Pasi humbi terren në zgjedhjet parlamentare në Izrael, kryeministri Benjamin Netanyahu duhet të mbështetet në përvojën dhe kapitalin politik të grumbulluar gjatë dekadave, si dhe të kapërcejë armiqësitë e vjetra, nëse dëshiron të formojë një koalicion të ri qeverisës.
Nga Isabel Kershner
Raporton nga Jerusalemi
Për kryeministrin Benjamin Netanyahu, formimi i një koalicioni të ri qeverisës pas zgjedhjeve që nuk nxorën një fitues të qartë në Izrael do të ishte si të përpiqej të bashkonte pjesët e një mozaiku që nuk përshtaten me njëra-tjetrën.
Netanyahu, udhëheqësi që ka qëndruar më gjatë në pushtet në historinë e Izraelit, humbi terren politik, pasi partia e tij, Likud, humbi gati një të gjashtën e vendeve që kishte në Parlament, ndërsa koalicioni i tij i vijës së ashpër pësoi një rënie edhe më të madhe. Megjithatë, për habinë e disa vëzhguesve politikë, Likud doli sërish partia më e madhe, me 27 mandate.
Nëse Netanyahu arrin të marrë miratimin e presidentit të Izraelit për të provuar të formojë qeverinë — gjë që në këtë fazë nuk është aspak e sigurt — atij do t’i duhen 61 mandate për të mbetur në pushtet.
Për ta arritur këtë, ai duhet të gjejë një mënyrë për ta zgjeruar koalicionin e tij, të përbërë nga parti nacionaliste të ekstremit të djathtë dhe parti hebraike ultraortodokse. Një mundësi do të ishte të bindte të paktën tetë deputetë të shkëputeshin nga blloku opozitar, i cili është zotuar ta largojë nga pushteti. Një tjetër mundësi do të ishte krijimi i një qeverie të unitetit kombëtar me Gadi Eisenkot, ish-shefin e ushtrisë izraelite, i cili drejton partinë e qendrës së djathtë Yashar, forcën më të madhe politike brenda aleancës kundër Netanyahut.
Për të realizuar cilindo prej këtyre skenarëve, Netanyahu, 77 vjeç, do të duhej të shfrytëzonte përvojën e tij shumëvjeçare në politikën parlamentare dhe kapitalin politik të grumbulluar gjatë dekadave. Gjithashtu, do t’i duhej të kapërcente pakënaqësitë dhe armiqësitë e krijuara gjatë një karriere të mbushur me përplasje politike dhe, sipas kritikëve të tij, me tradhti ndaj ish-bashkëpunëtorëve.
Nga përçarja drejt unitetit?
Blloku i kryeministrit ka aktualisht pesë mandate më shumë se blloku kryesor opozitar, një aleancë politikisht e larmishme e partive hebraike, e udhëhequr nga Eisenkot. Por, nëse Eisenkot do të bashkëpunonte me dy parti kryesisht arabe, të cilat gjithashtu e kundërshtojnë Netanyahun, koalicioni do të siguronte një shumicë të qëndrueshme prej 67 mandatesh, të mjaftueshme për të marrë pushtetin.
Disa nga partitë hebraike të opozitës deri tani e kanë përjashtuar një mundësi të tillë, por Eisenkot mund të jetë sërish politikani të cilit do t’i jepet i pari mundësia për të formuar qeverinë.
Eisenkot ka bashkëpunuar edhe më parë me Netanyahun. Në ditët pas sulmit të udhëhequr nga Hamasi ndaj Izraelit, më 7 tetor 2023, ai iu bashkua kabinetit të jashtëzakonshëm të luftës të Netanyahut, për të ndihmuar në drejtimin e operacioneve ushtarake në Gaza. Në këtë kabinet hyri edhe partneri i tij politik i asaj kohe, Benny Gantz, një tjetër ish-shef i ushtrisë dhe kundërshtar i Netanyahut.
