Nga Bülent Mumay
Skandali financiar është i vështirë për t’u menaxhuar nga Erdoğani. Ajo që ka ndodhur nuk mund të fshihet plotësisht.
Afera e fondeve e ka zhytur qeverinë turke në krizë. Shumë njerëz kanë humbur pasurinë e tyre. Regjimi nuk dëshiron të duket si i dështuar. Çfarë ndodh, pra? Kushdo që e ngre këtë çështje, përndiqet.
Presidenti Erdoğan ndodhet në një nga krizat më të rënda të 24 viteve të tij në pushtet. Zemërimi i popullsisë që po varfërohet po ushqehet fuqishëm nga afera e fondeve, një produkt i regjimit që ai vetë ka ngritur. Për ata që ende nuk kanë dëgjuar për të, ja një përmbledhje e shkurtër: shoqëri private fondesh, të lidhura me rrethin e qeverisë, kishin fryrë artificialisht fondet e investimeve dhe kishin zhdukur disa miliardë euro të investitorëve. Shteti nuk ndërhyri. Kriza financiare nuk mbetet aspak pas skandalit Madoff të vitit 2008 në SHBA. Me humbjet në bursë, rënien e fondeve të pensioneve dhe paratë e zhvatura nga rreth gjysmë milioni investitorë, ajo i ka kushtuar ekonomisë turke rreth 150 miliardë euro.
Lidhjet me AKP-në e bëjnë krizën edhe më të rëndë
Megjithatë, lidhjet me partinë qeverisëse AKP e dallojnë krizën aktuale në Turqi nga kriza financiare e atëhershme në SHBA. Si kompanitë private financiare, ashtu edhe përfituesit që, përpara se skandali të shpërthente, nxorën miliarda, janë të lidhur me qeverinë. Për më tepër, të gjitha institucionet që duhej t’i kishin vënë re këto veprime janë nën varësinë e Pallatit.
Pikërisht për këtë arsye Erdoğani ndodhet përballë një dileme. Nëse lejon ndëshkimin e përgjegjësve të aferës, për shkak të ndërthurjeve politike kjo do të sillte një dobësim të mëtejshëm të partisë dhe qeverisë së tij. Por nëse zgjedh mbulimin e skandalit, zemërimi i investitorëve që kanë humbur kursimet e tyre do të rritet edhe më shumë.
Më pas erdhi edhe paralajmërimi i gjigantit financiar amerikan Morgan Stanley: nëse Turqia nuk e zgjidh krizën dhe nuk i ndëshkon përgjegjësit, mund të humbasë statusin e saj si treg në zhvillim. Kjo sigurisht nuk ia lehtëson punët Erdoğanit përpara zgjedhjeve të parashikuara për vitin 2028.
Në vend që të zgjedhë njërën prej këtyre rrugëve, Erdoğani po përpiqet ta qetësojë situatën me arrestimin e disa aktorëve të tregut financiar. Por zemërimi i opinionit publik nuk po zbehet. Dhe si mund të zbehej? Autoritetet përgjegjëse mbikëqyrëse lejuan që mashtrimi më i madh financiar në historinë e vendit të ndodhte pa ndërhyrë, ndonëse prej vitesh kishin ardhur paralajmërime si nga brenda, ashtu edhe nga jashtë vendit.
Megjithatë, askush në këto institucione nuk është vënë përpara përgjegjësisë. Ka pak gjasa që Erdoğani ta detyrojë administratën e tij të japë llogari, sepse regjimi i Pallatit ka ngritur një lloj sistemi klientelist. Nëse këputet një hallkë e zinxhirit, kjo mund të sjellë dëshmi me pasoja katastrofike për të gjithë sistemin.
Me nisjen e një hetimi, humbet edhe pronësia
Për të dalë nga ky qorrsokak, Erdoğani po përdor edhe një herë metodën e njohur. Ai po ndëshkon gazetarët për të penguar që hollësitë e skandalit të bëhen publike. Në radhë të parë, tani janë arrestuar ose janë vendosur në arrest shtëpiak me byzylyk elektronik gazetarë që kanë përhapur pretendime për anëtarë të AKP-së të përfshirë në skandal.
Pak javë më parë u bllokua platforma më e madhe e pavarur e lajmeve, T24. Javën e kaluar shteti mori nën kontroll televizionin informativ Halk TV, i cili kishte raportuar gjerësisht për skandalin e fondeve. Masa u justifikua me pretendimin se pronari i tij, i cili jeton jashtë vendit për t’iu shmangur burgimit, ishte përfshirë në korrupsion.
Një ligj i miratuar në shkurt të vitit 2025 kërcënon të drejtën e pronësisë në të gjithë sektorët. Që prej atëherë, pasuria e një biznesmeni kundër të cilit nis një hetim për çfarëdo çështjeje kalon në duart e shtetit, ende pa u dhënë një vendim gjykate. Ligji ishte hartuar për të penguar që nga bota e biznesit të ngriheshin kritika ndaj politikës ekonomike të qeverisë.
Për të penguar mbrojtjen e İmamoğlut
Fatkeqësisht, ky mekanizëm është shndërruar në një kërcënim serioz edhe për mediat. Gjatë 20 muajve të fundit, dhjetë kanale televizive janë shtetëzuar dhe janë vendosur nën administrim të detyruar.
