Herculine Barbin zinte një vend qendror në punën kërkimore të Michel Foucault-së: fillimisht jetoi si një grua që dashuronte gratë, më pas u përcaktua zyrtarisht si burrë. Sot kuptojmë se edhe këndvështrimi i vetë Foucault-së ishte i kufizuar – pikërisht i tij!
Nga Gal Hertz
Në vitin 1978, Michel Foucault botoi një libër të pazakontë. Ai mbante titullin Herculine Barbin dite Alexina B. dhe përmblidhte dokumente arkivore mbi jetën e shkurtër të një personi që kishte lindur në Francë në vitin 1838, ishte rritur si vajzë dhe më vonë ishte shpallur burrë nga mjekët dhe autoritetet. Sot, libri botohet nga shtëpia botuese Suhrkamp me titullin Über Hermaphrodismus. Der Fall Barbin (Mbi hermafroditizmin. Rasti Barbin).
Pse ishte ky rast kaq i rëndësishëm për punën e Foucault-së? Përfundimet e tij mbeten edhe sot themelore për diskutimet mbi identitetin, seksualitetin dhe gjininë. Me rastin e 100-vjetorit të lindjes së Foucault-së, ia vlen të rilexohet jo vetëm libri i tij për Barbinin, por edhe kujtimet e vetë Barbinit. Sepse kush e njeh mënyrën se si Barbin e shihte jetën e vet, sot mund të kuptojë se edhe këndvështrimi i Foucault-së ishte i kufizuar: ndoshta nuk ishte diagnoza ajo që përcaktoi qenien e saj, por dashuria e madhe për letërsinë dhe mënyra se si ajo e shihte jetën e vet si një rrëfim.
Prandaj, le ta rilexojmë jetën e Barbinit.
Më lejoni t’jua prezantoj: Kush ishte Herculine Barbin?
Në fund të shekullit XIX po merrte hov një diskurs i ri mjekësor dhe juridik mbi seksualitetin. Herculine Barbin ishte një nga viktimat e tij të para. Ajo u rrit në institucione katolike, ndoqi një seminar për përgatitjen e mësueseve dhe më pas punoi edhe vetë si mësuese. U dashurua me gra, fillimisht me bashkënxënëse dhe më vonë me një kolege. Megjithëse trupi i saj nuk përputhej me përfytyrimet e asaj kohe për anatominë femërore, ajo arriti të jetonte për një kohë të gjatë brenda kësaj bote femërore.
Gjithçka ndryshoi kur ajo ndjeu një dhimbje të pazakontë. Një ekzaminim mjekësor çoi në diagnozën e hermafroditizmit – dhe kështu nisi procesi i përcaktimit të seksit të saj. Në vitin 1860, Alexina, siç e quante veten në atë kohë, u shpall ligjërisht burrë. Ajo u detyrua të hiqte dorë nga puna, nga e dashura dhe nga jeta shoqërore që kishte ndërtuar deri atëherë. Tetë vjet më vonë, me emrin Abel Barbin, i dha fund jetës në Paris. Pas saj mbetën kujtimet, një rrëfim personal.
Për Foucault-në, ky rast dukej sikur ishte krijuar enkas për pyetjen themelore që e shqetësonte në atë kohë: Pse shoqëritë moderne kanë nevojë për një seks «të vërtetë»? Që nga veprat e psikanalistit Sigmund Freud, seksualiteti është konsideruar e vërteta më e thellë e njeriut. Por Foucault e kundërshtonte këtë ide, duke argumentuar se ajo ishte një shpikje e modernitetit. Mjekët dhe juristët nuk kishin zbuluar thjesht diçka që më parë kishte qenë e fshehur. Ata i shndërruan karakteristikat anatomike në pohime mbi identitetin e një personi. Një trup duhej të ishte mashkullor ose femëror; seksualiteti duhej të përcaktohej shkencërisht. Kjo nënkuptonte heqjen dorë nga format e shumëllojshme të ekzistencës seksuale në favor të një identiteti të përcaktuar qartë.