Të dy u larguan nga qeveria tetë muaj më vonë, të zhgënjyer nga ajo që, sipas tyre, ishte paaftësia e Netanyahut për të hartuar një strategji për përfundimin e luftës dhe një plan diplomatik për të ardhmen e Gazës.
Netanyahu nuk mori përsipër asnjë përgjegjësi për dështimin e Izraelit në parandalimin e sulmit të 7 tetorit, por fajësoi gjeneralët e tij. Eisenkot, i cili humbi të birin gjatë luftimeve në Gaza, deklaroi se Netanyahu nuk ishte i denjë të vazhdonte të qëndronte në detyrë dhe themeloi partinë Yashar, me synimin për ta larguar kryeministrin nga pushteti.
Në vitet e mëparshme, Netanyahu kishte ndjekur një strategji tjetër, duke u përpjekur të përfshinte partitë e qendrës në koalicionet e tij qeverisëse.
“Ishte një mekanizëm që i mundësonte t’ua hidhte fajin të tjerëve, nëse merrte vendime të moderuara që nuk pëlqeheshin nga elektorati i tij”, tha Yohanan Plesner, president i Institutit të Demokracisë së Izraelit, një organizatë kërkimore e pavarur nga partitë politike.
Shumë izraelitë do të dëshironin të shihnin një qeveri të unitetit kombëtar. Formimi i një qeverie të tillë me partinë e Eisenkotit dhe, ndoshta, me forca të tjera opozitare, mund ta detyronte Netanyahun të hiqte dorë nga politikat e tij më të diskutueshme, siç është plani i qeverisë për reformimin rrënjësor të sistemit gjyqësor.
Netanyahu e formoi qeverinë e tij të vijës së ashpër katër vjet më parë, kur partitë kryesore refuzuan të hynin në koalicion me të, pasi ndaj tij ishin ngritur akuza për korrupsion në vitin 2019, të cilat ai i ka mohuar.
Disa kritikë thonë se Netanyahu është zhvendosur aq shumë drejt së djathtës, saqë tashmë është e vështirë të përfytyrohet një rikthim i tij në qëndrimet e mëparshme.
“Netanyahu është një demokrat laik dhe liberal. Të paktën i tillë ishte në fillim”, shkroi të enjten në gazetën në gjuhën hebraike Maariv Ben Caspit, komentator politik dhe autor i një biografie të Netanyahut. Ai vuri në dukje se kryeministri kishte “treguar fleksibilitet ideologjik dhe pragmatizëm shumë herë në të kaluarën”.
“A mundet ai, në këtë moshë të shtyrë, t’u rikthehet vlerave me të cilat është edukuar?”, pyeti Caspit. “Nuk e di dhe e kam të vështirë të besoj se kjo është e mundur.”
Çështje besimi
Përpjekjet e mëparshme të Netanyahut për të bashkëpunuar me partitë e qendrës nuk kanë përfunduar mirë për këto të fundit.
Në vitin 2014, Netanyahu shkarkoi ministrat e tij të qendrës që drejtonin financat dhe drejtësinë, më pas organizoi shpërndarjen e Parlamentit dhe çoi vendin në zgjedhje të parakohshme.
Në vitin 2020, Gantz, një politikan i qendrës, hyri në një qeveri të unitetit kombëtar me Netanyahun, në bazë të një marrëveshjeje për ndarjen e pushtetit, me qëllim përballimin e pandemisë së koronavirusit. Ajo qeveri u rrëzua shtatë muaj më vonë, pasi Netanyahu shkeli marrëveshjet që kishte lidhur me Gantzin si kusht për pjesëmarrjen e tij në qeveri.
Që atëherë, Gantz dhe partia e tij kanë humbur aq shumë mbështetje, saqë ai u tërhoq nga gara zgjedhore pak para votimit.
“Nuk e di nëse Netanyahu mund të bindë më dikë që t’i bashkohet, sepse një veprim i tillë do të ishte vetëvrasje politike”, tha Gadi Wolfsfeld, profesor i komunikimit politik në Universitetin Reichman, në Herzliya.
