Mrekullia ekonomike e Kinës
Ese nga Gregor Scheu, Pekin
Mrekullia ekonomike kineze konsiderohet një kryevepër e ekonomisë moderne të planifikuar. Por, në të vërtetë, sistemi ushqehet nga një konkurrencë e ashpër, në të cilën edhe provincat dhe qytetet garojnë kundër njëri-tjetrit. Dhe kjo po shndërrohet gjithnjë e më shumë në problem për vendin.
Faktin se në Kinë nuk arrin gjithmonë larg me mirësjellje, tashmë e kanë provuar edhe makinat. Kur prodhuesit kinezë të automobilave nisën t’u mësonin automjeteve të tyre drejtimin autonom, u përballën me një problem të pazakontë: sistemet ishin tepër të përmbajtura për zakonet kineze të vozitjes. Në trafikun e dendur prisnin me durim që të hapej një hapësirë për të ndërruar korsinë. Vetëm se, ndonjëherë, ajo hapësirë thjesht nuk hapej. Sepse sapo ndiznin sinjalizuesin, drejtuesit e tjerë përshpejtonin për të kaluar vetë përpara.
Një përvojë të ngjashme mund ta përjetojë në Kinë edhe një njeri. Kush, për shembull, dëshiron të zbresë nga avioni, bën mirë të mos presë shumë. Sapo avioni ndalon, pasagjerët e parë ngrihen në këmbë, megjithëse dyert janë ende të mbyllura. Në korridor shtyhen dhe rrallëherë pritet me durim. Kush qëndron ulur me mirësjellje dhe ua lë të tjerëve përparësinë, me një siguri pothuajse absolute do të zbresë i fundit. Ndoshta në një avion për në Majorka nuk është shumë ndryshe. Por kjo përputhet edhe me një logjikë të brendshme që në Kinë shkon shumë përtej jetës së përditshme: kush dëshiron të ecë përpara, duhet të imponohet ndaj të tjerëve.
Natyrisht, do të ishte e padrejtë që prej kësaj të nxirrej një përfundim për karakterin e një populli të tërë. Në Kinë sigurisht që nuk mungojnë gatishmëria për të ndihmuar dhe mirësjellja. Megjithatë, konkurrenca është pjesë e përditshmërisë kineze po aq sa dashuria për rendin është pjesë e asaj gjermane. Dhe gara shtrihet deri në nivelet më të larta të Partisë Komuniste.
Planet e Pekinit për të ardhmen nuk janë një udhëzim hap pas hapi për vendin
Në Perëndim, Kina parafytyrohet me dëshirë si një ekonomi gjigante e planifikuar: Pekini miraton një plan pesëvjeçar dhe vendi e zbaton atë me bindje, germë për germë. Por ekonomia e dytë më e madhe në botë nuk funksionon kaq thjesht. Pekini përcakton drejtimin. Ndërsa shtytjen e jep një konkurrencë e ashpër, në të cilën edhe provincat dhe qytetet garojnë kundër njëri-tjetrit. Ajo e bëri Kinën të madhe. Por ajo që dikur ishte forcë e sistemit, po shndërrohet gjithnjë e më shumë në dobësi të tij.
Në thelb, planet e kryeqytetit për të ardhmen nuk duhen përfytyruar si një udhëzim i Ikea-s, të cilin vendi e zbaton hap pas hapi. Plani famëkeq pesëvjeçar përcakton se cilat industri duhet të mbështeten dhe cilat objektiva duhet të arrihen. Por aty nuk përcaktohet se ku do të ndërtohen fabrikat, cilat kompani do të fitojnë dhe cilat provinca do të përfitojnë më shumë. Këtë Pekini ia lë konkurrencës. Dhe këtë e bën me qëllim.
Sepse, ndryshe nga ekonomitë perëndimore të tregut, në Kinë nuk konkurrojnë vetëm kompanitë mes tyre, por në thelb të gjithë ata që ndërveprojnë në një mënyrë apo tjetër politikisht ose ekonomikisht: qytetet, kuadrot lokale, madje edhe provinca të tëra. Ato konkurrojnë për investitorë, ofrojnë tokë ndërtimore me çmime të favorshme, ndërmjetësojnë kredi dhe joshin me subvencione. Atë që ofron një qytet, qyteti tjetër përpiqet ta tejkalojë. Kjo konkurrencë ishte një motor gjigant i rritjes. Ajo dha një kontribut vendimtar që një vend i varfër agrar të shndërrohej në fabrikën e botës dhe sot madje në një vend me prodhim udhëheqës të teknologjisë së lartë.
