për mbikëqyrjen e hapësirës ajrore baltike.
188. Norvegjia, falë pozitës arktike, luan rol kyç në mbikëqyrjen e veprimtarisë detare ruse në Atlantikun e Veriut.

VII. JAPONIA, KOREJA E JUGUT, AUSTRALIA DHE INDONEZIA

186. Forcat e Japonisë quhen ‘Forcat e Vetëmbrojtjes’ (JSDF), pasqyrim i kushtetutës pacifiste të vendit.
187. Neni 9 i kushtetutës japoneze heq dorë nga lufta dhe e kufizon ushtrinë në një rol ‘ekskluzivisht mbrojtës’.
188. Pas dekadash kufizimi, Japonia vendosi të rrisë shpenzimet ushtarake drejt 2% të PBB-së deri rreth vitit 2027.
189. Në vitin 2024 shpenzimet ushtarake japoneze u rritën rreth 21% — kërcimi më i madh vjetor që nga viti 1952.
190. Japonia po i shndërron anijet e klasës Izumo në bartëse të gjuajtësve F-35B, çka i afron ato me portaaeroplanë të lehtë.
191. Aleanca SHBA–Japoni është gurthemel i sigurisë në Azinë Lindore; në Japoni qëndrojnë rreth 50.000 trupa amerikanë.
192. Japonia miratoi një ‘aftësi kundërgoditjeje’ të re, që i lejon të godasë bazat armike në rast sulmi — kthesë e madhe doktrinore.
193. Mbrojtja japoneze e ndërton sigurinë e saj pjesërisht mbi ‘çadrën bërthamore’ amerikane, pasi vetë vendi nuk ka armë bërthamore.
194. Koreja e Jugut mban shërbim ushtarak të detyrueshëm; pothuajse të gjithë meshkujt e aftë shërbejnë rreth 18 muaj.
195. Koreja e Jugut ka rreth 600.000 trupa aktivë dhe një rezervë të madhe për shkak të kërcënimit nga Koreja e Veriut.
196. Në Korenë e Jugut qëndrojnë rreth 28.500 trupa amerikanë nën Komandën e Forcave SHBA-Kore (USFK).
197. Eksportet jugkoreane të armëve janë rritur me shpejtësi, përfshirë tanket K2 dhe artilerinë K9 të blera nga Polonia.
198. Koreja e Jugut po zhvillon gjuajtësin vendor KF-21 Boramae, hap drejt pavarësisë në industrinë e mbrojtjes.
199. Republika Popullore Demokratike e Koresë (Koreja e Veriut) ndjek politikën ‘Songun’ — ‘ushtria e para’ — dhe ka një nga ushtritë më të mëdha botërore për nga manpoweri.
200. Koreja e Veriut ka zhvilluar armë bërthamore dhe raketa balistike ndërkontinentale, duke u bërë shqetësimi kryesor i sigurisë rajonale.
201. Australia është pjesë e partneritetit AUKUS, që i hap rrugën blerjes së nëndetëseve me energji bërthamore (jo të armatosura me bomba bërthamore).
202. Australia është anëtare e aleancës historike ANZUS me SHBA-në dhe e rrjetit të inteligjencës ‘Five Eyes’.
203. Pozicioni gjeografik i Australisë në Indo-Paqësor e bën atë partner kyç në strategjinë perëndimore ndaj ngritjes kineze.
204. Indonezia ka ushtrinë më të madhe në Azinë Juglindore dhe ndjek tradicionalisht një politikë të jashtme jo të rreshtuar.
205. Mbrojtja indoneziane bazohet në konceptin e mbrojtjes së një vendi arkipelagjik me mijëra ishuj dhe ujëra të gjera detare.
206. Indonezia ka diversifikuar furnizuesit e saj të armëve, duke blerë nga Franca, SHBA, Koreja e Jugut dhe vende të tjera.
207. Tajlanda dhe Vietnami janë mes fuqive ushtarake më të mëdha rajonale të Azisë Juglindore, me histori të gjata konfliktesh kufitare.
208. Vietnami ruan një ushtri të madhe me përvojë lufte dhe një politikë mbrojtjeje ‘katër jo-të’ që i shmang aleancat formale ushtarake.
