Nga Antoine Beau
Më 17 tetor 2026, në Paris, në sheshin République, po bëhej gati të nisej protesta kundër kostos së lartë të jetesës. Turma ishte ende e rrallë dhe, në mes të saj, Orkestra e Botës së Re, me 500 muzikantë aktivistë, po bënte përgatitjet e fundit. Papritur, një notë e stonuar: në momentin kur po luhej “The Hanging Tree”, pjesë e kolonës zanore të “The Hunger Games”, shpërthen një granatë me gaz lotsjellës. Flautistët dhe këngëtarët largohen, ndërsa ata që kanë instrumente të rënda kërkojnë kutitë e tyre mes resë toksike. Në shesh nisin përplasjet. Ende nuk është ora 14:00, koha zyrtare e nisjes së marshimit, dhe policia tashmë ndërhyn me forcë.
Atë ditë, në sheshin République, ashtu si në shumë protesta të tjera në Francë, një numër i madh pjesëmarrësish përfshihen në dhunë. Digjen automjete, thyhen vitrina, ndërsa policia bëhet objektiv i fishekzjarrëve dhe i sendeve të hedhura. Black blocs-ëve u bashkohen protestues të ndryshëm që ndodheshin aty dhe, në shumë vende, protestat dalin jashtë kontrollit. Të gjitha? Jo tamam. Paralelisht, ndonjëherë vetëm pak metra larg trazirave, turma refuzon aktet e dhunshme dhe dënon ata që shkatërrojnë. Si në Strasburg, në rrugën Sainte-Marguerite, ku një i ri që po përpiqej të copëtonte një stacion autobusi u fishkëllye, u godit disa herë dhe u përzë.
Çfarë e bën një turmë të kalojë në dhunë ose, përkundrazi, ta dënojë atë? Më 17 tetor, sipas autoriteteve, elementët e dhunshëm ishin shumë më të shumtë se zakonisht, por vetëm prania e tyre nuk mjafton për të shpjeguar përmasat e përleshjeve. Protestat e shtatorit 2025 dhe, para tyre, ato të “jelekëve të verdhë”, përsërisin të njëjtat skena: mblidhet një turmë paqësore, depërtojnë individë të dhunshëm. Në disa vende shpërthejnë trazira. Në të tjera, jo.
Ashtu si kimistët i zbërthejnë molekulat në atome, specialistët e turmave përpiqen, që prej viteve 1980, të identifikojnë mekanizmat elementarë që e çojnë një protestë drejt dhunës. Kjo shkencë, e quajtur “psikologjia e turmave”, sigurisht nuk është aq e konsoliduar sa fizika e grimcave, por ajo nxjerr në pah modele që përsëriten dhe që ndiqen me vëmendje nga forcat policore në vende të ndryshme të botës.
Faktorët që shpjegojnë kalimin në dhunë
Nga vëzhgimi i vazhdueshëm i lëvizjeve popullore, studiuesit e kësaj fushe kanë konstatuar se përfundimi i një mobilizimi përcaktohet vetëm pjesërisht nga organizatorët. Studiuesit kanë zhvilluar në veçanti një teori dinamike të identitetit social, të formuluar nga Henri Tajfel dhe John Turner dhe më pas të zbatuar për turmat nga Stephen Reicher, duke u nisur nga trazirat e Bristolit të vitit 1980. Ajo tregon se objektivat e një mobilizimi mund të ndryshojnë në varësi të zhvillimit të ngjarjeve.
Kjo teori e re nxjerr në pah faktorë të tjerë që mund të shpjegojnë kalimin në dhunë. Së pari, një turmë paqësore ka më shumë gjasa të kalojë në dhunë nëse përballë saj përgjigjja e policisë nuk bën dallim mes pjesëmarrësve. “Nëse policia më trajton si një vandal, kur unë nuk kam bërë asgjë, ka më shumë gjasa të zemërohem dhe të bashkohem me ta”, shpjegon në mënyrë të thjeshtuar John Drury, studiues i psikologjisë sociale në Universitetin e Sussexit dhe një nga kontribuuesit kryesorë të kësaj fushe. Me fjalë të tjera, aftësia për t’u identifikuar me të tjerët dhe ndjenja e përkatësisë zhvendosen më lehtë drejt atyre që po pësojnë dhunën sesa drejt atyre që e kanë shkaktuar atë.