Gëzimi i madh i të jetuarit pa një identitet seksual
Ky model ishte jashtëzakonisht larg përvojës së vetë Barbinit. Foucault e përshkroi botën e saj si një botë «në të cilën buzëqeshja vazhdonte të ekzistonte edhe pa macen». «Buzëqeshja» – kënaqësia trupore – mbetej, edhe pa «macen», pra pa identitetin seksual dhe kufizimet shoqërore që ai sillte. Alexina u detyrua të largohej nga hapësira që e kishte përjetuar si një «gjendje të lumtur pezullimi, pa një identitet të përcaktuar». Tani ajo e gjeti veten jo vetëm nën vështrimet shqyrtuese të mjekëve, por edhe të privuar nga kënaqësitë që i sillte fakti se nuk kishte një identitet seksual të përcaktuar.
Foucault e shihte rastin e Herculine Barbinit si një shembull paradigmatik të problemit të seksualitetit modern. Përpara ndërhyrjes mjekësore, Herculine Barbin kishte jetuar në një botë të veçantë, të cilën Foucault e përshkruante me shprehjen angleze happy limbo of non-identity: një gjendje e lumtur pezullimi, pa një identitet të përcaktuar. Marrëdhëniet e saj nuk ishin aspak të çliruara nga rregullat apo ndjenjat e fajit.
Megjithatë, ato nuk duhej të ishin domosdoshmërisht shprehje e një identiteti seksual të përcaktuar qartë. Vetëm mjekësia dhe ligji kërkuan një përcaktim të prerë: grua apo burrë, normal apo anormal, e vërtetë apo mashtrim. Siç tregon Barbin në kujtimet e saj, ishin pikërisht këto përkufizime që i shuan çdo shpresë dhe i mohuan çdo mundësi për të jetuar.
Judith Butler e kritikoi Foucault-në se nuk kishte vënë re përmbysjen e kategorive gjinore që mishëronte Barbin. Studiues të tjerë kanë theksuar kushtet e veçanta në të cilat Herculine Barbin zhvilloi seksualitetin e saj: një botë e mbyllur grash, të cilat i nënshtroheshin betimit të dëlirësisë. Por kush i lexon kujtimet e Barbinit, nuk ndeshet thjesht me një person që fillimisht jeton i lumtur pa një identitet të përcaktuar dhe më pas i caktohet një identitet nga shkenca moderne e seksualitetit. Ndeshet me dikë që i lidhte pasionet dhe ndjenjat e veta me letërsinë.
Herculine Barbin jeton në manastir, por përmes letërsisë çlirohet prej tij
Në kujtimet e saj, ajo shkruante: «Kështu, përpiva një koleksion të gjerë veprash të vjetra dhe më të reja, të grumbulluara në raftet e një biblioteke ngjitur me dhomën time». Barbin lexonte gjerësisht letërsi të vjetër dhe moderne, poezi dhe romane popullore. Ajo i interpretonte dëshirat dhe përmallimin e saj përmes personazheve letrare. Imazhet fetare ndërthureshin me historitë e dashurisë.
Ndjenja e fajit, fataliteti, pastërtia, pasioni dhe vdekja formonin një thurje rrëfimore, përmes së cilës ajo përpiqej t’i jepte formë jetës së vet. Në këtë mënyrë, ajo i përkiste traditës letrare romantike të Alexandre Dumas-së, i cili përmendet dy herë edhe në kujtimet e saj. Ndoshta Alexina – të cilën familja ku banonte dhe disa shoqe e quanin herë pas here Camille – identifikohej me Marguerite Gautier, personazhin e romanit të Dumas-së Zonja me kamelie, të botuar në vitin 1848.
Në këtë roman, lulet janë simbol i menstruacioneve, por edhe i marrëdhënieve të shumta seksuale të protagonistes. Njëkohësisht, heroina përdor të shkruarit për të shprehur ndjenjat e saj më të thella. Fjalët e Dumas-së shprehin edhe ndjenjat e Barbinit: «Nuk mund të mos dëshiroj të të shpjegoj gjithë sjelljen time dhe të kam shkruar një letër. Por një letër e tillë, e shkruar nga një vajzë si unë, mund të dukej si gënjeshtër, nëse vdekja nuk do ta shenjtëronte me autoritetin e saj dhe nuk do ta shndërronte nga një letër në një rrëfim».
