Aktore, ikonë stili dhe sipërmarrëse: Marilyn Monroe ishte shumë më tepër se simboli më i famshëm seksual i Hollywood-it. Një grua që u admirua, u dëshirua – dhe u nënvlerësua vazhdimisht.
Marilyn Monroe e kuptoi herët se vetëm bukuria nuk mjafton. Ajo e dinte gjithashtu se do ta reduktonin pikërisht te bukuria. Intervistën e saj të fundit e dha pak para vdekjes, në vitin 1962, për revistën “Life”, ku tha diçka pothuajse profetike: “E keqja është se një simbol seksi gjithmonë shndërrohet në objekt. Por unë nuk dua të jem objekt.” Ndoshta kjo ishte një nga fjalitë e saj më të rëndësishme dhe njëra nga ato që, çuditërisht, vazhdon të mos dëgjohet siç duhet edhe sot.
Në qershor ajo do të mbushte 100 vjet: figura kult e Hollywood-it, imazhi i së cilës edhe sot rrëfehet si fantazia e përjetshme e burrave për bionden, si figurë tragjike dhe bukuri e brishtë. Ajo ishte një nga gratë më të fotografuara të shekullit XX, ish-pin-up-i me fytyrë porcelani, mbi buzën e së cilës qëndronte nishani ikonik. Hollywood-i e inskenoi herët si objekt dëshire, ndërsa Monroe e ndiente vetë sa shumë figura publike po largohej nga bota e saj e brendshme. “Ndonjëherë kam ndjesinë se nuk jam plotësisht e vërtetë, por më shumë një falsifikim i punuar mirë”, tha ajo në vitin 1960. Në thelb, ajo ndihej thjesht si një produkt arti.
Megjithatë, ajo nuk ishte figura pasive që të tjerët donin të bënin prej saj. Ajo u bë biznesmene, themeloi kompaninë e vet të produksionit, sepse donte më shumë ndikim mbi rolet e saj – diçka që grave në vitet ’50 pothuajse nuk u lejohej. Zhvillonte ide të veta për subjekte dhe role, si dhe luftonte për mënyrën se si dëshironte të paraqitej. Fakti që pas vdekjes u shndërrua në ikonë të pop-artit nuk lidhet vetëm me Andy Warhol-in, por edhe me faktin se Monroe e kishte formësuar vetë imazhin e saj: pozat ishin të sajat, buzëqeshja ishte e saj, fytyra ishte e saj.
Kush ishte, pra, Marilyn Monroe?
Ëndrra për siguri
Të shkruash për Marilyn Monroe do të thotë të rrëfesh edhe biografinë e saj të dhimbshme. Ajo lindi në vitin 1926 në Los Angeles si Norma Jeane Mortenson, në një mjedis ku qëndrueshmëria ishte fjalë e huaj. Babai u zhduk para lindjes së saj, ndërsa nëna luftonte vazhdimisht me probleme psikike. Monroe e kaloi fëmijërinë mes familjeve kujdestare dhe institucioneve, duke kërkuar herët një mbështetje që askush nuk mundi t’ia jepte në mënyrë të qëndrueshme.
Në moshën 16-vjeçare u martua me ushtarin e marinës James Dougherty. Më vonë pasuan martesat – dhe divorcet – me yllin e bejsbollit Joe DiMaggio dhe shkrimtarin Arthur Miller. Por partnerët e saj shpesh e nënvlerësuan po aq sa studiot e Hollywood-it: si grua të pavarur dhe si artiste. Në gusht të vitit 1962, në kulmin e famës, jeta e saj përfundoi po aq tragjikisht sa kishte nisur: Monroe u gjet e vdekur në shtëpinë e saj, pranë një shisheje të zbrazët me pilula gjumi.