E njëjta gjë ndodh kur reagimi konsiderohet i paligjshëm, i padrejtë ose joproporcional: “Një protestues i paarmatosur, i rrahur, e bashkon turmën pas tij kundër policisë”, vazhdon specialisti. Përdorimi joproporcional i forcës krijon antagonizëm dhe forcon idenë se policia është kundër të gjitha protestave. Dhuna fillon të duket gjithnjë e më e ligjshme dhe, sa më shumë shtohet numri i individëve luftarakë, aq më shumë forcohet ndjenja se përballja mund të përballohet. Kështu afrohet përleshja e përgjithshme.
“Përshkallëzimi i forcës”
Këto teori e vendosin policinë në rolin e një prej katalizatorëve të ndërveprimeve, jo sepse ajo do të ishte e keqe apo e dhunshme, por sepse mund të ndryshojë rrjedhën e ngjarjeve. “Kjo, natyrisht, nuk do të thotë se dhuna i atribuohet tërësisht policisë, por mënyra se si forcat e rendit reagojnë ndaj turmës dhe, veçanërisht, mënyra se si ato reagojnë ndaj shenjave të para të dhunës mund të përcaktojë nëse ajo do të përshkallëzohet apo jo. Nëse forcat e rendit e shpërfillin këtë realitet dhe e perceptojnë e trajtojnë turmën si një tërësi homogjene dhe të rrezikshme, rrezikojnë të largojnë prej vetes personat, objektivat e të cilëve janë legjitime”, shpjegon Stephen Reicher, një nga specialistët më të rëndësishëm bashkëkohorë të psikologjisë së turmave.
Akoma më keq: këta mekanizma forcohen nga përsëritja, sidomos kur besimi te policia është dëmtuar – siç ndodh veçanërisht në Francë. Një përballje e dhunshme me policinë krijon frikën nga një episod tjetër i ngjashëm dhe, për pasojë, një prirje më të madhe për përhapjen e dhunës, siç nënvizon një analizë e përhapjes së trazirave britanike të vitit 2011 në Londër, e botuar në “Political Psychology” në vitin 2022. Ky është një nga elementët e rrethit vicioz francez.
Natyrisht, jo gjithçka shpjegohet me psikologjinë sociale dhe këto parime të përgjithshme vlejnë vetëm kur turma është “e përzier”, pra e përbërë nga individë paqësorë dhe nga të tjerë më të dhunshëm. Fraksione tërësisht të angazhuara në dhunë, për shembull në kuadrin e një guerileje ose të një lufte civile, sigurisht që nuk e ndryshojnë sjelljen e tyre në varësi të reagimit policor. Sipas ekspertëve, një situatë e tillë nuk ekziston – të paktën ende – në Francë, ku grupet e dhunshme, megjithëse janë bërë veçanërisht të shumta, mbeten pakicë.
Me kalimin e kohës, këto vëzhgime psikologjike kanë fituar gjithnjë e më shumë terren, deri në atë pikë sa e kanë bërë të vjetruar doktrinën e “përshkallëzimit të forcës”, të trashëguar nga idetë e mjekut Gustave Le Bon, i cili rekomandonte tolerancë zero ndaj trazirave dhe një reagim gjithnjë e më të fortë, deri në shpërndarjen e turmës – me pak fjalë, të tregohej se kush kishte më shumë pushtet mbi tjetrin.
Edhe pse në Francë kjo doktrinë vazhdon të zbatohet pjesërisht dhe duket se fiton mbështetje sa herë shfaqen pamje shkatërrimesh, gjithnjë e më shumë polici nëpër botë kanë adoptuar strategjitë e “menaxhimit të negociuar”, të mbështetura në psikologjinë sociale, komunikimin me protestuesit dhe minimizimin, sa të jetë e mundur, të reagimit të dhunshëm.
Ideja është të krijohet dialog me protestuesit, të punohet në radhë të parë për të garantuar të drejtën e tyre për të protestuar, të informohen mbi reagimin e policisë ndaj zhvillimeve dhe të shmanget përdorimi pa dallim i dhunës. Meqenëse standardet laboratorike nuk mund të zbatohen në këtë fushë, literatura shkencore mbështetet kryesisht në studime rastesh, por kur zbatohet ky model, trazirat duket se janë më të rralla.
Ky ndryshim doktrinar ka mundësuar një pacifizëm relativ të protestave në vitet 1970 dhe 1990 dhe vazhdon të zbatohet edhe sot: Britania e Madhe refuzon përdorimin e granatave, pikërisht sepse, nga vetë natyra e tyre, ato nuk bëjnë dallim midis atyre që shkatërrojnë dhe atyre që protestojnë.