209. Singapori, pavarësisht madhësisë së vogël, shpenzon shumë për frymë për mbrojtje dhe ka një nga forcat ajrore më të avancuara rajonale.
210. Filipinet kanë forcuar bashkëpunimin ushtarak me SHBA-në në kuadër të tensioneve në Detin e Kinës Jugore.
211. Konkurrenca rajonale në Indo-Paqësor ka çuar shumë vende aziatike — India, Japoninë, Korenë e Jugut, Australinë e Tajvanin — të rrisin shpenzimet e mbrojtjes.

VIII. TURQIA, ARABIA SAUDITE, BRAZILI DHE FUQITË E TJERA TË G20-ës

212. Turqia ka ushtrinë e dytë më të madhe brenda NATO-s për nga numri i personelit, pas Shteteve të Bashkuara.
213. Dronët turq Bayraktar TB2 u bënë emër i njohur botëror pasi ndikuan vendimtar në disa konflikte rajonale.
214. Turqia u përjashtua nga programi i gjuajtësit F-35 pasi bleu sistemin rus të mbrojtjes ajrore S-400.
215. Turqia po zhvillon gjuajtësin vendor të gjeneratës së pestë KAAN, si përgjigje ndaj përjashtimit nga F-35.
216. Anija turke TCG Anadolu u shndërrua në bartëse dronësh, e para anije e tillë e dedikuar për automjete fluturuese pa pilot.
217. Konventa e Montrës i jep Turqisë kontrollin mbi kalimin e anijeve luftarake nëpër ngushticat e Bosforit dhe Dardaneleve.
218. Industria turke e mbrojtjes është rritur me shpejtësi, duke synuar pavarësi nga furnizuesit e huaj dhe eksporte në rritje.
219. Arabia Saudite ishte shpenzuesi i tetë më i madh ushtarak në botë në 2025 dhe një nga blerësit kryesorë të armëve amerikane.
220. Arabia Saudite shpenzon ndër shumat më të larta për frymë në botë për mbrojtje, falë të ardhurave nga nafta.
221. Lufta në Jemen ka qenë angazhimi kryesor ushtarak i koalicionit të udhëhequr nga Arabia Saudite në vitet e fundit.
222. Brazili ka ushtrinë më të madhe në Amerikën e Jugut dhe shpenzimet më të larta ushtarake në rajon.
223. Brazili operon gjuajtës Gripen të blerë nga Suedia, me një marrëveshje që përfshin transferim teknologjie dhe prodhim vendor.
224. Brazili po zhvillon një program nëndetësesh me ndihmën e Francës, përfshirë synimin afatgjatë për një nëndetëse me energji bërthamore.
225. Brazili nuk ka armë bërthamore dhe është nënshkrues i Traktatit të Tlatelolcos, që e bën Amerikën Latine zonë pa armë bërthamore.
226. Shpenzimet braziliane ushtarake u rritën 13% në vitin 2025, kryesisht për zhvillim teknologjik detar dhe kosto personeli.
227. Argjentina ka reduktuar dukshëm forcat e veta ushtarake që nga fundi i diktaturës ushtarake në vitet ’80.
228. Meksika përdor ushtrinë gjithnjë e më shumë për siguri të brendshme dhe luftë kundër karteleve, përkrah rolit klasik mbrojtës.
229. Afrika e Jugut ka forcën më të avancuar ushtarake në Afrikën Subsahariane, megjithëse buxhetet janë tkurrur ndër vite.
230. Afrika e Jugut hoqi dorë vullnetarisht nga programi i saj bërthamor në fillim të viteve ’90 — rasti i parë i çarmatosjes vullnetare bërthamore.
231. Kanadaja nuk ka armë bërthamore, por është anëtare themeluese e NATO-s dhe partnere e SHBA-së në mbrojtjen ajrore NORAD.
232. NORAD-i është komanda e përbashkët SHBA–Kanada që mbikëqyr hapësirën ajrore të Amerikës së Veriut që nga koha e Luftës së Ftohtë.
233. Kanadaja është anëtare e rrjetit të inteligjencës ‘Five Eyes’ dhe kontribuon në misione të NATO-s nëpër botë.
234. Bashkimi Evropian, megjithëse jo aleancë ushtarake, ka nisur iniciativa të përbashkëta mbrojtjeje dhe një fond për prodhimin e armëve.
