Nga Dina Kraft
Është ora 8:30 e mëngjesit dhe Mohammad Magadli e Sanaa Hammoud janë ulur përballë njëri-tjetrit në një tavolinë ovale, në një studio të izoluar akustikisht dhe të rrethuar me xhama. Ata janë në transmetim që nga agimi, duke raportuar lajmet në Nas Radio, një stacion i njohur radiofonik në gjuhën arabe.
Në programin e këtij mëngjesi: Shtetet e Bashkuara dhe Irani po negociojnë për Ngushticën e Hormuzit. Po afrohet dita e parë e shkollës në Izrael. Dhe pikërisht këtë mëngjes, autoritetet izraelite kanë shembur ndërtesa në qytete arabe aty pranë.
Poshtë studios, përmes dritareve që shtrihen nga dyshemeja deri në tavan, duket Nazareti, një qytet mes kodrave të Galilesë. Është qyteti më i madh arab në Izrael, një mozaik ndërtesash banimi të veshura me gurë gëlqerorë, të ngjeshura pranë njëra-tjetrës, minare, xhami dhe kambanore kishash. Monumenti më i spikatur i qytetit është një bazilikë e madhe moderniste, e ndërtuar mbi vendin ku, sipas traditës, engjëlli Gabriel i tha Marisë se do të lindte Jezusin.
Përzierja e kulturave brenda popullsisë arabe të Izraelit verior, e vetmja pjesë e vendit ku qytetarët arabë përbëjnë shumicën, pasqyrohet edhe në redaksinë me 50 punonjës të Nas Radio-s. Këtu ka myslimanë, por edhe të krishterë dhe druzë. Së bashku, thonë prezantuesit e lajmeve, ata përbëjnë një grup të larmishëm që sjell një këndvështrim të veçantë për historitë që ndikojnë në jetën e dëgjuesve të radios.
Më poshtë kodrës nga Nas Radio, ose Radio al-Nas në arabisht, që do të thotë “Radioja e Popullit”, klientët hyjnë në furra ku shiten bakllava të njomura me mjaltë dhe ëmbëlsira me bollgur, ndërsa rrugët e ngushta e dredha-dredha janë të bllokuara nga trafiku. Brenda studios, emisioni kryesor i mëngjesit po i afrohet fundit.
Afaf Sheeny është ulur në tavolinën e saj në redaksi. Ajo ngre sytë nga laptopi, ku po përfundon skenarin për një edicion lajmesh lokale që nis pas 30 minutash. “Unë jam prezantuesja, ndaj nuk kam shumë kohë për të folur”, kërkon ndjesë ajo, duke bërë me dorë nga një orë dixhitale në mur.
Magadli dhe Hammoud heqin kufjet, shtyjnë mikrofonat dhe mbështeten në karriget rrotulluese. Qëndrimi i tyre i përqendruar dhe i prerë prej transmetuesish nis të zbutet.
“Kur diskutojmë lajmet kryesore, e shihni se si njerëz të ndryshëm i shohin ato, secili nga një kënd tjetër”, thotë Magadli. “Është gjithmonë interesante dhe, njëkohësisht, i shton vlerë lajmit që prodhojmë.”
Është ora 8:58. Emisioni i radhës është gati të dalë drejtpërdrejt në transmetim.
Nas Radio nisi punën në vitin 2020 dhe shumë shpejt u bë një nga radiot më të dëgjuara në gjuhën arabe në vend. Për qytetarët arabë të Izraelit, radioja, më shumë se lajmet televizive apo gazetat, është burimi mbizotërues i informacionit. Ata përbëjnë 21 për qind të popullsisë së vendit dhe, në masë të madhe, jetojnë të ndarë nga popullsia hebraike, ndonëse integrimi është shtuar, veçanërisht në kampuset universitare dhe përmes sistemit shëndetësor.
Magadli, i cili e themeloi radion së bashku me Fares Khatib, mik i tij dhe ish-producent në BBC, thotë se synimi i Nas Radio-s ishte të bëhej një zë i gazetarisë së thelluar dhe të pavarur në gjuhën arabe – një hapësirë ku dëgjuesit mund të angazhohen me çështjet politike dhe personale të përditshme të popullsisë arabe të Izraelit.
Qytetarët palestinezë të Izraelit, siç e quajnë veten shumë prej tyre, janë pasardhës të popullsisë arabe që mbeti në vend pas luftës së vitit 1948 dhe themelimit të shtetit modern të Izraelit. Qindra mijëra palestinezë u larguan ose u dëbuan në atë kohë, por disa komunitete arabe mbetën në Izrael.
Nas Radio bën diçka të pazakontë. Ajo paraqet një gamë këndvështrimesh për lajmet rajonale, përfshirë luftërat në Gaza, Liban dhe Iran. Gjithashtu mbulon zhvillimet aktuale brenda Izraelit.