Shembulli i Kampionatit Evropian të futbollit 2004 në Portugali
Paralelisht, gjithnjë e më shumë shërbime policore kanë angazhuar vëzhgues të pavarur për të vlerësuar se deri në çfarë mase psikologjia sociale është integruar në metodat e tyre. Në vitin 2004, gjatë Kampionatit Evropian të futbollit në Portugali, drejt stadiumeve u dyndën 150.000 tifozë anglezë, të konsideruar të prirur ndaj përleshjeve dhe përgjegjës për incidente të rënda në turnetë e mëparshëm.
Policia portugeze, PSP, vendosi të kërkojë ndihmën e Clifford Stott-it, një prej teoricienëve më të rëndësishëm të ruajtjes së rendit publik, në atë kohë profesor në Liverpool. Në terren u vendosën 16 vëzhgues, gjysma nga forcat portugeze të rendit dhe gjysma nga laboratorët kërkimorë. Ata shënuan zhvillimet çdo 15 minuta.
Nga 2.000 ndërveprimet e analizuara, pothuajse asnjë nuk përfundoi në përplasje: “Autoritetet portugeze dhe britanike nuk regjistruan asnjë incident të madh në qytetet pritëse të turneut”, shkroi Clifford Stott në një studim të publikuar në vitin 2008 në revistën “Psychology, Public Policy, and Law”, të botuar nga Shoqata Amerikane e Psikologjisë.
Në të njëjtën kohë, Mbretëria e Bashkuar dhe Gjermania ua ndaluan “huliganëve të njohur” largimin nga vendi gjatë turneve të mëdha, duke e bërë më të vështirë përcaktimin e saktë të asaj që kishte funksionuar realisht. Por gjatë Kupës së Botës 2006 shpërthyen përleshje pavarësisht këtyre rregullave të reja.
Nga ana tjetër, studiuesit vunë re se incidentet e pakta të raportuara në Portugali kishin ndodhur në kontakt me Guarda Nacional Republicana, një forcë me karakter ushtarak që nuk ishte veçanërisht e prirur ndaj metodave të psikologjisë sociale.
Përballë një policie që dialogon dhe nuk shfaq menjëherë forcën, huliganizmi, kjo “sëmundje angleze”, duket se nuk kishte më temperaturë. UEFA konstatoi “një transformim rrënjësor”, e adoptoi modelin dhe ai përfundoi në “Manualin e Futbollit” (EU Football Handbook) të Këshillit të Bashkimit Evropian.
Në vitin 2011, Clifford Stott analizoi zbatimin e kësaj metode për menaxhimin e protestave politike me tension të lartë në Mbretërinë e Bashkuar, të cilat për nga natyra janë më të dhunshme se ndeshjet e futbollit. U analizuan tri ditë protestash rreth një konference të partisë që ishte atëherë në pushtet, në Sheffield.
Edhe në këtë rast metoda u vlerësua si më efikase. Për më tepër, ajo ishte edhe shumë më pak e kushtueshme, pasi numri i forcave të angazhuara dhe arsenali i përdorur ishin ndjeshëm më të kufizuara. Këto elemente janë theksuar edhe nga studimet më të fundit, të cilat shfrytëzojnë sasinë e madhe të materialeve filmike që shoqërojnë protestat.
“Ajo që zbatohet në Francë nuk funksionon”
Megjithatë, që prej viteve 1990 dhe rënies së ndikimit të sindikatave, policia përballet me forma të reja aktivizmi. Lëvizjet shoqërore janë gjithnjë e më të decentralizuara, pa udhëheqës të identifikuar dhe më të orientuara drejt shkeljes paqësore të rregullave, si lëvizjet e mosbindjes civile alterglobaliste dhe ekologjiste, ose drejt veprimeve të dhunshme, si në rastin e black blocs.
Studiues si Patrick F. Gillham kanë vënë vazhdimisht në dukje efektin çrregullues që këto metoda të reja aktivizmi kanë mbi menaxhimin e protestave (“Mobilization: An International Quarterly”, 2007).
Si dëshmi se psikologjia sociale vazhdon të rezistojë si qasje, policia e Portlandit iu drejtua megjithatë Clifford Stott-it në kulmin e trazirave kundër policisë së emigracionit gjatë dy viteve të fundit, në një klimë veçanërisht armiqësore. Të njëjtën gjë bëri edhe qyteti i Columbusit, i prekur nga trazirat pas vdekjes së George Floyd-it në vitin 2020.
Edhe në një kontekst të tillë, këto qasje “kontribuuan në frenimin e konflikteve, në margjinalizimin e aktorëve më konfliktualë dhe në nxitjen e shfaqjes së mekanizmave të vetërregullimit”, shkruan Clifford Stott në përfundim të një studimi të publikuar në korrik 2025 në “Policing and Society”.