Funksionarët duhet të dëshmohen në një “turne promovimesh”
Për këtë, Pekinit nuk iu desh as t’i urdhëronte shprehimisht të gjitha provincat të konkurronin. Mjaftonte të krijonte stimuj personalë për drejtuesit. Për dekada të tëra, rritja ekonomike e rajonit të tyre ishte kriteri i suksesit që mbizotëronte pothuajse mbi gjithçka tjetër për funksionarët kinezë. Kush mund të paraqiste shifra të larta, mund të shpresonte për promovim. Kush mbetej prapa, vihej nën presion, anashkalohej dhe, në fund, harrohej. Prandaj ekonomistët në Kinë flasin për një “turne promovimesh”.
Veçanërisht joshëse ishin projektet me të cilat rezultatet mund të shfaqeshin shpejt. Sepse koha që funksionarët kalojnë në një post të caktuar është e kufizuar dhe sukseset duhej të vinin sa më shpejt. Një autostradë, një aeroport ose një lagje e tërë mund të ngriheshin brenda një kohe të shkurtër dhe t’i shtynin shifrat ekonomike lart. Kush kalonte nga një ceremoni e vendosjes së gurthemelit te tjetra, konsiderohej njeri i veprimit dhe rekomandohej për poste më të larta. Por nëse investimi do të rezultonte ndonjëherë ekonomikisht i leverdishëm, kjo shpesh shihej vetëm vite më vonë. Deri atëherë, përgjegjësi ishte larguar prej kohësh dhe administrimin e borxheve e merrte përsipër pasardhësi i tij.
Megjithatë, për një kohë të gjatë kjo llogari funksionoi. Kina kishte nevojë për rrugë, hekurudha dhe aeroporte; rritja e vrullshme justifikonte pothuajse çdo investim. Por në një moment ndërtimi vazhdoi edhe aty ku prej kohësh kishte infrastrukturë të mjaftueshme. Shumë projekte financoheshin me kredi, me pritjen se të ardhurat nga shitja e tokave ndërtimore do të vazhdonin të rriteshin pafundësisht.
Me krizën e pasurive të paluajtshme, ky model filloi të lëkundej. Që nga viti 2021, të ardhurat e qeverive lokale nga shitja e tokës janë më shumë se përgjysmuar, nga 8,7 trilionë juanë në pak më shumë se katër trilionë vitin e kaluar. Ajo që ka mbetur janë, mbi të gjitha, borxhet. Vetëm shoqëritë financuese të qeverive lokale, sipas vlerësimeve, kanë rreth 70 trilionë juanë borxhe. Sot shumë qytete dhe provinca vuajnë nga mungesa kronike e parave.
Kush mundet, përpiqet ta mposhtë konkurrencën e provincës fqinje
Por vështirësitë financiare nuk e kanë ndalur aspak konkurrencën. Provincat dhe qytetet kineze kanë dekada që konkurrojnë për kompani industriale. Por që kur të ardhurat nga biznesi i pasurive të paluajtshme po bien, perspektiva e industrive të reja dhe fitimprurëse duket edhe më joshëse për disa prej tyre. Automjetet elektrike, bateritë ose çipat premtojnë vende pune, të ardhura tatimore dhe hov ekonomik, aq më tepër që dëshirohen nga vetë maja e pushtetit në Pekin. Kush ka mundësi financiare, hyn vetë në pronësinë e kompanive, financon rritjen e tyre dhe përpiqet ta mposhtë konkurrencën nga provinca fqinje. Disa qeveri lokale prej kohësh nuk kënaqen më vetëm duke tërhequr kompani. Ato bëhen vetë investitore në to.
Në pranverën e vitit 2020, qyteti kinez Hefei, kryeqyteti i provincës Anhui, vuri bast pothuajse një miliard euro mbi një prodhues automobilash që po mbetej pa para. Prodhuesi kinez i automjeteve elektrike Nio ndodhej në prag të kolapsit financiar, ndërsa investitorët privatë po qëndronin larg. Por Hefei ndërhyri. Së bashku me investitorë të tjerë shtetërorë, qyteti vuri në dispozicion shtatë miliardë juanë. Në këmbim, grupi i investitorëve mori pothuajse një të katërtën e biznesit të Nio-s në Kinë. Një bast mjaft i guximshëm me paratë e taksapaguesve.