Një copë pëlhurë nuk të bën Marilyn Monroe
Miti i Monroe-s ndoshta kuptohet më mirë kur të tjerët përpiqen të hyjnë brenda tij – dhe dështojnë. Si në maj të vitit 2022, në mbrëmjen e Met Gala-s vjetore, kur Kim Kardashian qëndroi në shkallët e Metropolitan Museum of Art në New York, e veshur me fustanin ndoshta më të famshëm të historisë së pop-kulturës: fustanin e ngushtë Jean Louis, të mbuluar me kristale, me të cilin Monroe këndoi në vitin 1962 “Happy Birthday, Mr. President” për J. F. Kennedy-n dhe ku dukej e zhveshur edhe pse ishte e veshur. Ndoshta ishte “nude dress”-i i parë, një pjesë e historisë së modës, diçka që në thelb nuk mund të përsëritet.
Kardashian e huazoi origjinalin, me vlerë 4.8 milionë dollarë, nga arkivi i muzeut “Ripley’s Believe It or Not!”, tha se humbi 16 paund për t’u futur në të dhe i leu flokët biond platin.
“Cila është gjëja më amerikane që ju vjen ndër mend?”, pyeti Kardashian revistën amerikane “Vogue” dhe menjëherë dha përgjigjen: “Marilyn Monroe.” Ndoshta donte thjesht të thoshte: unë jam Marilyn Monroe e sotme. Shikoni trofeun tim, me këtë bëhem pjesë e rrëfimit të Monroe-s. Por magjia e divës nuk u transferua aq lehtë. Influencuesja dhe sipërmarrësja mori 6.4 milionë pëlqime në Instagram – dhe një stuhi kritikash.
Për kritikët e modës dhe adhuruesit e Monroe-s, kjo ishte thyerje tabuje: në sytë e tyre, Kim Kardashian nuk kishte veshur thjesht një fustan të Monroe-s, por e kishte keqpërdorur atë për momentin e saj publicitar. “Si ndihesh që shkatërrove një nga fustanet më të famshme të historisë me sjelljen tënde të kotë dhe narcisiste?”, pyeti një përdoruese nën postimin e Kardashianit. Një tjetër komentoi: “Çfarë turpi. Fustani është shkatërruar përgjithmonë.” Një copë pëlhurë, pra, nuk të bën Marilyn Monroe.
Si e shpiku Monroe pamjen e saj
Sado e madhe të jetë magjepsja me Monroe-n edhe sot, ajo pothuajse gjithmonë sillet rreth të njëjtave imazhe: biondja platin, buzët e kuqe, silueta me formë ore rëre. Këto vazhdojnë të konsiderohen ideal “monroesk”. Por kjo estetikë nuk i “ra” thjesht mbi të. Biondja e saj platin nuk ishte rastësi, por pothuajse një konstruksion obsesiv: toni i dëshiruar thuhej se quhej “e bardha e këllëfit të jastëkut” dhe zbardhej çdo tri javë. Për të mos i larë flokët shumë shpesh, sepse kjo mund ta dëmtonte ngjyrën, ajo përdorte “Johnson’s Baby Powder” si shampo të thatë çdo dy ditë, që flokët të dukeshin të freskët.
Edhe buzët e saj të famshme ishin rezultat mjeshtërie: grimieri i saj punonte me deri në pesë nuanca të kuqe, me tone më të errëta, si kumbull, në skaje dhe më të çelëta në qendër, për të krijuar më shumë volum. Vetë Monroe njëherë shpjegoi se e refuzonte nxirjen intensive, sepse donte të ndihej “bionde nga koka te këmbët”.
Monroe krijoi një pamje që u shndërrua në shabllon estetik dhe që vazhdimisht prodhon imituese të reja. Në vitin 1984, Madonna performoi këngën “Material Girl”, e cila konsiderohet homazh për madhështinë hollywoodiane dhe ishte ndoshta një nga spektaklet më të mëdha pop të epokës së MTV-së. Në vitin 1991, Gianni Versace ia kushtoi koleksionin veror Marilyn Monroe-s, duke i kthyer motivet ikonike të pop-artit të Andy Warhol-it në modë.
