Disa “triggerohen” lehtë, të tjerë sillen në mënyrë “toksike”, “pasive-agresive” ose “autike”. Një bisedë me psikologun dhe autorin Jens Bergmann për “gjuhën psikologjike që të sëmur”.
Nga Christian Weymayr
Në vend që të thuhet se dikush është me humor të keq, sot thuhet se është “depresiv”. Kush del jashtë rreshtit është “toksik”, “maniak”, “pasiv-agresiv” apo madje “bipolar”. Gjuha e terapisë ka pushtuar të folurën e përditshme. Ju keni shkruar një libër për këtë, zoti Bergmann. Cilat janë shembujt më të këqij?
Është e keqe kur gjuha e terapisë përdoret si armë retorike. Njerëzit që na afrohen më shumë seç duhet ose që nuk na përshtaten etiketohen si “borderline” apo madje si “sociopatë”.
Në përgjithësi, përdorimi i pakujdesshëm i diagnozave është një fyerje për njerëzit që vuajnë vërtet nga sëmundje të rënda mendore. Ata, për shembull, duhet të lexojnë për personazhe të famshme që pretendojnë se janë “depresive” dhe që, për t’u shëruar, rekomandojnë një udhëtim të bukur në Mesdhe. Po aq të pakëndshëm e konsideroj edhe mburrjen me ndihmën e gjuhës së terapisë: gjërat nuk harrohen thjesht, por “shtypen”, ose dikush është “traumatizuar” sepse i kanë vjedhur makinën.
A është kjo vërtet diçka kaq e re? Të paktën që nga Sigmund Freud, interpretimi i ëndrrave bën pjesë në kanonin e borgjezisë së arsimuar, ndërsa testet psikologjike në revistën “Brigitte” ishin lexim i preferuar familjar. Çfarë ka ndryshuar tani?
Mendimi dhe të folurit terapeutik ndërkohë kanë depërtuar në të gjitha shtresat e shoqërisë, të paktën në vendet perëndimore. Më parë ishte më tepër një fenomen i shtresës së mesme, ndërsa sot ka terapeutë në TikTok me një numër të jashtëzakonshëm ndjekësish, të cilët informojnë për ADHD-në – ose, më saktë, bëjnë reklamë për sëmundjen e modës. Biznesi psikologjik është zgjeruar jashtëzakonisht dhe gjeneron miliarda në të ardhura. Në përgjithësi, njerëzit merren më shumë me veten dhe përpiqen t’i kuptojnë problemet e tyre me ndihmën e fjalorit psikologjik.
Për personin
Jens Bergmann ka studiuar psikologji dhe ka punuar edhe në një qendër këshillimi, por më pas kaloi në gazetari dhe sot është zëvendëskryeredaktor i revistës ekonomike “brand eins”. Megjithatë, ai i ka mbetur besnik temës së psikologjisë – dhe vështrimit kritik ndaj saj.
Në librin e tij të ri “Therapiesprech” ai paralajmëron kundër “etiketimit psikologjik” të vështirësive të zakonshme të jetës së përditshme.
“Von achtsam bis toxisch – was hinter Therapiesprech steckt. Ein kritischer Blick auf Alltagspsychologie und die Macht der Worte” (“Nga i ndërgjegjshëm te toksik – çfarë fshihet pas gjuhës së terapisë. Një vështrim kritik ndaj psikologjisë së përditshme dhe fuqisë së fjalëve”), Duden-Verlag 2026, 176 faqe, 18 euro.
Por a nuk i ndihmon kjo edhe njerëzit?
Më shumë jo. Shpesh të çon në drejtim të gabuar. Terma si “reziliencë”, “mindfulness” ose “vetëefikasitet” sugjerojnë se ekzistojnë superfuqi psikologjike që i mbrojnë individët nga të gjitha vështirësitë.
Diçka e ngjashme vlen edhe për psikologjizimin e ekonomisë. Nëse ka probleme me një drejtues departamenti, atij i ofrohet një “coaching” ose një “trajnim mindfulness”, por nuk bëhet përpjekje për të ndryshuar situatën e punës.
Ju sapo e quajtët ADHD-në një sëmundje të modës. A nuk shkon kjo shumë larg? Në fund të fundit, ky nuk është një buzzword si “pasiv-agresiv” apo “toksik”, por një diagnozë.
“Sëmundje e modës” nuk do të thotë se vuajtja nuk ekziston. Me këtë term nënkuptohen sëmundje që shpesh përkufizohen në mënyrë mjaft të përgjithshme, që përshtaten mirë me frymën e kohës dhe që bëhen shumë të njohura për shkak të raportimit mediatik.
Sëmundja e parë mendore e modës në botë ishte neurastenia, pra dobësia nervore. Në periudhën para Luftës së Parë Botërore ajo ishte ndër diagnozat më të shpeshta – ndërsa sot është zhdukur plotësisht nga ndërgjegjja publike.
Cila është klisheja juaj e preferuar psikologjike?
