Nga Federico Rampini
Shtatë muaj pas fillimit të sulmit amerikano-izraelit kundër Iranit, «rezultati mbetet i paqartë». Të shtënat janë shumë më të pakta, por paqe nuk ka.
Të bën përshtypje të dish se këtu në Nju Jork, pikërisht në këtë moment, në një distancë të vogël nga njëri-tjetri dhe, në disa çaste, brenda të njëjtit Pallat të Qelqtë, «bashkëjetojnë» presidenti i Shteteve të Bashkuara dhe ai i Republikës Islamike të Iranit, dy vende që faktikisht ndodhen në gjendje lufte. Por kjo nuk është hera e parë që ndodh në historinë tejet të trazuar të Kombeve të Bashkuara: Asambleja e Përgjithshme e OKB-së ka qenë shpesh një skenë teatrale ku «viheshin në skenë» konflikte që vazhdonin të digjeshin gjetkë, në botën reale. Shumë rrallë, përkundrazi, ajo ka qenë një vend ku këto konflikte zgjidheshin. Kjo nuk e përjashton aspak mundësinë që diplomacia, gjeopolitika, gjeoekonomia dhe gjuha e armëve të bashkëjetojnë dhe të ndikojnë reciprokisht te njëra-tjetra. Ndonjëherë, prapa skenave të Asamblesë së OKB-së janë zhvilluar negociata të dobishme. Ndërkohë, kjo Asamble është një rast për të bërë bilancin e njërës prej dy luftërave kryesore që janë në zhvillim. Shtatë muaj pas fillimit të sulmit amerikano-izraelit kundër Iranit, a mund të përcaktohen fituesit dhe të mundurit? Një analizë e kthjellët duhet të pranojë se këta shtatë muaj janë vetëm «një episod» brenda një konflikti shumë më të gjerë që zgjat prej 47 vjetësh, domethënë që nga revolucioni khomeinist i vitit 1979; ka të ngjarë që kjo luftë të vazhdojë edhe për një kohë të gjatë, ndonëse ndoshta me intervale armëpushimesh, kompromisesh dhe marrëveshjesh të brishta. Megjithatë, një grup ekspertësh me autoritet është përpjekur të bëjë një bilanc të këtyre shtatë muajve. Po ju paraqes përfundimet e tyre kryesore.
Lufta kundër Iranit jep një mësim të vjetër: është më e lehtë të shkatërrosh fuqinë ushtarake të një kundërshtari sesa ta detyrosh të pranojë vullnetin tënd politik. Shtetet e Bashkuara dhe Izraeli i kanë shkaktuar dëme të mëdha Republikës Islamike. Megjithatë, regjimi është ende në pushtet. Nuk ka kapitulluar. Dosja bërthamore mbetet e hapur. Ngushtica e Hormuzit vazhdon të jetë mjeti kryesor i presionit të Iranit. Lufta, të cilën Donald Trump e kishte paraqitur si një operacion katër ose pesëjavor, ka hyrë në muajin e shtatë pa prodhuar një përfundim politik.
Ky është filli që përshkon një seri analizash të botuara nga Hoover Institution e Stanfordit. Russell Berman e përmbledh paradoksin me një formulë që duket e frymëzuar nga teoricieni i famshëm gjerman Von Clausewitz: suksesin fillestar ushtarak e pasuan negociata pa rezultat. Në luftë, «edhe armiku voton». Të shkatërrosh forcat e tij është diçka tjetër nga t’i imponosh vullnetin tënd. Pas më shumë se gjashtë muajsh, «rezultati mbetet i paqartë».
Data e nisjes është 28 shkurti. Ofensiva amerikane Epic Fury, paralelisht me atë izraelite, godet qendrat e komandës së Gardës Revolucionare, mbrojtjen ajrore, objektet e raketave dhe dronëve, si dhe instalimet detare. Khamenei vritet. Është një demonstrim mbresëlënës i epërsisë teknologjike dhe operacionale amerikano-izraelite. Por dy zgjedhje e kufizojnë që në fillim atë që Uashingtoni është i gatshëm të bëjë. Trump nuk dëshiron trupa amerikane në terren: kjo do të nënkuptonte rrezikun e një tjetër «lufte të pafundme» në Lindjen e Mesme. Dhe Uashingtoni heq dorë nga nxitja e kryengritjeve të pakicave kurde, arabe, azere ose baluçe, sepse shpërbërja territoriale e Iranit mund të shkaktonte një reagim nacionalist persian dhe madje ta ribashkonte popullsinë rreth regjimit.