Atëherë, përse jo edhe Franca? “Sigurisht, këto teknika nuk janë të mrekullueshme, por, ashtu si në mjekësi, duhet të shohim trajtimet që kemi në dispozicion: ajo që zbatohet në Francë nuk funksionon, atëherë përse të mos përpiqemi t’i përfshijmë këto parime shkencore?”, thekson studiuesi.
Studimet më të fundit tani rekomandojnë që, krahas komunikimit dhe de-përshkallëzimit, të përdoret më shumë edhe “neutralizimi strategjik”, domethënë ndërhyrje të synuara të policisë. Duke u mbështetur te informacionet e mbledhura paraprakisht dhe më pas te infiltrimi brenda protestave, forcat e rendit që zbatojnë modelet e psikologjisë sociale, përfshirë Modelin e Zgjeruar të Identitetit Social (Elaborated Social Identity Model), përpiqen të identifikojnë individët që synojnë të përhapin dhunën, t’i izolojnë dhe t’i arrestojnë, pa penalizuar protestuesit paqësorë.
Por për këtë duhen informacione të sakta. Ngjarjet e 17 tetorit treguan një dështim të shërbimeve territoriale të informacionit dhe një shkëputje të madhe nga protestuesit, siç u pa edhe në përpjekjen e ngathët të një polici për të nisur një bisedë me një adoleshent duke i thënë “bismillah, është errësira”, episod që u bë objekt talljesh në rrjetet sociale.
Në mungesë të dialogut, policia franceze e ka të vështirë të identifikojë elementët luftarakë dhe përdor rregullisht teknikën e diskutueshme të rrethimit të turmës, e cila, megjithatë, ndihmon në forcimin e kohezionit të turmës dhe në përhapjen e dhunës.
Edhe pse dhuna e 17 tetorit nuk mund të reduktohet në asnjë mënyrë vetëm në një dështim të ruajtjes së rendit publik, ekspertët pajtohen se strategjia franceze e përshkallëzimit, një qasje relativisht unike në Evropë, mund të ketë kontribuar në përhapjen e saj.
Këtë e tregojnë edhe profilet e personave të arrestuar: në gjykata, krahas personave të njohur për akte të tilla, të dënuar disa herë dhe aktivistëve të ndjekur nga shërbimet e inteligjencës, gjenden edhe njerëz që thjesht janë përfshirë pas të tjerëve: persona të integruar në shoqëri, me të ardhura të mira, pa asnjë precedent penal dhe të paaftë të shpjegojnë veprimin e tyre. Kishin ardhur për të protestuar dhe, një sekondë më vonë, filluan të shkatërronin si të tjerët.
Mund të jetë edhe një strategji mbrojtjeje, pasi paramendimi mund ta rëndojë dënimin, por sidoqoftë: duhet konstatuar se atë ditë, në Francë, një pjesë e turmës u bashkua me anën e kaosit.
Si shenjë se Franca nuk është plotësisht e shurdhër ndaj këtyre studimeve, më 21 tetor, një raport i Komisionit të Ligjeve të Senatit, i hartuar nën drejtimin e Republikanëve (LR), kërkonte më shumë sanksione ndaj vandalëve.
Por njëkohësisht ai promovonte një “doktrinë të re, më mbrojtëse për protestuesit dhe më të ashpër ndaj autorëve të dhunës”, me synimin për “të qetësuar tensionet, për të shpërndarë informacione, për shembull për ndryshimin e itinerarit, si edhe për t’u siguruar që paralajmërimet e policisë të jenë të kuptueshme”. Mes ideve të shqyrtuara është edhe krijimi i ekipeve të ndërlidhjes, të cilat tashmë funksionojnë në Mbretërinë e Bashkuar.
Që nga granata e parë e hedhur drejt muzikantëve paqësorë të Orkestrës së Botës së Re, sheshi République nuk u qetësua deri vonë natën, pavarësisht përdorimit të madh të gazit lotsjellës.
Nisja e protestës nuk mundi të zhvillohej siç ishte planifikuar. Sindikatat, megjithëse përgjegjëse për ruajtjen e rendit mes pjesëmarrësve të tyre, nuk arritën të hynin në perimetër dhe shumë protestues u detyruan t’i bashkoheshin kortezhit të autorizuar përmes rrugëve anësore, duke krijuar në fakt grumbullime të paautorizuara në rrugët përreth.
Në kushte të tilla është e vështirë të ndihesh i sigurt dhe të bindesh se ushtrimi i së drejtës për të protestuar mbështetet nga prania e policisë. Formula elementare e trazirës.
Dhe për këtë të shtunë, 24 tetor, ekziston rreziku që e njëjta gjë të përsëritet.
(L’Express)