Në vitet ’90, ish-playmate Anna Nicole Smith u inskenua me vetëdije dhe në mënyrë të hapur si Marilyn moderne: me flokë biond platin, trup me forma, buzë të fryra kokete dhe timbër të lehtë e të frymëmarrë në zë. Ndërkohë, gjeneratat e reja kanë marrë kodet e Monroe-s: yje pop si Sabrina Carpenter dhe Billie Eilish. Të dyja u fotografuan për kopertinat e “Vogue”, në vitet 2021 dhe 2025, tepër femërore, me flokë biondë të valëzuar. Pamja e saj vazhdon të jetojë, por ajo ishte më shumë se stilim: ishte mjeti i Monroe-s, mënyra se si ajo donte të shihej.
Marka Marilyn
Fakti që Marilyn Monroe edhe gati 64 vjet pas vdekjes së saj mbetet biznes fitimprurës shihet veçanërisht qartë rreth 100-vjetorit të lindjes së saj: marka mode, muze, televizione, shtëpi ankandesh – të gjithë i kthehen emrit të saj, sepse ai vazhdon të garantojë shtrirje dhe vëmendje. Kështu, marka amerikane e modës “Brooks Brothers” publikoi që në shkurt një edicion të kufizuar special në nder të Monroe-s. “Ashtu si Marilyn, Brooks Brothers ka ndihmuar ndër breza në formësimin e stilit tipik amerikan”, thuhet me vetëbesim në faqen e kompanisë. U shitën këmisha Oxford dhe bokserë me motive buzësh, një aludim për buzët ikonike të kuqe të Monroe-s.
Shtëpia amerikane e ankandeve “Heritage Auctions” po nxjerr në shitje për jubileun sende personale kujtimi nga rrethi i Monroe-s, përfshirë veshje, bizhuteri, letra dhe shënime me dorë, të mbledhura nga miq dhe njerëz të afërt. Ajo që Marilyn Monroe e mbrojti gjatë jetës, sot ka një vlerë tregu që të tjerët e shfrytëzojnë, e interpretojnë dhe me të cilën vazhdojnë të fitojnë para.
Edhe industria kulturore vazhdon të përfitojë nga miti Monroe: në Los Angeles, “Marilyn Monroe Fan Club” organizon një program disaditor jubileu me lexime, shfaqje filmash, biseda paneli dhe ture me autobus. Academy Museum of Motion Pictures në Los Angeles hap nga fundi i majit ekspozitën “Marilyn Monroe: Hollywood Icon”, me fotografi, kostume filmash dhe bizhuteri, ndërsa Cinémathèque Française në Paris i kushton një ekspozitë të madhe bashkë me një cikël filmash. Kësaj i shtohen albume të reja fotografike dhe biografi si “Marilyn Monroe 100” nga Prestel Verlag ose “Marilyn and Me” nga Taschen Verlag. Ajo është e pranishme edhe në media: ZDF shfaq dokumentarin e “Terra X History” me titull “100 vjet Marilyn Monroe – Fytyra e saj e vërtetë”, që synon të shikojë pas fasadës së simbolit seksual. Edhe arkivat filmike marrin pjesë: Filmmuseum Düsseldorf prezanton deri më 20 qershor ciklin filmik “Celebrating Marilyn!”.
E nënvlerësuara
Monroe e kuptoi herët se për publikun ekzistonte veçanërisht si figurë fantazie. Pikërisht për këtë arsye punoi me një këmbëngulje të habitshme për të rifituar kontrollin mbi këtë imazh. Ajo diskutonte me fotografët për perspektivën, dritën dhe pozat, analizonte efektin e saj para kamerës dhe vendoste me vetëdije cilat fotografi duhej të publikoheshin dhe cilat jo.
Kritikja Daphne Merkin e përmblodhi dikur me saktësi këtë mospërputhje. Në vitin 1999 ajo shkroi se ishte dashur “shumë energji për t’i bindur njerëzit se pas formave të vajzës naive fshihej një person serioz – një ide që ende vazhdon të pranohet vetëm me një përbuzje të nënkuptuar.” Pikërisht kundër kësaj përbuzjeje punoi Monroe.