Marrëdhënie të trazuara nga e kaluara
Nëse Netanyahu përpiqet të tërheqë deputetë nga blloku i Eisenkotit, dy parti të krahut të djathtë, Together dhe Yisrael Beitenu, do të dukeshin si zgjedhje të përshtatshme nga pikëpamja ideologjike.
Por udhëheqësit e tyre, Naftali Bennett dhe Avigdor Liberman, janë ish-bashkëpunëtorë të Netanyahut që janë shndërruar në kundërshtarë të ashpër politikë. Marrëdhëniet e tyre me kryeministrin janë përkeqësuar ndjeshëm.
Bennett ka punuar si shef i kabinetit të Netanyahut rreth dy dekada më parë, kur udhëheqësi i Likudit ishte në opozitë. Liberman ndihmoi Netanyahun të siguronte fitoren e tij të parë zgjedhore në vitin 1996 dhe më pas u bë drejtor i përgjithshëm i zyrës së kryeministrit.
Marrëdhëniet mes Libermanit dhe Netanyahut u prishën rëndë në fund të viteve 1990, pas një fyerjeje personale, duke e shtyrë Libermanin të largohej nga Likud dhe të themelonte partinë e tij.
Më pas, Liberman mori pjesë në disa koalicione të drejtuara nga Netanyahu, por dha dorëheqjen ose u shkarkua nga pesë qeveri. Në vitin 2018, Liberman shkaktoi rrëzimin e qeverisë, duke kritikuar politikën që e konsideronte tepër të butë ndaj Hamasit. Më vonë, pas një serie zgjedhjesh që nuk nxorën një fitues të qartë, ai refuzoi të bashkëpunonte me Netanyahun.
Duke e paraqitur veten si mbrojtës të parimeve laike, Liberman është zotuar se nuk do të marrë pjesë në koalicione ku bëjnë pjesë aleatët ultraortodoksë të Netanyahut ose ata që ai i quan “mesianistë”.
Një ditë para zgjedhjeve, Liberman i bëri thirrje prokurorit të përgjithshëm të niste hetime ndaj Netanyahut nën dyshimin për tradhti ndaj shtetit, duke e akuzuar se po përpiqej të nxiste një përballje të re ushtarake me Iranin për të shtyrë zgjedhjet.
Bennett u bë kryeministër në vitin 2021, në krye të një qeverie jetëshkurtër kundër Netanyahut, ku merrnin pjesë parti nga i gjithë spektri politik, përfshirë edhe një parti arabe konservatore islamike.
Netanyahu e shprehu publikisht vlerësimin e tij negativ për Bennettin në autobiografinë e botuar në vitin 2023, Bibi: My Story.
“Megjithëse shtirej si politikan i djathtë, gradualisht kuptova se ky ishte vetëm një qëndrim sa për sy e faqe. Ai ishte i etur për famë dhe pushtet”, shkroi Netanyahu për Bennettin.
Nëse Netanyahu nuk arrin të formojë një koalicion qeverisës, analistët politikë thonë se ai shpreson që asnjë nga kundërshtarët e tij të mos jetë në gjendje ta bëjë këtë.
Ndërkohë, Netanyahu vazhdon të drejtojë një qeveri në detyrë dhe mund të parapëlqejë të presë mbajtjen e zgjedhjeve të reja.
“Ky do të ishte një rezultat relativisht i favorshëm për Netanyahun”, tha Plesner. Sipas tij, opozita mund ta ketë më të vështirë t’i mobilizojë përsëri mbështetësit e saj. Ai shtoi se “zgjedhjet e reja mund të jenë një mundësi për Netanyahun që ta përmirësojë rezultatin e tij zgjedhor”.
Isabel Kershner, korrespondente e lartë e The New York Times në Jerusalem, raporton për çështjet izraelite dhe palestineze që nga viti 1990./NYT