“Trigger” më del shpesh përpara. Ky buzzword më kujton refleksin patelar, pra një reagim të pavullnetshëm ndaj një stimuli. Me të, njerëzit e bëjnë veten interesantë dhe njëkohësisht të vegjël, sepse ne njerëzit nuk jemi të detyruar të lejojmë të “triggerohemi” – mund të sillemi me vetëdije ndaj rrethanave të botës.
“Problemi është se ‘toksik’, ‘trigger’ dhe terma të ngjashëm veprojnë si diagnoza të shkurtra, por në thelb janë përfundime të shkurtra dhe të nxituara.”
Jens Bergmann
Pastaj është edhe “toksik”, një term nga shkencat natyrore, i cili më vonë u psikologjizua dhe nisi të përdorej për rrethana të pakëndshme. Marrëdhënie dhe persona interpretohen pa mëdyshje si “toksikë”, që do të thotë: më mirë mbaj distancë, rrezik, mos u afro. Me këtë humbet mundësia për të shqyrtuar se çfarë mund të fshihet në të vërtetë pas toksicitetit të perceptuar të një personi. Etiketa “toksik” pengon reflektime të tilla dhe një bisedë sqaruese. Ky është një nga problemet e këtij zhargoni.
Por a nuk është ky ndryshim normal gjuhësor? Fjala “trigger” tashmë është bërë aq e zakonshme sa është shkëputur nga kuptimi i saj i mirëfilltë psikologjik.
Është tipike për gjuhën e terapisë që terma të cilët më parë kishin kuptim diagnostik të hyjnë në përdorimin e përgjithshëm të gjuhës dhe të hollohen deri në humbjen e kuptimit. Problemi është se “toksik”, “trigger” dhe terma të ngjashëm veprojnë si diagnoza të shkurtra, por në thelb janë përfundime të shkurtra dhe të nxituara.
Disa terma dalin sërish nga moda gjatë ndryshimit të gjuhës. Cili duhet të zhdukej sa më shpejt që të jetë e mundur?
Ideja se dikush është “pasiv-agresiv”. Termi ka një histori të shëmtuar. Ai u krijua nga një psikiatër i ushtrisë amerikane gjatë Luftës së Dytë Botërore. Me të ai përshkruante ushtarët që, sipas tij, përpiqeshin t’i shmangeshin frontit duke u shtirur si të paaftë.
T’i quash të sëmurë mendërisht njerëzit që duan të shpëtojnë jetën e tyre është absurde. Megjithatë, termi jo vetëm që nuk u zhduk pas luftës, por u transferua në të gjitha llojet e marrëdhënieve me të cilat njerëzit nuk dëshironin të përshtateshin, për shembull në punë ose në marrëdhënien në çift.
Sot “pasiv-agresiv” përdoret njëzëri në gjuhën e përgjithshme për sjellje të caktuara: kolegu Meier nuk duartroket kur shefja mban një fjalim, bashkëshorti im nuk bën atë që duhet të bëjë. Në rrethet profesionale diskutohet për heqjen dorë nga ky term. Kjo do të ishte e dëshirueshme, por nuk ka shumë gjasa, sepse termi është shumë i përshtatshëm për t’i paraqitur të tjerët si fajtorë dhe veten si të drejtë.
Freud thuhet se ka thënë se qëllimi i psikanalizës është shndërrimi i mjerimit histerik në fatkeqësi të zakonshme. A po shohim sot prirjen e kundërt?
Truku i Freud-it ishte, fillimisht, t’i shpallte të gjithë njerëzit neurotikë, pasi, sipas tij, ata kishin përjetuar konflikte të hershme të fëmijërisë të ngarkuara seksualisht. Kështu, të gjithë njerëzit konsideroheshin gjithashtu se kishin nevojë për trajtim. Kjo ide mori hov nga bumi psikologjik që nisi në vitet ’70 dhe nga zhargoni përkatës. Që atëherë, sfera e normales po tkurret. Kjo shihet, ndër të tjera, në faktin se reagime të shëndetshme ndaj ngjarjeve të caktuara, si për shembull zia, patologjizohen.
“Bumi aktual psikologjik dhe bizneset përkatëse nuk bazohen te numri, çuditërisht i qëndrueshëm gjatë gjithë periudhave, i njerëzve me sëmundje të rënda mendore, por te grupi i synuar i të shëndetshmëve që vuajnë – pra, te të gjithë ne.”
Jens Bergmann
Nga vjen inflacioni i termave psikologjikë?
Nga njëra anë, ai lidhet me individualizimin e shoqërisë, në të cilën secili përqendrohet shumë te vetja dhe pyet se çfarë po ndodh me të. Zhargoni krijon një siguri të rreme: aha, prandaj funksionoj kështu. Diagnozat, për më tepër, sjellin lehtësim. Një nga më të njohurat aktualisht është ADHD-ja. Termi u përcjell prindërve të fëmijëve të shqetësuar ose impulsivë mesazhin qetësues: kemi të bëjmë me një sëmundje për të cilën janë përgjegjës specialistët dhe që mund të trajtohet me barna.