235. Italia, Britania dhe Japonia po zhvillojnë së bashku një gjuajtës të gjeneratës së gjashtë në programin e quajtur GCAP.
236. Greqia shpenzon historikisht një pjesë të lartë të PBB-së për mbrojtje, kryesisht për shkak të tensioneve me Turqinë në Egje.
237. Izraeli, ndonëse jo në G20, konsiderohet fuqi e padeklaruar bërthamore me rreth 90 kokë luftarake sipas vlerësimeve të jashtme.
238. Izraeli operon sistemin e mbrojtjes raketore ‘Kupola e Hekurt’ (Iron Dome), që përgjon raketa me rreze të shkurtër.
239. Egjipti ka një nga ushtritë më të mëdha në Afrikë dhe Lindjen e Mesme, me dy portaaeroplanë helikopterësh të blerë nga Franca.
240. Irani ka investuar shumë në raketa balistike dhe dronë, duke kompensuar dobësinë e aviacionit të vet konvencional të vjetruar.
241. Pakistani zotëron rreth 170 kokë luftarake bërthamore, të zhvilluara kryesisht si frenim ndaj fqinjit shumë më të madh, Indisë.
242. Pakistani nuk ka deklaruar politikë ‘mospërdorimi të parë’ bërthamor, ndryshe nga India dhe Kina.
243. Nigeria rriti shpenzimet ushtarake me 55% në vitin 2025, ndërsa përballej me kryengritje dhe dhunë ekstremiste brenda vendit.
244. ALEANCAT, DOKTRINAT DHE ARMËT BËRTHAMORE
245. Në fillim të vitit 2026, nëntë shtete zotëronin së bashku rreth 12.187 kokë luftarake bërthamore në botë.
246. Nëntë fuqitë bërthamore janë: SHBA, Rusia, Britania, Franca, Kina, India, Pakistani, Koreja e Veriut dhe Izraeli.
247. Nga totali botëror, rreth 3.912 kokë bërthamore ishin të vendosura me forca operative, dhe rreth 2.100 në gatishmëri të lartë.
248. Pothuajse të gjitha kokat bërthamore në gatishmëri të lartë i përkasin Rusisë ose Shteteve të Bashkuara.
249. Numri total i armëve bërthamore në botë ka rënë ndjeshëm që nga kulmi prej rreth 70.300 armëve aktive në vitin 1986.
250. Megjithatë, numri i kokave bërthamore në stoqet ushtarake aktive po rritet sërish — një kthesë pas dekadash reduktimi.
251. Doktrina e ‘Shkatërrimit Reciprok të Garantuar’ (MAD) parashikon se asnjë palë nuk fillon luftë bërthamore sepse asgjësimi do të ishte i ndërsjellë.
252. Koncepti i ‘triadës bërthamore’ — raketa tokësore, nëndetëse dhe bombardues — siguron që një sulm i parë të mos i shkatërrojë të gjitha armët hakmarrëse.
253. Traktati i Mospërhapjes Bërthamore (NPT) i vitit 1968 njeh vetëm pesë fuqi bërthamore ‘zyrtare’: SHBA, Rusinë, Britaninë, Francën dhe Kinën.
254. Marrëveshja New START mes SHBA-së dhe Rusisë, që kufizonte kokat strategjike të vendosura, kishte afat deri në shkurt 2026; pas kësaj date, kufizimet dhe transparenca dypalëshe hynë në një periudhë pasigurie.
255. Traktati INF, që ndalonte raketat me rreze të mesme tokësore, u shemb në vitin 2019 pas tërheqjes së të dyja palëve.
256. NATO është aleanca ushtarake më e fuqishme në botë, ndërsa Rusia udhëheq aleancën rivale CSTO me disa shtete ish-sovjetike.
257. Organizata e Bashkëpunimit të Shangait (SCO), e udhëhequr nga Kina dhe Rusia, është platformë rajonale me dimension sigurie në Azi.
258. Formati QUAD (SHBA, Japoni, Indi, Australi) shihet si kundërpeshë strategjike ndaj ndikimit kinez në Indo-Paqësor.
259. Partneriteti AUKUS i vitit 2021 lidh SHBA-në, Britaninë dhe Australinë, me fokus te nëndetëset bërthamore dhe teknologjitë e përparuara.
