143 fakte, argumente dhe kuriozitete · Tetova News
A ekziston Zoti? Pyetja që ka shoqëruar mendimin njerëzor për mijëra vjet mbetet një nga debatet më të mëdha të filozofisë, teologjisë dhe kulturës njerëzore, me çështje të lidhura që prekin edhe shkencën. Ky material paraqet, në mënyrë të balancuar, argumentet e të dyja anëve — atyre që besojnë dhe atyre që dyshojnë ose mohojnë — bashkë me figurat, veprat, debatet dhe shifrat që e kanë formësuar këtë bisedë të përbotshme.
Vini re: krahas fakteve të verifikueshme (data, vepra, autorë, shifra), materiali përmban edhe argumente e qëndrime filozofike a teologjike. Këto të fundit paraqiten si pozicione të palëve në debat — jo si të vërteta të provuara. Statistikat shoqërohen me burimin dhe vitin.
Themelet e debatit: çfarë është dhe pse ekziston
1. Pyetja “A ekziston Zoti?” është një nga çështjet më të vjetra e më të qëndrueshme të mendimit njerëzor, e pranishme në shumë kultura dhe epoka historike.
2. Debati trajtohet kryesisht nga filozofia e fesë, teologjia dhe metafizika, ndërsa shkencat kontribuojnë në çështje të lidhura — si origjina e universit, jeta dhe përvoja fetare.
3. Në filozofi, çështja shtrohet zakonisht si përballje mes teizmit dhe ateizmit, por përfshin edhe një gamë të gjerë pozicionesh të ndërmjetme.
4. Debati nuk kufizohet te pyetja “a ekziston”, por përfshin edhe “çfarë lloj Zoti”, “a mund të njihet ai” dhe “çfarë rëndësie ka kjo për jetën”.
5. Filozofët dallojnë mes çështjes ontologjike (a ekziston Zoti në realitet) dhe asaj epistemologjike (a mund ta dimë me siguri).
6. “Teologjia natyrore” është përpjekja për të arsyetuar rreth Zotit vetëm përmes arsyes dhe vëzhgimit, pa u mbështetur në zbulesë të shenjtë.
7. “Teodiceja” është përpjekja filozofike ose teologjike për të pajtuar ekzistencën e një Zoti të gjithëfuqishëm e të mirë me praninë e së keqes në botë.
8. Shumë nga formulimet më me ndikim të argumenteve klasike u zhvilluan më tej në traditat judaike, të krishtera dhe islame, duke u mbështetur edhe te filozofia greke.
9. Debati konsiderohet “i hapur” në filozofi: nuk ka konsensus akademik nëse argumentet për ose kundër janë përfundimtare.
10. Barra e provës — kush duhet ta vërtetojë tezën e vet — është vetë një pikë e nxehtë debati mes teistëve dhe ateistëve.
Fjalori i debatit: pozicionet kryesore
11. Teizmi është besimi në ekzistencën e një Zoti ose të paktën një hyjnie; në teizmin klasik, Zoti kuptohet si qenie personale, krijuese dhe e përfshirë në botë.
12. Monoteizmi beson në një Zot të vetëm; politeizmi në shumë perëndi.
13. Ateizmi, në kuptimin e gjerë, është mungesa e besimit në hyjni; në kuptimin e ngushtë, mohimi i qartë i ekzistencës së tyre.
14. Dallohet “ateizmi i fortë” (pohimi se Zoti nuk ekziston) nga “ateizmi i dobët” (thjesht mungesa e besimit).
15. Agnosticizmi është qëndrimi se ekzistenca e Zotit është e panjohur ose e panjohshme.
16. Termin “agnostik” e krijoi biologu britanik Thomas Henry Huxley në vitin 1869.
17. Deizmi pranon një krijues të njohshëm kryesisht përmes arsyes dhe natyrës, por zakonisht kundërshton zbulesën e posaçme, mrekullitë dhe ndërhyrjen e vazhdueshme hyjnore.