Përmes letërsisë, Barbin nuk jetonte më vetëm në manastir, brenda rendit të tij fetar dhe shoqëror, por edhe në një botë tjetër, ku dashuria ishte e çliruar nga pushteti i konvencioneve shoqërore.
Foucault nuk e vëren pasionin e Barbinit
Në një pjesë të kujtimeve, Alexina mendon shprehimisht se çfarë do të ndodhte nëse, në vend të historisë së jetës së saj, do të shkruante një roman. Atëherë, shpjegon ajo, duke u mbështetur në librat që kishte lexuar, mund të shkruante faqe po aq dramatike sa ato të Alexandre Dumas-së apo Paul Févalit. Pak më vonë, ajo kujton se sa shumë e kishte tronditur leximi i Metamorfozave të Ovidit. Kush e njeh veprën e Ovidit, mund ta përfytyrojë pse këto histori kishin një domethënie të veçantë për rastin e saj.
Barbin përpiqet të rrëfejë historinë e vet, një histori që nuk mund të reduktohet as në anatomi dhe as në identitet seksual. Përballë mjekëve, juristëve dhe nëpunësve që i thonë: «Ky është trupi yt», ajo vendos rrëfimin e jetës së saj. Por Foucault e anashkalon në masë të madhe këtë përmasë rrëfimore.
Në vend të kësaj, ai përfshin në botimin e tij një tekst që, në kuptimin e ngushtë, nuk i përket fare dosjes historike: tregimin e Oskar Panizzas, Ein scandalöser Fall (Një rast skandaloz).
Kush shkroi i pari për Herculine: Tregimi i Oskar Panizzas «Një rast skandaloz»
Panizza – mjek, psikiatër, provokator dhe kundërshtar i vendosur i moralit shoqëror të Perandorisë Gjermane – e kishte zbuluar historinë e Herculine Barbinit dekada më parë, në një përmbledhje rastesh mjekësore të mjekut ligjor Auguste Tardieu.
Pse e përfshin Foucault këtë tregim në librin e tij? Ai vetë nuk jep një përgjigje të qartë. Foucault vëren se Panizza e kishte ndryshuar rastin historik dhe kishte ngatërruar hollësi mjekësore. Por pikërisht për këtë arsye, vendimi i tij është domethënës: në një libër mbi prodhimin e së vërtetës shkencore, Foucault përfshin një tekst që haptazi nuk i përmbahet së vërtetës historike. Ndoshta pikërisht këtu qëndron çelësi për të kuptuar librin.
Në tregimin e Panizzas, jeta tragjike e Herculine Barbinit shndërrohet në një histori groteske mbi një skandal në manastir. Dy gra të reja zbulohen së bashku në shtrat. Përhapen thashetheme, popullsia trazohet dhe fillojnë të qarkullojnë fjalë për djallin dhe pushtimin nga forcat e liga. Një mjek duhet më në fund të sjellë qartësi dhe t’i japë kuptim situatës. Dhe, në të vërtetë, në fund mjekësia prodhon të vërtetën e saj: e reja që konsiderohej grua, sipas anatomisë së saj, qenka burrë.
Por historia e Panizzas ka treguar se sa absurdisht funksionon mekanizmi i prodhimit të së vërtetës. Feja, thashethemet, indinjata publike dhe shkenca zëvendësojnë njëra-tjetrën. Aty ku më parë dyshohej prania e djallit, tani shfaqet mjeku. Fjalori ndryshon, por jo nevoja për ta kthyer një trup të pazakontë dhe një dashuri të pazakontë në objekt të panikut moral. Kjo bëhet veçanërisht e qartë kur Herculine Barbin, në tregim, rrëfehet para priftit dhe i zbulon ndjenjat për të dashurën e saj, Henriette.