Dhe basti funksionoi. Nio mbijetoi, aksioni u ngrit fuqishëm dhe Hefei u shndërrua në një qendër të rëndësishme të industrisë kineze të automjeteve elektrike, siç vazhdon të jetë edhe sot. Kështu mund të dukej politika industriale shtetërore: një qeveri lokale sillej si një investitor kapitali sipërmarrës dhe shpërblehej për guximin e saj.
Njëzet vendime individuale racionale mund të prodhojnë së bashku një vendim absurd
Por konkurrenca ka një problem: ajo që funksionon për një qytet, nuk mund të funksionojë për njëqind të tjerë. Gjithnjë e më shumë provinca dhe qytete dëshironin prodhuesin e tyre të automjeteve elektrike, fabrikën e tyre të baterive, pjesën e tyre nga mrekullia e ardhshme ekonomike. Me para, toka të lira dhe mbështetje shtetërore, ata nxitën zgjerimin e industrisë. Derisa u krijuan kapacitete prodhuese për të cilat nuk kishte mjaftueshëm blerës. Secili qytet, i marrë më vete, kishte arsye të mira për të investuar. Vetëm se njëzet vendime individuale racionale, të marra së bashku, mund të prodhojnë një vendim absurd.
Dhe një qytet që ka mbledhur me vështirësi shumë para për të ngritur gjigantin e vet industrial, nuk heq dorë lehtë prej tij, edhe kur kompania prej kohësh regjistron humbje. Në fund të fundit, prej saj varen vende pune, të ardhura tatimore dhe, mbi të gjitha, karriera e atyre funksionarëve që e ngritën atë qendër industriale. Prandaj vazhdojnë të derdhen para dhe borxhet ristrukturohen. Kompanitë që në fakt duhej të ishin zhdukur nga tregu vazhdojnë të prodhojnë. Dhe, për shkak se shumë prej tyre luftojnë për të njëjtët klientë, fillojnë ta nënçmojnë njëra-tjetrën me çmime gjithnjë e më të ulëta.
Në Kinë ekziston një fjalë e posaçme për këtë konkurrencë shkatërruese: Neijuan, që zakonisht përkthehet si “involucion”. Me të nënkuptohet një garë në të cilën të gjithë përpiqen gjithnjë e më shumë, pa arritur së bashku ndonjë rezultat më të madh. Në industrinë kineze të automobilave, prodhuesit përpiqen ta tejkalojnë njëri-tjetrin me modele të reja, më shumë teknologji dhe çmime më të ulëta. Për klientët kjo është e këndshme; për kompanitë gjithnjë e më pak. Shumë prej tyre regjistrojnë humbje, por vazhdojnë të prodhojnë. Kush dorëzohet, rrezikon të zhduket nga tregu.
Dhe ajo që të habit është kjo: të gjitha produktet që krijohen në këtë mënyrë mezi kërkohen nga klientët kinezë. Kërkesa e brendshme po rimëkëmbet jashtëzakonisht ngadalë që nga periudha e pandemisë së koronavirusit. Ndërsa Kina prej dekadash investon shuma të jashtëzakonshme në fabrika dhe infrastrukturë, fuqia blerëse e familjeve nuk është rritur në të njëjtën masë. Kriza e pasurive të paluajtshme dhe pasiguria ekonomike bëjnë pjesën tjetër, duke i shtyrë kinezët të kursejnë. Si pasojë, kompanitë kineze po i kërkojnë gjithnjë e më shumë klientët e tyre jashtë vendit. Atje, për disa produkte, është shumë më e lehtë të arrihen çmime më të larta sesa në tregun kinez, ku konkurrenca është tejet e ashpër.