18. Panteizmi e njëson Zotin me vetë universin ose natyrën — pozicion i lidhur me filozofin Baruch Spinoza.
19. Panenteizmi mëson se bota është “brenda” Zotit, por Zoti e tejkalon botën.
20. Ignosticizmi pohon se pyetja “a ekziston Zoti?” është e pakuptimtë derisa të përcaktohet qartë se çfarë nënkuptohet me “Zot”.
21. Apateizmi është mungesa e interesit praktik për pyetjen nëse Zoti ekziston.
22. Antiteizmi është kundërshtimi aktiv ndaj teizmit ose ndikimit të tij; disa antiteistë e konsiderojnë besimin fetar të dëmshëm.
23. Fideizmi është qëndrimi se besimi fetar mbështetet para së gjithash te besimi ose zbulesa, e jo te provat racionale.
24. “Ietsizmi” (nga holandishtja “iets” = diçka) është besimi i paqartë në “diçka” më të lartë, pa i përkitur ndonjë feje të organizuar.
Argumentet klasike PËR ekzistencën e Zotit
25. Argumentet kozmologjike janë një familje arsyetimesh që nisen nga ekzistenca, lëvizja, kontingjenca ose fillimi i universit dhe përfundojnë te një shkak, shpjegim ose qenie e domosdoshme.
26. Aristoteli argumentoi për një ose disa “lëvizës të palëvizshëm”, nga të cilët varet lëvizja e përjetshme e kozmosit.
27. Toma Akuini formuloi “Pesë Rrugët” (Quinque Viae) në veprën “Summa Theologiae” si pesë argumente për ekzistencën e Zotit.
28. Argumenti “Kalam”, me rrënjë në teologjinë mesjetare islame, arsyeton: çdo gjë që fillon të ekzistojë ka një shkak; universi filloi të ekzistojë; prandaj universi ka një shkak.
29. Filozofi bashkëkohor William Lane Craig e ka ripopullarizuar argumentin Kalam në debatet moderne.
30. Argumenti teleologjik (i “projektimit”) arsyeton se rregullsia dhe qëllimshmëria në natyrë tregojnë një projektues inteligjent.
31. William Paley (1802) e ilustroi me analogjinë e orës: nëse gjen një orë, mendon një orëndreqës; sipas Paley-t, kompleksiteti i botës sugjeron ose lejon të arsyetohet për një Krijues.
32. Argumenti ontologjik përpiqet të provojë ekzistencën e Zotit vetëm nga vetë koncepti i Zotit, pa vëzhgim të botës.
33. Anselmi i Canterburit e formuloi argumentin ontologjik rreth vitit 1078: Zoti është “ai më i madh se i cili asgjë nuk mund të mendohet”.
34. René Descartes dha një version të vetin të argumentit ontologjik në shekullin XVII.
35. Logjicieni Kurt Gödel hartoi një version modern të argumentit ontologjik në logjikën modale, i botuar pas vdekjes së tij.
36. Argumenti moral thotë se vlerat morale objektive presupozojnë një bazë hyjnore.
37. Immanuel Kant argumentoi se besimi në Zot mund të postulohet nga arsyeja praktike për të menduar mundësinë e “së mirës më të lartë” — jo se Zoti është i domosdoshëm për të njohur detyrimin moral.
38. Shkrimtari C.S. Lewis e popullarizoi argumentin moral në librin “Mere Christianity”.
39. “Basti i Paskalit” (Blaise Pascal, shek. XVII) është argument pragmatik — jo provë e ekzistencës: në kushte pasigurie, sugjeron se është më e arsyeshme të besosh, sepse nëse Zoti ekziston fitohet shumë, e nëse jo humbet pak.
40. Argumenti nga rregullimi i imët (fine-tuning) vëren se disa konstante dhe kushte fillestare të universit duket se ndodhen brenda intervaleve shumë të ngushta që lejojnë strukturat komplekse dhe jetën siç e njohim.
41. Argumenti nga përvoja fetare mbështetet te raportimet e shumta, në kultura e periudha të ndryshme, për përvoja të perceptuara si takime me hyjnoren.
42. Argumenti nga vetëdija pyet pse ekziston fare përvoja e ndërgjegjshme, duke e parë atë si shenjë të një mendjeje hyjnore.