Janë dy kufizime të kuptueshme. Por ato nxjerrin në pah një pyetje që përshkon pothuajse të gjitha këto analiza: nëse përjashtohen pushtimi tokësor dhe rrëzimi i regjimit nga brenda, deri në çfarë mase fuqia ajrore mund ta shndërrojë shkatërrimin ushtarak në fitore politike?
Sanam Vakil, eksperte për Iranin, jep një përgjigje të ashpër. Uashingtoni dhe Jerusalemi, shkruan ajo, u përpoqën të shfrytëzonin dobësinë e Republikës Islamike pas protestave të janarit dhe shtypjes së përgjakshme. Ata mendonin se kombinimi i eliminimit të udhëheqjes, bombardimeve dhe presionit ekonomik do të sillte një qeveri të gatshme të pranonte kushtet amerikane. Kjo nuk ndodhi. Pas dyzet ditësh luftimesh, me sulme iraniane që përfshinë trembëdhjetë vende, Republika Islamike ishte ende në këmbë dhe Uashingtoni nuk kishte arritur as kapitullimin dhe as një marrëveshje të qëndrueshme.
Megjithatë, të thuash se Irani ka fituar do të ishte po aq çorientuese. Të mbijetosh nuk do të thotë të fitosh. Regjimi ka humbur një pjesë të konsiderueshme të kapaciteteve të tij ushtarake dhe të udhëheqjes; duhet të qeverisë një ekonomi të rrënuar nga lufta, sanksionet dhe tani nga bllokada; druhet nga protesta të reja; mbetet i ekspozuar ndaj bombardimeve të tjera. Edhe pasardhja e Khameneit ka krijuar çekuilibra të rinj të brendshëm. Pragmatistët, duke filluar nga presidenti Masoud Pezeshkian — ai që përfaqëson vendin në OKB — kërkojnë negociata, sepse kanë frikë nga kolapsi ekonomik; sektorët më të ashpër të Gardës Revolucionare nuk duan t’u japin amerikanëve një fitore që do të demonstronte efektivitetin e përdorimit të forcës.
Rezultati është ajo që Vakil e quan «lufta mes luftërave». Të shtënat janë shumë më të pakta, por paqe nuk ka. Omani, Katari dhe Pakistani ndërmjetësojnë. Secili prej dy kundërshtarëve ruan mjetet e presionit që i konsideron vendimtare. Uashingtoni mbështetet te bllokada detare dhe ekonomike, një version edhe më i ashpër i «presionit maksimal». Teherani përdor Hormuzin. Për më tepër, të dyja palët kanë nxjerrë nga lufta të njëjtin përfundim, të pasqyruar dhe të rrezikshëm: shtrëngimi funksionon. Amerikanët mendojnë se bombardimet dhe sanksionet e kanë detyruar Teheranin të negociojë. Iranianët mendojnë se aftësia e tyre për të mbijetuar dhe për të tronditur trafikun nëpërmjet Hormuzit e ka detyruar Uashingtonin të ndalet.
Këtu qëndron ndoshta surpriza e vërtetë strategjike e luftës. Irani ka zbuluar se arma e tij më efikase është ajo mbi të cilën përqendroheshin strategët perëndimorë. Jo arma bërthamore. Jo vetëm raketat balistike. Është gjeografia. Hormuzi.