260. Aleanca ‘Five Eyes’ për ndarjen e inteligjencës përfshin SHBA-në, Britaninë, Kanadanë, Australinë dhe Zelandën e Re.
261. BRICS — Brazili, Rusia, India, Kina, Afrika e Jugut dhe anëtarë të rinj — ka kryesisht peshë ekonomike, por edhe ndikim gjeopolitik në rritje.
262. Pesë anëtarët e përhershëm të Këshillit të Sigurimit të OKB-së (P5) janë pikërisht pesë fuqitë bërthamore zyrtare, me të drejtë vetoje.
263. Lufta kibernetike dhe ajo hapësinore konsiderohen sot ‘domene të reja’ lufte, përkrah tokës, detit dhe ajrit.
264. Shumë vende kanë krijuar ‘forca hapësinore’ ose komanda të dedikuara për mbrojtjen e satelitëve dhe infrastrukturës orbitale.
265. Dronët dhe automjetet pa pilot kanë revolucionarizuar luftën moderne, duke ulur koston dhe rrezikun për personelin njerëzor.
266. Lufta në Ukrainë e ka shndërruar dronin e vogël komercial në armë masive të fushëbetejës, duke ndryshuar taktikat ushtarake në mbarë botën.
267. Eksportet globale të armëve dominohen nga pak vende: SHBA, Franca, Rusia, Gjermania dhe Kina mbuluan rreth 70% të tregut botëror në periudhën 2021–2025.
268. ‘Telefoni i kuq’ — linja e drejtpërdrejtë Moskë–Uashington — u krijua pas Krizës së Raketave të Kubës (1962) për të shmangur keqkuptimet bërthamore.
269. Traktati i Antarktidës e shpall kontinentin e akullt zonë plotësisht të demilitarizuar, ku ndalohet çdo veprimtari ushtarake.
270. Traktati i Hapësirës së Jashtme (1967) ndalon vendosjen e armëve bërthamore në orbitë rreth Tokës ose në trupa qiellorë.
271. Konvencionet ndërkombëtare ndalojnë armët kimike dhe biologjike, megjithëse zbatimi mbetet sfidë në disa rajone.
272. Sistemet e mbrojtjes raketore, si Patriot-i amerikan apo S-400 rus, synojnë të përgjojnë raketat armike përpara se të godasin objektivin.
273. Armët hipersonike — që fluturojnë me mbi pesë herë shpejtësinë e zërit dhe manovrojnë — janë bërë fushë e nxehtë e garës mes fuqive të mëdha.
274. Inteligjenca artificiale po integrohet gjithnjë e më shumë në sistemet ushtarake, duke ngritur shqetësime etike për ‘armët autonome’.
275. Koncepti i ‘frenimit të zgjeruar’ nënkupton që një fuqi bërthamore mbron edhe aleatët e vet jo-bërthamorë nën ‘çadrën’ e saj bërthamore.
276. KURIOZITETE DHE FAKTE TË PABESUESHME
277. Costa Rica e shfuqizoi ushtrinë e saj në vitin 1948 dhe i ka kushtuar ato fonde arsimit dhe shëndetësisë që atëherë.
278. Mbi 20 vende në botë nuk kanë fare forca të armatosura të rregullta, shumica prej tyre shtete të vogla ose ishullore.
279. Ushtria më e vogël në botë konsiderohet Garda Zvicerane e Vatikanit, me rreth 130 pjesëtarë që mbrojnë Papën.
280. Zvicra ndjek një sistem milici ku shumë qytetarë mbajnë armët e shërbimit në shtëpi — një model unik mbrojtjeje qytetare.
281. Mongolia mban një kontingjent simbolik por dërgon trupa në misione paqeruajtëse të OKB-së në mbarë botën.
282. Nëndetëset bërthamore komunikojnë me bazën përmes valëve me frekuencë jashtëzakonisht të ulët (ELF), që depërtojnë thellë në ujë.
283. Një portaaeroplan bërthamor amerikan mund të operojë rreth 20 vjet me të njëjtin karburant bërthamor përpara se të rimbushet.
284. Korridoret e Pentagonit shtrihen në mbi 28 kilometra gjatësi, por dizajni e bën ndërtesën jashtëzakonisht efikase për lëvizje.