43. Filozofi Alvin Plantinga argumenton se besimi në Zot mund të jetë një “besim themelor i justifikuar” — pa u nxjerrë domosdoshmërisht nga argumente të tjera.
Argumentet KUNDËR dhe kritikat
44. Problemi i së keqes është kundërshtimi më i njohur: si mund të ekzistojë vuajtja nëse Zoti është i gjithëfuqishëm, i gjithëdijshëm dhe i mirë?
45. Formulimi klasik i atribuohet zakonisht Epikurit (shek. IV–III p.e.s.), por na ka mbërritur përmes autorit të krishterë Laktanci, ndaj atribuimi i drejtpërdrejtë nuk është plotësisht i sigurt.
46. Filozofi J.L. Mackie dha një version logjik të problemit të së keqes në shekullin XX.
47. William Rowe zhvilloi “versionin evidencial”: vuajtja në dukje e panevojshme e bën ekzistencën e një Zoti të tillë më pak të mundshme — jo të pamundur.
48. Kundërpërgjigjja më e njohur teiste është “mbrojtja e vullnetit të lirë”, e sistemuar nga Alvin Plantinga — përgjigje veçanërisht ndaj versionit logjik të problemit, jo domosdoshmërisht ndaj atij evidencial apo ndaj vuajtjeve që s’varen nga zgjedhjet njerëzore.
49. Në formën moderne morale të dilemës së Eutifronit (Platoni): a është diçka e mirë sepse Zoti e urdhëron, apo Zoti e urdhëron sepse është e mirë?
50. Filozofi David Hume (shek. XVIII) kritikoi ashpër argumentin e projektimit në “Dialogje mbi fenë natyrore”.
51. Immanuel Kant argumentoi se argumenti ontologjik dështon, sepse “ekzistenca” nuk është një cilësi (predikat) si të tjerat.
52. “Çajniku i Rasëllit” (Bertrand Russell, 1952): një çajnik tepër i vogël për t’u dalluar me teleskop, që supozohet se sillet në orbitë rreth Diellit — barra e provës i takon atij që pohon.
53. Argumenti nga fshehtësia hyjnore (J.L. Schellenberg) pyet: nëse Zoti do të donte marrëdhënie me njeriun, pse mbetet aq i fshehur?
54. Argumenti lidhet veçanërisht me “mosbesimin e sinqertë dhe jo-rezistues” — njerëz që do të besonin po të kishin prova, por nuk i kanë — çka vë në pikëpyetje një Zot që dëshiron të njihet nga të gjithë.
55. Parimi i “briskut të Okamit” sugjeron të mos shtohen entitete të panevojshme — disa e përdorin kundër hipotezës së Zotit.
56. Paradoksi i gurit pyet a mund të krijojë Zoti një gur aq të rëndë sa vetë të mos e ngrejë dot; shumica e teologëve klasikë përgjigjen se gjithëfuqia nuk përfshin kryerjen e kontradiktave logjike.
57. Ludwig Feuerbach (1841) argumentoi se Zoti është një projeksion i idealeve njerëzore.
58. Sigmund Freud e interpretoi besimin fetar si iluzion dhe përmbushje dëshire psikologjike.
59. Sociologu Émile Durkheim e analizoi fenë kryesisht si fakt shoqëror dhe si shprehje simbolike të bashkësisë.
60. Karl Marx e quajti fenë “opium i popullit”, por edhe “zemra e një bote pa zemër” — duke e parë njëkohësisht si ngushëllim ndaj vuajtjes dhe si pasqyrë e kushteve shoqërore.
Mendimtarët që formësuan debatin
61. Platoni argumentoi për ekzistencën e hyjnores në veprën “Ligjet”, në një nga përpjekjet e hershme filozofike për trajtimin e kësaj çështjeje.
62. Shën Agustini (shek. IV–V) ndërthuri filozofinë platonike me teologjinë e krishterë.
63. Avicena (Ibn Sina) zhvilloi argumentin ndikues për një “Qenie të Domosdoshme” — atë që ekziston medoemos në vetvete.
64. Averroesi (Ibn Rushd) mbrojti argumente aristoteliane nga lëvizja dhe rendi i botës, dhe kritikoi disa pjesë të metafizikës së Ibn Sinës.