Ajo që duhet ditur në përgjithësi është kjo: bumi aktual psikologjik dhe bizneset përkatëse nuk bazohen te numri, çuditërisht i qëndrueshëm gjatë gjithë periudhave, i njerëzve me sëmundje të rënda mendore, por te grupi i synuar i të shëndetshmëve që vuajnë – pra, te të gjithë ne.
Një shembull?
Një nga diagnozat e preferuara është e ashtuquajtura “çrregullim i përshtatjes”. Ajo është menduar për njerëzit që kanë përjetuar një përvojë të dhimbshme, si humbja e vendit të punës, por që nuk janë të sëmurë. Megjithatë, çrregullimi i përshtatjes diagnostikohet dhe trajtohet shumë shpesh. Këtu takohen interesat e rasteve të lehta për të pasur një diagnozë me interesat e terapeutëve për raste që trajtohen lehtë. Do të ishte shumë më e arsyeshme t’u thuhej këtyre njerëzve: “Ju ndodheni në një situatë të vështirë, por nuk keni nevojë për trajtim.” Kjo ndodh tepër rrallë.
“Pas jo gjithçkaje nga e cila vuajmë ose për të cilën zemërohemi fshihet një sëmundje mendore.”
Jens Bergmann
A është vërtet kjo një prirje e përgjithshme? Një kundërshembull është homoseksualiteti, i cili u hoq plotësisht si diagnozë psikiatrike.
Tema e homoseksualitetit tregon se sa fort diagnozat psikiatrike pasqyrojnë frymën e kohës: pretendimi se njerëzit homoseksualë janë të sëmurë në një moment nuk mund të mbahej më.
Megjithatë, kjo heqje është një përjashtim. Numri i diagnozave zyrtare psikiatrike është pothuajse katërfishuar që nga vitet ’50, ndërsa pragjet në shumë raste janë ulur. Për shembull, te tema e zisë, ku pragu vetëm së fundmi u ngrit sërish pas kritikave të forta. Por në përgjithësi është e diskutueshme të patologjizohet reagimi ndaj humbjes së një njeriu të dashur. Aq më tepër që studime vërtet të mira tregojnë se njerëzit vajtojnë në mënyra shumë të ndryshme dhe për periudha të ndryshme kohore. Dhe kjo është plotësisht në rregull.
Ju përmendët frymën e kohës. A nuk lejohet të ekzistojë “i shëndetshmi që vuan”, sepse vuajtja dhe shëndeti përjashtojnë njëra-tjetrën?
Nga njëra anë, është rritur ndjeshmëria ndaj shëndetit mendor. Më parë vuajtja psikike ishte tabu, ndërsa sot, fatmirësisht, në pjesën më të madhe nuk është më kështu.
Nga ana tjetër, oferta psikologjike sot u drejtohet në shumë raste njerëzve të shëndetshëm, të cilëve u bëhen premtime shumë të mëdha. Njerëzit duhet të jenë rezistentë, “rezilientë”. Duhet “ta realizojnë vetveten”, të kalojnë nëpër jetë me “mindfulness”, “të menaxhojnë gjendjet e tyre shpirtërore” dhe të kenë kujdes nga “Red Flags”. Këto janë kërkesa mbinjerëzore që askush nuk mund t’i përmbushë. Për më tepër, përsiatja e vazhdueshme për veten e largon njeriun nga jeta reale. Ky vallëzim rreth vetes nuk është i shëndetshëm.
“Të dëgjuarit është kompetenca thelbësore e terapeutëve, por ka edhe njerëz të tjerë që dinë ta bëjnë këtë.”
Jens Bergmann
Cilët janë fituesit më të mëdhenj nga klishetë psikologjike?
Industria farmaceutike. Vetëm nga barnat kundër ADHD-së gjenerohen miliarda. Prirja është në rritje në mbarë botën.
Cilët janë humbësit më të mëdhenj?
Ata që bien pa kritikë në grackën e premtimeve të industrisë psikologjike. Të shëndetshmit që vuajnë, të cilët pranojnë ftesën për vallëzimin rreth vetes dhe, duke bërë këtë, humbasin jetën reale.
Imagjinoni sikur të ishit mjek familjeje dhe tek ju vjen dikush me probleme të rënda psikike, por që të gjitha këto i konsideron thjesht një modë të momentit?
Në asnjë mënyrë nuk dua t’i jap shtysë pikëpamjes se problemet psikike janë marrëzi dhe se njerëzit thjesht duhet të shtrëngojnë dhëmbët. Shqetësimet dhe hallet e njerëzve janë reale dhe duhet të merren seriozisht. Por pas jo gjithçkaje nga e cila vuajmë ose për të cilën zemërohemi fshihet një sëmundje mendore. Dhe jo çdo situatë e vështirë në jetë kërkon një psikoterapist.
Shpesh është më e arsyeshme që fillimisht të kërkohen zgjidhje mes kolegëve dhe të njohurve. Në përgjithësi është e dobishme të flasësh me të tjerët. Të dëgjuarit është kompetenca thelbësore e terapeutëve, por ka edhe njerëz të tjerë që dinë ta bëjnë këtë.
/Tagesspiegel