Pallati nuk u mjaftua vetëm me heshtjen e Halk TV-së. Edhe dy televizionet e fundit të pavarura, Sözcü TV dhe Koza TV, janë dënuar me gjoba për raportimin e tyre mbi aferën e fondeve. Në këtë mënyrë synohet të mbyten ekonomikisht mediat e pavarura që arrijnë audiencë të lartë, por kanë të ardhura të kufizuara.
Që nga viti 2016, Bülent Mumay raporton në rubrikën e tij „Letër nga Stambolli“ për zhvillimet politike në Turqi dhe ndikimin e tyre në jetën e përditshme.
Dita kur qindra policë kryen, në orën pesë të mëngjesit, një bastisje në Halk TV ishte e rëndësishme për qeverinë edhe për një arsye tjetër. Ekrem İmamoğlu, rivali kryesor i Erdoğanit, i cili ndodhet prej rreth 19 muajsh në burg dhe përballet në total me deri në 2.400 vjet burgim, duhej të paraqiste për herë të parë mbrojtjen e tij para gjykatës.
Regjimi e kishte ndaluar librin që përmbante mbrojtjen e İmamoğlut ende pa u botuar dhe kishte penguar publikimin madje edhe të fotografive të tij. Edhe mediat e pavarura duhej të pengoheshin që ta transmetonin mbrojtjen.
Që shteti ta ruajë kontrollin
Me masa të tilla si arrestimet ose ndryshimi, me vendim gjykate, i drejtimit të partisë së ish-udhëheqëses së opozitës, CHP-së, regjimi po ngushton hapësirën e veprimit të kundërshtarëve të tij. Ndërsa me operacione të reja kundër mediave po përpiqet ta vendosë plotësisht nën kontroll formimin e opinionit publik.
Analisti i njohur politik Bekir Ağırdır thotë për këtë:
„Kur qeveria e ka të vështirë të sigurojë pranimin shoqëror, përpiqet ta pengojë edhe opozitën që ta arrijë këtë. Ndryshimi i kushteve të konkurrencës bëhet pjesë e strategjisë së saj. Me sa duket, tani po përjetojmë një dimension të ri të kësaj strategjie. Ndërhyrjet ndaj T24, Halk TV dhe raportimit mediatik i shoh në këtë kuadër.“
Strategjia e qeverisë për të manipuluar diskursin shoqëror nuk përbëhet vetëm nga ushtrimi i presionit mbi mediat tradicionale dhe gazetarët e tyre apo nga heshtja e tyre përmes mjeteve juridike. Edhe në mediat digjitale, gazetarët nuk e kanë të lehtë.
Ligjet e internetit të miratuara gjatë viteve të fundit kërkojnë, për shembull, licencë për publikimin në YouTube, në mënyrë që shteti të ruajë kontrollin. Për këtë licencë duhet të paguhen pothuajse 40.000 euro, për të publikuar më pas nën zgjedhën e autoritetit shtetëror mbikëqyrës. Nëse e pranon këtë, detyrohesh t’u përmbahesh rregullave të regjimit. Nëse transmeton pa e paguar këtë shumë, shumë shpejt bllokohesh.
Më mirë në burg
Gazetarët janë nën presion edhe kur përpiqen ta informojnë publikun përmes rrjeteve sociale. Pas skandalit të fondeve janë bllokuar disa mijëra llogari në rrjetet sociale të gazetarëve, aktivistëve dhe ekspertëve ekonomikë.
Në vend që të merret me secilën llogari veçmas, qeveria tani po përgatit një projekt të modelit kinez. Me pretekstin e kufizimit të rrjeteve sociale për fëmijët, në të ardhmen hyrja do të jetë e mundur vetëm duke përdorur numrin e dokumentit të identitetit.
Në këtë mënyrë bëhet i pamundur shkëmbimi i informacionit përmes llogarive anonime. Kush kritikon qeverinë mund të identifikohet dhe më pas të presë një vizitë nga policia.
Ajo që ju kam treguar këtu ju jep një pamje të Turqisë së sotme. Nëse doni t’u tregoni të tjerëve se në ç’gjendje ndodhet Turqia, mund t’ua përcillni rastin e mëposhtëm.
Që nga kalimi i Turqisë në sistemin presidencial, ndaj afro 200.000 personave janë zhvilluar hetime ose madje janë ngritur procedura gjyqësore për fyerje të presidentit.
Së fundmi, 66-vjeçari R. K. kreu pikërisht këtë vepër. Ai jeton në rrethin e Alanias, në provincën e Antalias, të njohur mirë nga turistët gjermanë. Tani përfundoi në burg sepse kishte fyer Erdoğanin.
Por këtë „krim“ nuk e kishte kryer për herë të parë. Tri herë më parë e kishte fyer publikisht Erdoğanin dhe ishte arrestuar për këtë, vetëm për t’u liruar pak më vonë. Sepse burri është i pastrehë dhe jeton në rrugë.
Pas fyerjes së katërt, këtë herë përfundoi pas hekurave, duke e arritur kështu qëllimin e tij. Sepse dimri po afrohet.
Në mbrojtje të tij deklaroi:
„E bëra këtë sepse nuk di ku të shkoj, fle nëpër vendgrumbullime mbeturinash.“
Ai e dinte se, po të kishte qenë anëtar i AKP-së që kishte zhvatur miliona në aferën e fondeve, nuk do t’ia kishin marrë as deklaratën.
Përkthyer nga turqishtja nga Sabine Adatepe.
Burimi: F.A.Z.