285. Gjatë Luftës së Ftohtë, SHBA dhe BRSS-ja mbanin bombardues strategjikë në ajër 24 orë në ditë, gati për sulm bërthamor.
286. Operacioni ‘Paperclip’ solli në SHBA shkencëtarë gjermanë pas Luftës së Dytë Botërore, duke ndihmuar programin raketor dhe hapësinor amerikan.
287. Anija luftarake më e gjatë në shërbim aktiv në botë është një portaaeroplan amerikan i klasës Nimitz ose Gerald R. Ford.
288. Pushka Kalashnikov shfaqet madje në flamurin shtetëror të Mozambikut — simbol i luftës çlirimtare të vendit.
289. Anija më e vjetër ende në shërbim e Marinës amerikane, USS Constitution, u lëshua në vitin 1797 dhe ende ka ekuipazh aktiv.
290. Disa nëndetëse ruse të klasës Typhoon ishin aq të mëdha sa kishin brenda pishinë dhe sauna për ekuipazhin gjatë misioneve të gjata.
291. Gjatë Luftës së Ftohtë u zhvilluan plane për baza ushtarake nën akujt e Grenlandës dhe madje projekte për baza në Hënë.
292. Koreja e Veriut ka një nga ushtritë më të mëdha në botë për nga manpoweri, megjithëse shumë pajisje janë teknologjikisht të vjetruara.
293. Delfinët dhe luanët e detit janë trajnuar nga marina amerikane dhe ajo ruse për të zbuluar mina dhe mbrojtur porte.
294. Internetit, GPS-it, furrës me mikrovalë dhe shumë teknologjive të përditshme u qëndron prapa kërkimi fillestar ushtarak.
295. Gjatë Luftës së Dytë Botërore, ushtritë përdorën gjuhët amtare të popujve indigjenë (si Navajo) si kode të pathyeshme komunikimi.
296. Disa vende, si Japonia dhe Gjermania, kanë kufizime kushtetuese që e ndalojnë ushtrinë të nisë luftë sulmuese.
297. Aviacioni stealth bazohet pjesërisht në një formulë matematikore sovjetike, që inxhinierët amerikanë e zbatuan për të ulur shfaqjen në radar.
298. Buxheti vjetor ushtarak i SHBA-së është më i madh se PBB-ja e shumicës dërrmuese të vendeve të botës.
299. Gjatë Krizës së Raketave të Kubës në vitin 1962, bota i erdhi më afër se kurrë një lufte bërthamore të plotë.
300. Shumë teknologji civile detare dhe ajrore, përfshirë rojet e jetës dhe navigimin satelitor, e kanë origjinën në kërkimin ushtarak.
301. Pavarësisht arsenaleve të mëdha, asnjë armë bërthamore nuk është përdorur në luftë që nga Hiroshima dhe Nagasaki në gusht 1945 — për më shumë se tetë dekada.
302. Suedia kishte ruajtur neutralitet ushtarak për mbi dy shekuj — që nga viti 1814 — derisa pushtimi rus i Ukrainës e shtyu drejt anëtarësimit në NATO.

Shënim redaksional

Të dhënat në këtë material bazohen në vlerësime nga SIPRI, NATO, Federata e Shkencëtarëve Amerikanë (FAS) dhe indeksi privat Global Firepower. Këto burime përdorin metodologji të ndryshme dhe nuk masin të njëjtën gjë: SIPRI mat shpenzimet ushtarake sipas përkufizimit të vet, NATO raporton sipas definicionit aleancor, FAS jep vlerësime për arsenalet bërthamore, ndërsa Global Firepower është indeks krahasues jozyrtar — prandaj disa shifra nuk janë drejtpërdrejt të krahasueshme. Shpenzimet ushtarake i referohen kryesisht vitit 2025, ndërsa renditjet dhe vlerësimet bërthamore i referohen përditësimeve 2026. Buxhetet zyrtare të disa shteteve (veçanërisht Kinës, Rusisë dhe Iranit) konsiderohen gjerësisht nënvlerësime, sepse disa kosto mbrojtjeje mbeten jashtë linjave të zakonshme buxhetore. Renditjet e fuqisë ushtarake janë vetëm orientuese dhe nuk pasqyrojnë plotësisht cilësinë, trajnimin, logjistikën apo përvojën reale të betejës.