65. Al-Ghazali, në veprën “Tahāfut al-Falāsifa” (“Inkoherenca e filozofëve”), kritikoi doktrina të caktuara metafizike të filozofëve islamë — jo filozofinë në tërësi — dhe vetë përdori arsyetim filozofik e teologjik.
66. Filozofi hebre Maimonidi ndikoi thellë te Toma Akuini dhe te mendimi mesjetar.
67. Baruch Spinoza u përjashtua nga komuniteti hebre i Amsterdamit më 1656 për pikëpamje të konsideruara heretike; më vonë zhvilloi sistemin ku Zoti dhe Natyra përbëjnë një realitet të vetëm.
68. Gottfried Leibniz shtroi pyetjen e famshme: “Pse ka diçka në vend të asgjësë?”
69. Blaise Pascal, matematikan gjenial, theksoi se besimi nuk shteron te arsyetimi abstrakt dhe se “zemra” ka një mënyrë njohjeje që arsyeja e pastër nuk e përfshin plotësisht.
70. Søren Kierkegaard-it i lidhet shpesh “kërcimi i besimit” — besimi si zgjedhje ekzistenciale, jo përfundim logjik; kjo është një përmbledhje interpretuese e mendimit të tij, më shumë se një term që ai e përdori pikërisht kështu.
71. Friedrich Nietzsche shpalli se “Zoti ka vdekur”, duke iu referuar jo vetëm rënies së ndikimit fetar, por edhe shembjes së bazave tradicionale metafizike, morale e kuptimore të kulturës evropiane.
72. Voltaire, deist, la shprehjen e njohur: “Nëse Zoti nuk do të ekzistonte, do të duhej ta shpiknim.”
73. Bertrand Russell, në esenë “Pse nuk jam i krishterë” (1927), parashtroi kundërshtimet e tij ndaj besimit.
74. Jean-Paul Sartre e ndërtoi ekzistencializmin ateist mbi idenë se, pa Zot, njeriu është “i dënuar të jetë i lirë”.
75. Ludwig Wittgenstein e qasi gjuhën fetare përmes “lojërave gjuhësore” — mënyrave të ndryshme në të cilat pohimet marrin kuptim brenda një forme jete; interpretimi i tij mbi fenë vazhdon të debatohet.
Ateizmi i Ri dhe debati bashkëkohor
76. “Ateizmi i Ri” është një lëvizje intelektuale e viteve 2000, që promovoi kritikë të hapur dhe publike ndaj fesë.
77. “Katër Kalorësit” e lëvizjes u quajtën Richard Dawkins, Daniel Dennett, Sam Harris dhe Christopher Hitchens.
78. Libri “The God Delusion” i Richard Dawkinsit, i botuar më 2006, u bë një bestseller ndërkombëtar dhe një nga veprat më të njohura të Ateizmit të Ri.
79. Christopher Hitchens shkroi “God Is Not Great: How Religion Poisons Everything” (2007).
80. Libri “The End of Faith” i Sam Harrisit, i botuar më 2004 pas sulmeve të 11 shtatorit, ishte një nga veprat e hershme dhe më me ndikim të Ateizmit të Ri.
81. Daniel Dennett, në “Breaking the Spell”, propozoi studimin shkencor të fesë si fenomen natyror.
82. Në anën tjetër, apologjetë si Alvin Plantinga dhe Richard Swinburne mbrojtën teizmin me mjete të filozofisë analitike.
83. Matematikani i Oksfordit John Lennox u bë figurë e njohur në debatet publike me Dawkins-in.
84. Teologu Alister McGrath, dikur ateist, shkroi “The Dawkins Delusion?” si përgjigje.
85. William Lane Craig ka marrë pjesë në shumë debate publike ndërkombëtare në mbrojtje të teizmit dhe krishterimit.
Shkenca dhe pyetja për Zotin
86. Modelet e universit në zgjerim u zhvilluan në vitet 1920 nga Alexander Friedmann dhe prifti katolik belg Georges Lemaître, ndërsa vëzhgimet e Edwin Hubble-it siguruan mbështetje të rëndësishme astronomike për zgjerimin e universit.