Në vitin 1954, në kulmin e karrierës filmike, Monroe u shkëput nga kompania 20th Century Fox, një hap i rrezikshëm për një aktore në një kohë dhe në një sistem studiosh ku grave pothuajse nuk u jepej e drejta e fjalës. Megjithatë, ajo u zhvendos në New York, u regjistrua në shkollën prestigjioze të aktrimit “The Actors Studio” dhe punoi intensivisht me aktrimin e saj. Monroe donte të largohej nga klisheja dekorative hollywoodiane dhe të afrohej drejt roleve me thellësi. Në të njëjtën kohë iu nënshtrua psikoanalizës, lexonte letërsi, merrej me art dhe politikë dhe lëvizte gjithnjë e më shumë në rrethe intelektuale.
Një vit më vonë, së bashku me fotografin Milton H. Greene, themeloi kompaninë e vet të produksionit “Marilyn Monroe Productions”. Kjo për të nënkuptonte më shumë vetëvendosje, më shumë liri; ajo vendoste tashmë vetë për rrugën e saj profesionale. Tani ishte sipërmarrëse dhe një nga aktoret e para që u bënë të pavarura. Dhe me këtë u bë shembull. Edhe politikisht Marilyn Monroe ishte shumë më e zgjuar dhe më e interesuar sesa e lejonte imazhi i saj. Ajo mbështeste çështjet e të drejtave civile dhe fliste kundër racizmit. Ndoshta pikërisht kjo anë e Monroe-s u anashkalua kaq gjatë, sepse nuk përshtatej me legjendën e simbolit seksual të nënshtruar që donin të krijonin prej saj.
Monroe – e lexuar në mënyrë feministe?
Ndoshta leximi feminist i Marilyn Monroe-s fillon pikërisht me një nga këngët e saj më të famshme: “Diamonds Are a Girl’s Best Friend” nga filmi muzikor “Gentlemen Prefer Blondes”. Për një kohë të gjatë, kënga u konsiderua kryesisht si himn glamuroz i materializmit dhe sipërfaqësisë. Por nga këndvështrimi i sotëm mund të lexohet edhe ndryshe: Monroe luan aty Lorelei Lee-n, gjahtaren simpatike të pasurisë që shtiret si naive, e cila ndjek burra të pasur në një anije turistike dhe duket se interesohet vetëm për paratë e tyre.
Në të vërtetë, ajo këndon për siguri financiare, shpjegon Carol Woolton, autore dhe ish-redaktore e “Vogue” britanik, në një e-mail për SPIEGEL. Deri tani kënga është hedhur poshtë si fantazi materialiste, mendon ajo, por në fakt ka një dimension emancipues dhe flet për varësinë e grave nga burrat, nga e cila Lorelei donte të çlirohej: ajo ka nevojë për diamante sepse nuk ka siguri të vetën.
“Lorelei dëshiron një burrë që i dhuron bizhuteri, që ajo të mund të paguajë qiranë; dhe kur si grua humb tërheqjen dhe burrat kthehen te bashkëshortet e tyre, të paktën të mbeten gurët e çmuar, me të cilët, në pleqëri, me shpinë të dëmtuar dhe gjunjë të ngurtë, mund të ecësh ende me kokën lart drejt Tiffany’s”, shkruan ajo.
Kënga përputhet me realitetin e Monroe-s. Edhe ajo jetonte në një industri ku gratë kishin pak siguri financiare dhe pak të drejtë vendimmarrjeje.
“Unë nuk dua të jem objekt”, tha ajo. Por pikërisht në këtë rol vazhdojnë ta shtyjnë edhe sot. Ndoshta kjo është ironia e hidhur. Bota jonë vazhdon të funksionojë sipas të njëjtës logjikë të vjetër: seksi shet.TN
