Disa shekuj më parë, në Shkup ekzistonin banja publike ku njerëzit shkonin jo vetëm për t’u larë, por edhe për t’u çlodhur, për t’u takuar me banorë të tjerë dhe për të kaluar një pjesë të ditës në një atmosferë ndryshe nga ajo e rrugëve dhe e çarshisë.
Këto banja, të njohura si hamame, ishin një pjesë e rëndësishme e jetës së përditshme në qytetin osman. Kupolat e tyre edhe sot janë pjesë e trashëgimisë arkitekturore të Shkupit.
Qytet me pesëmbëdhjetë hamame publike
Gjatë periudhës së sundimit osman, Shkupi kishte një rrjet të zhvilluar banjash publike. Sipas të dhënave të Qendrës për Kërkime Etnologjike dhe Antropologji të Aplikuar pranë Fakultetit të Shkencave të Natyrës dhe Matematikës në Shkup, në qytet dikur ekzistonin 12 hamame të vetme dhe tri të dyfishta, përkatësisht çifte-hamame. Shumica e tyre ishin ndërtuar në shekujt XV dhe XVI.
Hamamet kishin një rol të rëndësishëm në jetën urbane. Në një periudhë kur banjat në shtëpi nuk ishin të zakonshme, banjat publike mundësonin ruajtjen e higjienës personale, por shërbenin edhe për shoqërim. Në to shkohej për t’u larë, për t’u çlodhur dhe për të biseduar, ndërsa vizita në hamam ishte pjesë e zakoneve kulturore të popullsisë urbane.
Ndërtimi i tyre lidhej gjithashtu me sistemin e vakëfeve, fondacione fetare dhe bamirëse përmes të cilave siguroheshin mjete për mirëmbajtjen e objekteve të ndryshme publike. Në këtë kuptim, hamamet nuk ishin vetëm ndërtesa funksionale, por edhe pjesë e sistemit më të gjerë të qytetit osman.
Si dukej një hamam?
Hamami tradicional ishte një hapësirë e projektuar me kujdes, ku temperatura rritej gradualisht nga njëra dhomë në tjetrën. Vizitorët fillimisht hynin në dhomën e zhveshjes, më pas kalonin në një hapësirë më të ngrohtë për t’u përshtatur me temperaturën dhe, në fund, në pjesën kryesore të larjes.
Brendësia ishte e veshur me gur ose mermer, ndërsa uji ngrohej me ndihmën e një furre dhe të një sistemi për përcjelljen e nxehtësisë. Në kupola kishte hapje të vogla përmes të cilave hynte drita e ditës, duke krijuar një lojë karakteristike drite dhe hijesh. Në pjesën qendrore të hapësirës së larjes shpesh ndodhej një platformë e ngrohur prej guri ose mermeri.
Hamamet e dyfishta kishin pjesë të ndara për burra dhe gra, me hyrje të veçanta. Në këtë mënyrë ishte organizuar edhe një nga shembujt më të rëndësishëm të ruajtur në Shkup – Hamami i Daut Pashës.
Hamami i Daut Pashës – ndërtesë monumentale pranë Vardarit
Hamami i Daut Pashës ndodhet pranë Urës së Gurit, në bregun e majtë të Vardarit. Ai konsiderohet një nga shembujt më mbresëlënës të arkitekturës profane islame në vend.
Është ndërtuar në gjysmën e dytë të shekullit XV, me shumë gjasë ndërmjet viteve 1468 dhe 1497, si vakëf i Daut Pashës, një funksionar i lartë osman. Viti i saktë i ndërtimit nuk është përcaktuar, pasi nuk është ruajtur mbishkrimi që dikur ndodhej në objekt.
Hamami ishte i dyfishtë, me hapësira të ndara për burra dhe gra. Pamja e tij e jashtme dallohet nga kupolat e shumta me përmasa të ndryshme, të cilat i japin një siluetë karakteristike. Sipas përshkrimeve historike, objekti kishte një organizim kompleks të hapësirave, të konceptuara për fazat e ndryshme të larjes.
Me kalimin e kohës, hamami e humbi funksionin e tij fillestar. Sot në të është vendosur një pjesë e Galerisë Kombëtare, ndaj vizitorët mund ta përjetojnë arkitekturën e tij në një kontekst krejtësisht tjetër kulturor.
Çifte Hamami – banja e dyfishtë në Çarshinë e Vjetër
Një tjetër objekt i rëndësishëm është Çifte Hamami, i vendosur në zemër të Çarshisë së Vjetër të Shkupit, pranë Bezistenit, Suli Hanit dhe Xhamisë së Murat Pashës.
Është ndërtuar në mesin e shekullit XV, me urdhër të Isa Beut, ndërsa përmendet edhe në vakëfnamenë e Xhamisë së Isa Beut të vitit 1531. Emri “çifte” vjen nga fjala turke që nënkupton diçka të dyfishtë dhe i referohet dy pjesëve të ndara të banjës – njërës për burra dhe tjetrës për gra.
Veçantia e Çifte Hamamit qëndron në faktin se, megjithëse nga jashtë duket si një ndërtesë e vetme, brendësia ishte e ndarë në dy tërësi funksionale të veçanta. Zgjidhjet hapësinore ishin përshtatur me terrenin e ngushtë ndërmjet objekteve të tjera të rëndësishme të çarshisë.
Gjatë historisë, ndërtesa ka ndryshuar funksione. Pas përfundimit të përdorimit të saj si banjë, ajo ka shërbyer për veprimtari të ndryshme ekonomike, ndërsa është dëmtuar edhe gjatë tërmetit të Shkupit të vitit 1963. Sot është pjesë e Galerisë Kombëtare dhe përdoret si hapësirë ekspozuese.
Më shumë se vende për t’u larë
Historia e hamameve të Shkupit na zbulon një pjesë të jetës së qytetit që nuk mund të kuptohet vetëm përmes xhamive, haneve, urave dhe rrugëve tregtare. Banjat publike ishin vende ku ndërthureshin arkitektura, higjiena dhe zakonet e përditshme shoqërore.
Edhe pse shumica e hamameve të vjetra nuk e kanë ruajtur funksionin e tyre fillestar, Hamami i Daut Pashës dhe Çifte Hamami mbeten dëshmi të rëndësishme të zhvillimit të Shkupit gjatë periudhës osmane. Kupolat e tyre edhe sot na kujtojnë se historia e qytetit nuk ruhet vetëm në ngjarjet e mëdha politike, por edhe në hapësirat që dikur ishin pjesë e jetës së zakonshme të banorëve të tij. (Skopjeinfo.mk)