87. Disa e panë Big Bang-un si mbështetje për një fillim (dhe pra për një Krijues); të tjerë e mohuan një lidhje të tillë.
88. “Zoti i boshllëqeve” (God of the gaps) është kritika ndaj përdorimit të Zotit për të mbushur çdo gjë që shkenca ende nuk e shpjegon.
89. Charles Darwin, me teorinë e evolucionit (1859), ofroi një shpjegim natyror për kompleksitetin e jetës.
90. Darwin shkoi në Universitetin e Kembrixhit fillimisht me synimin për t’u përgatitur për një karrierë si klerik anglikan.
91. Reagimet fetare ndaj evolucionit janë të larmishme: Kisha Katolike, p.sh., e konsideron evolucionin biologjik të pajtueshëm me besimin, me kushte teologjike për shpirtin dhe dinjitetin njerëzor.
92. Në debat duhet dalluar “natyralizmi metodologjik” (shkenca kërkon shpjegime natyrore) nga “natyralizmi metafizik” (pohimi se s’ekziston asgjë mbinatyrore) — vetëm i dyti është qëndrim i drejtpërdrejtë për ekzistencën e Zotit.
93. Isaac Newton, themelues i fizikës moderne, la një korpus jashtëzakonisht të madh dorëshkrimesh për teologjinë dhe alkiminë, krahas veprave të tij shkencore.
94. Albert Einstein deklaroi se besonte në “Zotin e Spinozës”, të shfaqur në harmoninë dhe rregullsinë e natyrës, jo në një hyjni personale që ndërhyn në jetën njerëzore.
95. Biologu Stephen Jay Gould propozoi “NOMA” (Non-Overlapping Magisteria) — idenë se shkenca dhe feja janë fusha autoriteti që nuk mbivendosen.
96. Studimi STEP (2006) nuk gjeti përfitim të matshëm nga lutja ndërmjetësuese në rikuperimin pas operacionit të bypass-it koronar, brenda kushteve të atij eksperimenti.
97. “Neuroteologjia” studion aktivitetin e trurit gjatë përvojave fetare dhe meditimit.
98. Një studim i botuar në revistën Nature (Larson & Witham, 1998) gjeti se vetëm rreth 7% e anëtarëve të Akademisë Kombëtare të Shkencave të SHBA-së shprehnin besim në një Zot personal — nivel dukshëm më i ulët se te shkencëtarët në përgjithësi apo te popullata; por rezultatet për një trupë kaq elitare nuk përfaqësojnë të gjithë shkencëtarët.
99. Hipoteza e “rregullimit të imët” të universit mbetet një nga temat më të debatuara mes fizikanëve dhe filozofëve.
100. Interpretimet konkurruese për rregullimin e imët përfshijnë projektimin hyjnor, multiversin, domosdoshmërinë fizike dhe efektin e përzgjedhjes antropike (vëzhguesit gjenden vetëm në universe që lejojnë jetën).
Debate dhe kthesa të famshme
101. Në vitin 1948, BBC transmetoi një debat radiofonik të njohur mes Bertrand Russell dhe priftit Frederick Copleston.
102. Debati mes William Lane Craig dhe Christopher Hitchens në Universitetin Biola (2009) u ndoq drejtpërdrejt nga mbi 10.000 veta.
103. Në vitin 2012, Richard Dawkins debatoi me Kryepeshkopin e Canterburit, Rowan Williams, në Universitetin e Oksfordit.
104. Antony Flew, një nga ateistët më të njohur të shekullit XX, njoftoi në 2004 se kishte ndryshuar mendje drejt një forme deizmi.
105. Shkrimtari C.S. Lewis kaloi rrugën e kundërt: nga ateist, në një nga apologjetët më me ndikim të krishterimit.
106. Francis Collins, një nga drejtuesit kryesorë të Projektit të Gjenomit Njerëzor, kaloi nga ateizmi në besimin e krishterë dhe shkroi librin “The Language of God”.
Debati në shifra: besimi në botë sot
107. Sipas Pew Research Center (raport i qershorit 2025, për gjendjen deri në fund të vitit 2020), personat “pa përkatësi fetare” (nones) përbënin rreth 24,2% të popullsisë botërore — grupi i tretë më i madh pas të krishterëve dhe myslimanëve.