Reuel Marc Gerecht, në një prej analizave më pesimiste të dosjes së Hoover-it, argumenton se Teherani e kuptoi para Uashingtonit se cili do të ishte fronti vendimtar. Trump nuk donte të zhvillonte një betejë për ta pushtuar fizikisht Hormuzin, sepse kjo mund të kërkonte operacione tokësore në ishujt dhe në bregdetin iranian, përveçse do t’i ekspozonte anijet amerikane ndaj raketave dhe dronëve. Teherani, në anën tjetër, ka identifikuar te Ngushtica dhe te infrastruktura energjetike arabe thembrën e Akilit të Perëndimit. Nuk ka nevojë domosdoshmërisht ta mposhtë Marinën Amerikane. I mjafton të ruajë kapacitete të mjaftueshme sulmuese për të kërcënuar cisternat e naftës, terminalet, rafineritë, naftësjellësit dhe impiantet e gazit, duke shkaktuar tensione në tregjet botërore.
Është një formë frenimi e të dobëtit ndaj të fortit. Amerika dominon qiejt dhe detet, por Irani mund ta rrisë koston ekonomike të kësaj epërsie. Lufta ka zbuluar gjithashtu disa kufizime materiale të fuqisë amerikane. Berman kujton pakësimin e interceptorëve kundërraketorë dhe të municioneve sulmuese me rreze të gjatë veprimi. Pentagoni i ka kërkuar industrisë së mbrojtjes ta përshpejtojë prodhimin. Kësaj i shtohet mungesa e aleatëve të gatshëm të marrin pjesë në vijën e parë të luftës. Izraeli ka demonstruar kapacitete të konsiderueshme ushtarake dhe teknologjike; Emiratet kanë reaguar me efikasitet ndaj sulmeve iraniane. Por Evropa ka mbetur në periferi dhe Arabia Saudite ua ka mohuar amerikanëve lejen për fluturime mbi territorin e saj. Së fundi, Teherani nuk lufton i vetëm: përfiton nga mbështetja ruse dhe kineze, nga inteligjenca deri te oksigjeni ekonomik i siguruar sidomos nga blerjet kineze të naftës.
Pra, kjo është edhe një lloj parapamjeje e vogël e konflikteve të ardhshme mes fuqive të mëdha. Epërsia ushtarake amerikane mbetet dërrmuese, por luftërat e gjata konsumojnë sasi të mëdha municionesh të sofistikuara; Rusia dhe Kina mund ta mbështesin kundërshtarin në mënyrë të tërthortë; aleatët rajonalë mund të refuzojnë ta ndjekin Uashingtonin kur çmimin që duhet paguar e konsiderojnë tepër të lartë.
Jo të gjithë studiuesit e Hoover-it e ndajnë këtë lexim pesimist. Victor Davis Hanson ofron mbrojtjen më të drejtpërdrejtë të strategjisë së Trumpit. Sipas tij, mospërputhja në dukje — bombardim, ndërprerje, negociata, kërcënim për të bombarduar sërish — është pjesërisht e qëllimshme. Politika e jashtme trumpiane nuk është lineare: synon ta bëjë të paparashikueshme sjelljen amerikane dhe ta bindë kundërshtarin se Uashingtoni mund të godasë në çdo moment, por se asnjë armiqësi nuk është e përhershme nëse kundërshtari pranon një marrëveshje. Hanson bën thirrje që të maten rezultatet konkrete: cilido qoftë rezultati përfundimtar, një pjesë e madhe e aparatit ushtarako-industrial dhe bërthamor, të ndërtuar nga Irani gjatë pothuajse gjysmë shekulli, është shkatërruar.
Vlerësimi mbetet i hapur, sepse tani strategjia amerikane ka ndryshuar. Fazën kryesisht ushtarake po e pason ajo ekonomike. Bllokada dhe sanksionet e reja duhet të mbysin një ekonomi iraniane tashmë të dobësuar nga inflacioni, keqmenaxhimi dhe shkatërrimet e luftës. Berman sheh disa shenja se ky presion po funksionon: jo vetëm Pezeshkian, por edhe kryetari i Parlamentit, Mohammad Bagher Ghalibaf, ka pranuar se fuqia ushtarake vlen pak nëse ekonomia nuk rritet dhe popullsia vuan. Gerecht është më skeptik. Irani ka dekada përvojë në anashkalimin e sanksioneve. Raketat dhe dronët janë të lirë dhe mund të vazhdojnë të prodhohen edhe në një vend të varfëruar, sidomos nëse Rusia dhe Kina ndihmojnë në mbajtjen të hapura të kanaleve të furnizimit. Dhe ekziston një paradoks: nëse bllokada ekonomike do të fillonte vërtet ta kërcënonte mbijetesën e regjimit, Garda Revolucionare do të kishte nxitjen maksimale për të lëshuar atë që i ka mbetur nga arsenali kundër infrastrukturës energjetike të Gjirit.