Vërshimi i mallrave nga Kina nuk është vetëm një plan i sofistikuar i Pekinit
Kur kompanitë gjermane konstatojnë se konkurrentët kinezë po shfaqen në mbarë botën dhe po u marrin pjesë të tregut, pas kësaj nuk qëndron vetëm një masterplan i sofistikuar nga Pekini. Po, prodhuesit kinezë janë përmirësuar shumë gjatë viteve të fundit dhe produktet e tyre sot, ndryshe nga e kaluara, mund të konkurrojnë me shumë produkte në tregun botëror. Por ofensiva e tyre eksportuese është gjithashtu pasojë e një konkurrence që shumë prej tyre i shtyn drejt tregjeve të huaja. Në vitin 2025, suficiti i Kinës në tregtinë e mallrave arriti një rekord historik prej rreth 1,2 trilionë dollarësh. Ajo që jashtë vendit duket si demonstrim i fuqisë ekonomike kineze, është njëkohësisht edhe shprehje e një problemi të brendshëm.
Nga jashtë, Pekini e mohon akuzën se Kina po i përmbyt tregjet botërore me kapacitete të tepërta. Në gazetat e partisë flitet me dëshirë vetëm për kapacitete “të ashtuquajtura” të tepërta, sikur Perëndimi t’i kishte shpikur ato për ta denigruar Kinën. Por brenda vendit, Xi Jinping tingëllon dukshëm më autokritik. Në projektet e reja përsëriteshin vazhdimisht të njëjtat fjalë kyçe, është ankuar ai sipas gazetës së partisë People’s Daily: inteligjencë artificiale, fuqi kompjuterike, automjete elektrike. “A duhet vërtet që të gjitha provincat e vendit ta zhvillojnë industrinë e tyre në këto drejtime?” Disa vende ndiqnin verbërisht trendin e radhës: “Shohin të tjerët të investojnë në çipa, investojnë edhe ata në çipa.”
Dhe pikërisht Xi është ai që gjatë viteve të fundit e ka vënë më fort nën kontroll konkurrencën mes provincave. Dikur qytetet dhe provincat lejoheshin të eksperimentonin edhe me idetë e tyre, të devijonin herë pas here nga linja dhe të dilnin me qasje të reja. Sot ato duhet t’u përmbahen më ngushtë udhëzimeve të Pekinit dhe ta përdorin planin pesëvjeçar si një model më strikt se më parë. Konkurrenca vazhdon, por, nëse është e mundur, jo më për drejtimin. Prandaj fakti që të gjithë më pas vrapojnë pikërisht në të njëjtin drejtim, në Pekin nuk duhet ta habisë askënd.
Sot Neijuan prej kohësh është më shumë sesa një problem i industrisë. Fjala përshkruan edhe një përditshmëri në të cilën nxënësit konkurrojnë për notat më të mira dhe punonjësit për vendet e pakta tërheqëse të punës. Secili përpiqet të punojë më shumë dhe të durojë më shumë se tjetri, pa u shpërblyer realisht për këtë.
Pekini e ka kuptuar se duhet të ndryshojë politikën e vet të personelit
Si synon Pekini ta frenojë një konkurrencë që vetë e ka nxitur për dekada? Udhëheqja duket se e ka kuptuar se duhet të ndryshojë, mbi të gjitha, politikën e saj të personelit. Vetëm javën e kaluar, udhëheqja e partisë miratoi rregulla të reja për promovimin e kuadrove të saj. Në të ardhmen duhet të vlerësohet më shumë se sa mirë një kandidat ka zgjidhur probleme të vështira dhe se si është dëshmuar në kriza. Jo sa aeroporte ka ndërtuar dhe sa kompani ka sjellë në provincën e vet.
Në këtë qëndron edhe një pranim: stimujt me të cilët Pekini ushqeu mrekullinë e vet ekonomike sot po prodhojnë efektin e kundërt. Shumë kompani dhe qeveri lokale nuk luftojnë më domosdoshmërisht për t’u bërë më të mira. Ato luftojnë, mbi të gjitha, që të mos mbeten prapa. Konkurrenca për përparim është shndërruar, në thelb, në një konkurrencë kundër rënies.
Nga jashtë, Kina deri tani ka arritur ta realizojë mjeshtërisht paradoksin që këtë konkurrencë shkatërruese ta paraqesë si një komb eksportues në lulëzim, të cilit Perëndimi i frikësohet gjithnjë e më shumë. Por brenda vendit, kjo konkurrencë do të mund të justifikohet në plan afatgjatë vetëm nëse shtyhet nga diçka më shumë sesa frika për të humbur./SZ