108. Kjo kategori numëronte rreth 1,9 miliardë njerëz dhe u rrit me rreth 270 milionë gjatë dekadës 2010–2020, kryesisht nga largimi i njerëzve prej fesë në të cilën ishin rritur.
109. Kujdes metodologjik: “pa përkatësi fetare” nuk është sinonim i “ateist” — kategoria përfshin ateistë, agnostikë dhe ata “asgjë në veçanti”; shumë prej tyre ruajnë besime shpirtërore.
110. Për shembull, sipas Pew, rreth 54% e të rriturve pa përkatësi fetare në SHBA thonë se besojnë në Zot ose në një forcë shpirtërore më të lartë.
111. Sipas anketës së Gallup International (organizatë e ndryshme nga Gallup Inc.), pjesa e njerëzve që e quajnë veten fetarë ra nga rreth 68% (2005) në rreth 56% (2024); ky krahasim bazohet vetëm te rreth 20 vendet e anketuara në të dyja valët, ndërsa vala e fundit përfshiu 42 vende e rreth 43.000 të pyetur.
112. Në të njëjtin nëngrup prej 20 vendesh, “ateistët e bindur” u rritën nga rreth 6% në rreth 10%, ndërsa “jofetarët” nga rreth 21% në rreth 28%.
113. Kina strehon rreth dy të tretat e njerëzve pa përkatësi fetare në botë; sipas Pew, vetëm rreth 10% e popullsisë kineze u identifikua me një fe në 2020 — por përkatësia formale atje nuk mat plotësisht praktikat shpirtërore.
114. Sipas Pew, në vitin 2020 dhjetë vende e territore kishin shumicë pa përkatësi fetare (mes tyre Kina, Koreja e Veriut, Çekia, Japonia, Vietnami, Uruguaji, Holanda dhe Zelanda e Re) — ndonëse të dhënat për disa, si Koreja e Veriut, janë vlerësime me pasiguri të lartë.
115. Jofetaria është dukshëm më e përhapur në vendet me të ardhura të larta sesa në ato me të ardhura të ulëta (Gallup International) — një lidhje statistikore, jo domosdoshmërisht shkak-pasojë.
116. Të rinjtë priren të jenë më pak fetarë se brezat e mëparshëm në shumë vende të zhvilluara — por jo si rregull universal; modeli ndryshon sipas vendit.
117. Sipas Pew, rritja e “nones” vjen nga largimi prej fesë: te të rriturit 18–54 vjeç në 117 vende e territore, për çdo person i rritur pa fe që iu bashkua një feje, rreth 3,2 e lanë fenë në të cilën ishin rritur.
118. Në disa vende, deklarimi i hapur i ateizmit mbetet i rrezikshëm ligjërisht ose shoqërisht, çka ndikon te besueshmëria e statistikave.
Kuriozitete rreth debatit
119. Termi grek “atheos” përdorej fillimisht në mënyrë përçmuese për persona të konsideruar të pafe ose të paperëndishëm; shekuj më vonë, disa kundërshtarë paganë i quajtën “ateistë” edhe të krishterët e hershëm, sepse refuzonin zotat tradicionalë.
120. Filozofi Sokrat u dënua me vdekje në vitin 399 p.e.s. pjesërisht për akuzën se nuk i njihte perënditë e qytetit.
121. “Çajniku i Rasëllit”, “Njëbrirëshi rozë i padukshëm” dhe “Përbindëshi Fluturues i Spageteve” janë analogji të përdorura për të ilustruar barrën e provës.
122. “Përbindëshi Fluturues i Spageteve” (Pastafarianizmi) u shpik në 2005 si satirë ndaj mësimit të “projektimit inteligjent” në shkolla.
123. Hipoteza e simulimit krahasohet ndonjëherë me idenë e një krijuesi, por argumenti se mund të jetojmë në një simulim nuk provon vetvetiu ekzistencën e Zotit dhe as nuk e barazon programuesin hipotetik me Zotin e feve.