Lajmet kryesore izraelite në gjuhën hebraike përqendrohen qartësisht te përvoja e hebrenjve izraelitë. Kjo është bërë veçanërisht e dukshme që nga 7 tetori 2023, kur Hamasi çau gardhin kufitar të Gazës, vrau rreth 1.200 persona dhe mori më shumë se 250 të tjerë peng. Ishte dita më vdekjeprurëse në historinë e vendit. Lufta në Gaza që pasoi ka marrë jetën e më shumë se 74.000 palestinezëve, civilë dhe luftëtarë, sipas Ministrisë së Shëndetësisë në Gaza.
Në Nas Radio, i njëjti edicion mund të përfshijë intervista me një baba që jeton në Gaza dhe përpiqet të sigurojë jetesën për familjen e tij, me një të afërm të një pengu izraelit që përshkruan agoninë e të pasurit një njeri të dashur të rrëmbyer nga Hamasi, si dhe me një akademik në Liban që analizon luftimet mes Izraelit dhe Hezbollahut.
“Është i vetmi medium që paraqet një pamje 360 gradë”, thotë Magadli.
Pak pas orës 9:00, Hammoud del nga studioja, ulet në një karrige dhe largon nga fytyra një tufë flokësh të errët, të drejtuar me tharëse. Ajo thotë se edhe pas 30 vjetësh në transmetime të drejtpërdrejta në radio dhe televizion, ende i duhen disa çaste për t’u çlodhur pas një emisioni. Duke e përshkruar veten si “e varur nga puna”, ajo është zgjuar që në orën 3:00 të mëngjesit për t’u përgatitur për emisionin e orës 7:00.
“Nuk është gjithmonë e lehtë për t’u dëgjuar, por ne mund t’i dëgjojmë drejtpërdrejt burimet, këta zëra nga rruga – dhe si arabë palestinezë që jetojmë në Izrael, i kuptojmë të gjitha ndërlikimet”, thotë ajo.
Të shërbejë si një “urë” mes popullsisë arabe dhe asaj hebraike të Izraelit, thotë Magadli, është një synim i qëllimshëm i kësaj radioje, “në mënyrë që të dyja palët të dinë më shumë për njëra-tjetrën”.
Magadli u bë i njohur si analisti i parë arab në një kanal të madh televiziv izraelit. Babai i tij është ish-deputet i Partisë Laburiste të Izraelit dhe ish-ministër i qeverisë. Ashtu si një pjesë e madhe e stafit të ri dhe ambicioz këtu, ai flet rrjedhshëm si arabisht, ashtu edhe hebraisht.
Historia më e madhe që radioja ndjek vazhdimisht është krimi i dhunshëm. Presidenti i Izraelit, me rol kryesisht ceremonial, e ka shpallur krizën e kriminalitetit në qytetet arabe një “emergjencë kombëtare”. Por shumë qytetarë arabë thonë se situata është përkeqësuar edhe më tej nën ministrin e ekstremit të djathtë të Sigurisë Kombëtare, Itamar Ben-Gvir.
Ben-Gvir kaloi nga një provokator ultranacionalist i skajshëm në qendër të pushtetit politik izraelit katër vjet më parë, kur kryeministri Benjamin Netanyahu i dha një post në kabinet. Për qytetarët arabë të Izraelit, Ben-Gvir dhe aleatët e tij politikë të ekstremit të djathtë perceptohen si kërcënim për sigurinë e tyre.
Gati 80 për qind e viktimave të vrasjeve në mbarë vendin vitin e kaluar ishin qytetarë arabë. Vetëm një pjesë shumë e vogël e këtyre rasteve kanë përfunduar me ndjekje penale. Ky realitet është thellësisht personal për shumë nga punonjësit e Nas Radio-s. Ata njohin viktima të vrasjeve dhe familjet e tyre. Jetojnë me frikën se mund të goditen nga ndonjë plumb qorr nga të shtënat nga automjetet në lëvizje, të cilat janë bërë aq të zakonshme sa prindërit i largojnë shtretërit e fëmijëve nga dritaret.
Situata është bërë aq e rëndë, thotë Hammoud, sa ajo ka organizuar që të tre fëmijët e saj të shkojnë jashtë vendit. Fëmija i saj më i madh, që sapo ka përfunduar shkollën e mesme, do të studiojë në universitet në Spanjë. Ndërsa binjakët e saj, një djalë dhe një vajzë në klasën e dhjetë, do të studiojnë në një shkollë me konvikt në Zvicër.
“Ndiej sikur më është hequr një gur i madh nga zemra tani që fëmijët e mi po shkojnë në një vend të shëndetshëm dhe të sigurt, ku do të jenë të mbrojtur politikisht dhe larg dhunës”, thotë ajo.