Një pasion queer që prek shpirtin: Dashuria e Herculines
Herculine Barbin, siç e paraqet Panizza, nuk kërkon thjesht falje për dashurinë e saj. Përkundrazi, ajo zhvillon një fe të dashurisë, një teologji të dëshirës. Shoqja e saj i kishte prekur shpirtin, i shpjegon ajo priftit, ndërsa ajo vetë i kishte prekur trupin. Një pasion i tillë duhej të lejohej njësoj si lutja, pendesa apo përkushtimi ndaj Zotit. Kjo nuk është kërkesë për një identitet tjetër seksual. Alexina nuk kërkon të klasifikohet drejt. Ajo vë në pikëpyetje vetë gjuhën me të cilën gjykohet. Pikërisht këtu Barbin, Panizza dhe Foucault takohen në mënyrë të papritur.
Me shprehjen «buzëqeshja pa macen», Foucault donte të tregonte se seksualiteti nuk është një natyrë e fshehur, të cilën shkenca e ka zbuluar në një moment të caktuar. Përkundrazi, ai është një mënyrë e krijuar historikisht për t’i bërë njerëzit ta kuptojnë veten si bartës të një të vërtete të caktuar. Panizza, nga ana tjetër, tregon përmes satirës se çfarë formash komike dhe të dhunshme mund të marrë, në fund të fundit, ky prodhim i së vërtetës. Ndërsa vetë Barbin përpiqet, përmes letërsisë, të krijojë një hapësirë ku jeta e saj – dashuria, besimi dhe miqësia – mund të ketë një kuptim tjetër nga ai që i imponojnë përcaktimet e jashtme.
Panizza e interpreton rastin e Barbinit brenda kuadrit të projektit të tij. Kujtimet dhe rrëfimi shfaqen këtu si shprehje e një seksualiteti që zhvillohet pikërisht në hapësirën imagjinare dhe letrare. Prandaj, në paraqitjen e Panizzas, Herculine nuk lufton për njohjen e një identiteti seksual «të vërtetë», sepse, sipas tij, seksualiteti nuk mund të përkufizohet në këtë mënyrë. Duke e ritreguar historinë e Herculines, Panizza formulon një kërkesë tjetër morale, e cila nuk kufizohet vetëm te të drejtat individuale apo njohja shoqërore. Kjo kërkesë synon një reformë teologjike që hedh poshtë të këqijat e diskursit laik-liberal.
Mjeku shpjegon trupin. Ligji përcakton seksin. Barbin rrëfen një jetë
Në këtë mënyrë, Panizza hap një mundësi që gjendet që në kujtimet origjinale, por që humbet në interpretimin e Foucault-së – megjithëse përputhet plotësisht me synimin e tij: mundësinë e një seksualiteti që u shpëton përfytyrimeve moderne për të vërtetën dhe identitetin vetjak.
Foucault vendos krah për krah raportet e ekspertizave mjekësore, kujtimet autobiografike, letërsinë artistike dhe dokumentet juridike. Asnjëra prej tyre nuk e ka fjalën e fundit. Mjeku shpjegon trupin. Ligji përcakton seksin. Barbin rrëfen një jetë. Panizza e ritregon atë – dhe e ndryshon. Kështu lind diçka që Foucault nuk e trajton plotësisht në rrafshin teorik: një përplasje që nuk zhvillohet vetëm ndërmjet të vërtetave të ndryshme, por edhe ndërmjet mënyrave të ndryshme të rrëfimit.
Ndoshta mësimi që mund të nxjerrim sot prej kësaj shkon përtej çështjeve të së vërtetës dhe seksualitetit. Bëhet fjalë për pushtetin shoqëror dhe paaftësinë tonë për të menduar përtej kategorive që na duken të vetëkuptueshme, sepse kemi harruar se ato janë krijuar historikisht. Njëqindvjetori i lindjes së Foucault-së do të ishte një rast për të na kujtuar nevojën që të vëmë në pikëpyetje pikërisht ato diskurse përmes të cilave klasifikohen jetët njerëzore – dhe, në vend të kësaj, të dëgjojmë zërat e atyre që janë detyruar të heshtin prej tyre.
Gal Hertz është studiues i gjermanistikës dhe drejton Departamentin e Kulturës Vizuale dhe Materiale në Akademinë Bezalel të Artit dhe Dizajnit në Jerusalem. Fushat kryesore të kërkimit të tij janë gjenealogjia e disiplinave shoqërore (rreth vitit 1900 në hapësirën gjermanishtfolëse), kritika e gjuhës, dhuna, lufta dhe teatraliteti.