124. “In God We Trust” u bë motoja zyrtare kombëtare e SHBA-së në vitin 1956 dhe u shfaq për herë të parë në kartëmonedhat e serisë 1957.
125. Përdorimi ceremonial i Biblës gjatë disa betimeve vazhdon, por në shumë juridiksione qytetarët mund të zgjedhin një pohim solemn pa përmbajtje fetare.
126. Sipas USCIRF-it, në vitin 2020, 84 shtete kishin dispozita penale kundër blasfemisë.
127. Veç ligjeve kundër blasfemisë, disa shtete kriminalizojnë apostazinë ose kufizojnë shprehjen publike të pikëpamjeve ateiste; në disa juridiksione, apostazia ose blasfemia mund të dënohen edhe me vdekje.
128. Shumë gjuhë kanë shprehje të përditshme që përmendin Zotin edhe kur folësi është jobesimtar (p.sh. “për Zotin”, “insh’allah”).
129. “Helmeta e Zotit” (God helmet) e neuroshkencëtarit Michael Persinger pretendonte të nxiste “përvoja hyjnore” me stimulim magnetik — rezultatet mbetën të kontestuara.
130. Ekzistojnë kongregacione laike — të quajtura ndonjëherë në media “kisha ateiste”, si Sunday Assembly, e themeluar në Londër më 2013 — që krijojnë veprimtari dhe ndjenjë bashkësie pa besim në Zot dhe janë të hapura edhe për persona që nuk janë ateistë.
131. Letrat e Nënës Terezë dokumentojnë një periudhë të gjatë “errësire shpirtërore” dhe ndjesie të mungesës së Zotit — jo braktisje të besimit.
Debati në trojet shqiptare dhe në Ballkan
132. Në vitin 1967, regjimi i Enver Hoxhës e shpalli Shqipërinë shtetin e parë ateist në botë dhe ndaloi praktikën publike fetare.
133. Regjimi komunist i Enver Hoxhës mbylli xhamitë, kishat dhe teqetë, duke i shndërruar shpesh në magazina, palestra ose muze.
134. Kushtetuta shqiptare e vitit 1976 e sanksionoi ndalimin e propagandës fetare.
135. Praktikat publike fetare u lejuan përsëri në fund të vitit 1990, ndërsa liria fetare u garantua juridikisht gjatë kalimit në sistemin pluralist.
136. Shprehja e njohur “Feja e shqiptarit është shqiptaria” i atribuohet poetit dhe rilindasit Pashko Vasa, në poemën “O moj Shqypni”.
137. Bashkëjetesa ndërfetare mes myslimanëve, katolikëve, ortodoksëve dhe bektashinjve përmendet shpesh si tipar i shoqërisë shqiptare — ndonëse historia nuk ka qenë plotësisht pa tensione.
138. Në Tiranë ndodhet selia e Kryegjyshatës Botërore Bektashiane, qendra drejtuese ndërkombëtare e kësaj tradite sufiste.
139. Nëna Terezë, e lindur në Shkup nga një familje shqiptare, u bë një nga figurat fetare më të njohura të shekullit XX.
140. Sipas Regjistrimit të Maqedonisë së Veriut të vitit 2021, rreth 46,1% e popullsisë u deklarua ortodokse dhe rreth 32,2% myslimane; përkatësia fetare, megjithatë, nuk barazohet domosdoshmërisht me intensitetin e besimit.
141. Në Kosovë dhe në Maqedoninë e Veriut, përkatësia fetare shpesh lidhet edhe me historinë dhe identitetet etnike të bashkësive të ndryshme.
142. Pas rënies së komunizmit, traditat fetare u rikthyen në jetën publike shqiptare, shpesh edhe si pjesë e trashëgimisë familjare dhe kulturore.
143. Çështje si arsimi fetar, simbolet fetare dhe roli i bashkësive fetare vazhdojnë të shfaqen periodikisht në debatet publike shqiptare.
Shënim: Debati për ekzistencën e Zotit mbetet i hapur dhe i papërfunduar. Ky material nuk merr anë, por synon të pasqyrojë me saktësi qëndrimet, argumentet dhe të dhënat e të gjitha palëve.