Ndërkohë, lufta po e riformëson Lindjen e Mesme në mënyra që shkojnë shumë përtej Iranit. Samuel Helfont vëren se, për dekada me radhë, rendi ekonomik i Gjirit ka qenë në thelb detar. Anijet mundësojnë fleksibilitet: ndryshojnë kurs, port, flamur, sigurim. Hormuzi ka treguar se kjo liri nuk mund të merret më si e mirëqenë. Prej këtej vjen gara për naftësjellës, hekurudha dhe korridore tokësore të afta për ta anashkaluar Ngushticën. Por infrastruktura prodhon gjeopolitikë. Një hekurudhë nuk mund të ndryshojë drejtim si një cisternë nafte. Helfont sheh të shfaqen dy harta alternative. E para është IMEC-u, korridori Indi–Lindje e Mesme–Evropë përmes Gjirit, Arabisë Saudite, Jordanisë, Izraelit dhe Mesdheut: ai do të konsolidonte një sistem të mbështetur nga Shtetet e Bashkuara. E dyta ngjitet nga Gjiri përmes Jordanisë, Sirisë dhe Turqisë drejt Evropës. Ajo e anashkalon Izraelin dhe forcon një bosht më autonom të përbërë nga Turqia, Arabia Saudite, Katari, Siria dhe ndoshta Pakistani. Pra, lufta e Hormuzit mund të përcaktojë jo vetëm se nga do të kalojë nafta, por edhe se cilat aleanca do ta organizojnë Lindjen e Mesme në dekadat e ardhshme.
Ankaraja e ka mësuar këtë leksion. Richard Outzen përshkruan një Turqi të bindur se aleanca amerikane mbetet e domosdoshme, por jo e mjaftueshme. Ankaraja dëshiron të jetë mjaftueshëm e fortë për të frenuar si Iranin, ashtu edhe Izraelin, dhe po i forcon marrëdhëniet me fuqitë sunite. Lufta po i shtyn shumë fuqi rajonale drejt autonomisë strategjike.
Prej këtej lind diskutimi për një lloj «Helsinki të Gjirit»: një sistem i përhershëm dialogu, rregullash dhe masash sigurie ndërmjet Iranit, monarkive arabe dhe aktorëve të tjerë rajonalë. Norman Roule paralajmëron kundër analogjisë evropiane. Marrëveshjet e Helsinkit të viteve 1970 funksiononin sepse, prapa diplomacisë, ekzistonin dy aleanca kompakte, kufij ushtarakë të përcaktuar dhe një frenim i besueshëm. Në Gjirin Persik mungon pothuajse gjithçka nga kjo. Shtetet arabe janë të përçara dhe Teherani përdor milici dhe vrasës me pagesë, gjë që e bën të paqartë atribuimin e agresioneve. Prandaj, diplomacia mund t’i zvogëlojë rreziqet, por nuk mund ta zëvendësojë frenimin.
Ky është ndoshta bilanci i parë i Epic Fury. Shtetet e Bashkuara dhe Izraeli kanë treguar se mund t’i shkaktojnë Iranit një disfatë ushtarake shkatërruese. Irani ka treguar se mund t’i mbijetojë asaj disfate dhe të ruajë mjaftueshëm mjete hakmarrjeje për t’i penguar kundërshtarët ta shndërrojnë lehtësisht atë në një fitore politike. Lufta ka shkatërruar një pjesë të fuqisë iraniane. Ende nuk ka ndërtuar rendin që do ta zëvendësojë atë.