Hammoud u rrit në qytetin bregdetar të Akos, me popullsi të përzier arabe dhe hebraike, ku ndërtesat prej guri dhe porti i lashtë dëshmojnë shtresat e historisë kryqtare, osmane, arabe dhe hebraike përgjatë shekujve. Në shkollë, ajo ndonjëherë ishte vajza e vetme arabe në klasë.
“Gjithmonë më duhej të shpjegoja se kush isha. Kjo ndjenjë e përpjekjes për ta ruajtur identitetin tim më shoqëroi gjatë gjithë fëmijërisë dhe ndikoi në vendimin tim për t’u bërë gazetare”, thotë ajo.
Pasi kreu praktika profesionale në CNN dhe Al Jazeera në Uashington, në fillim të karrierës së saj në vitet 1990, Hammoud u kthye në vendlindje, me shpresën se do t’i kushtonte më shumë vëmendje gazetareske konfliktit izraelito-palestinez. Përfundimisht u vendos në Nazaret, duke e gjetur veten për herë të parë duke jetuar në një qytet arab.
Ajo e përshkruan këtë si një zbulim: njëkohësisht gëzimin e të qenit e zhytur në një komunitet arabishtfolës dhe vështirësinë e të jetuarit pranë dhunës kriminale. Një banor i pallatit të saj humbi të dyja këmbët pasi nën makinën e tij ishte vendosur një bombë.
Ka ditë kur ajo qan pasi interviston familjarë të pikëlluar që kanë humbur të dashurit e tyre nga epidemia e krimit ose nga lufta në Gaza. “Në fund të fundit, jemi njerëz; këto biseda ndikojnë tek ne. Çdo ditë intervistoj nëna që kanë humbur djemtë dhe vajzat e tyre. Është jashtëzakonisht e dhimbshme”, thotë ajo.
Pas 7 tetorit, thotë ajo, për herë të parë u ndje personalisht e rrezikuar si gazetare arabe në Izrael. Ajo raportoi për qytetarë të tjerë arabë – nga profesorë e deri te një këngëtar i famshëm dhe një edukatore kopshti – të cilët u arrestuan për komente në internet që u konsideruan si shprehje simpatie ndaj Hamasit. Kjo ia bëri shumë konkrete rreziqet e të thënit të çfarëdo gjëje që autoritetet mund ta interpretonin si subversive, thotë ajo.
Identiteti qytetar i arabëve të Izraelit është izraelit, ndërsa identiteti i tyre kombëtar është palestinez, dhe identifikimi i tyre me palestinezët në Bregun Perëndimor dhe Gaza bën që disa qytetarë hebrenj t’i shohin si më pak besnikë ndaj shtetit.
Në nëntor 2023, një udhëheqës i njohur lokal arab dhe ish-deputet u ndalua pasi dha një intervistë në radio me Hammoud. Ai kishte folur për organizimin e një proteste kundër luftës. Ajo ishte aq e shqetësuar se mund të arrestohej edhe vetë, saqë shkroi numrin e avokatit të saj, kontaktin e këshilltarit të fëmijëve në shkollë, si dhe një listë të aktiviteteve të tyre jashtëshkollore, dhe i vendosi në çantën e punës së bashkëshortit.
“Unë jam gazetare”, thotë ajo. “Ne jemi pjesë e asaj që ndodh këtu. Jetojmë mes dëgjuesve tanë.”
Nga ora 10:00 deri në 11:00, në një studio më të vogël transmetohet një orë program muzikor, ndërsa në studion kryesore Magadli ulet për një podkast mbi politikën izraelite me prezantuesin Amir Oren, një ish-korrespondent me përvojë për çështjet ushtarake dhe kolumnist.
Zgjedhjet e 27 tetorit në Izrael shihen si një referendum për udhëheqjen e Netanyahut dhe për çështjen e përgjegjësisë së tij për sulmin e 7 tetorit. Ato përshkruhen shpesh si zgjedhjet më vendimtare në historinë e vendit – si nga mbështetësit e tij, ashtu edhe nga ata që janë të vendosur ta largojnë nga posti i kryeministrit.
Në këtë ditë të gushtit, del një lajm i fundit për një ish-komandant policie, një hebre izraelit me emrin Yoav Segalovitz, i cili po shqyrtonte mundësinë e një hapi të paprecedentë: t’i bashkohej listës së Ra’am-it, një partie politike konservatore arabe myslimane. (Ky hap do të zyrtarizohej disa javë më vonë.) Prioriteti kryesor i përbashkët i Segalovitzit dhe anëtarëve të Ra’am-it është lufta kundër krimit.
Në anën tjetër të një xhami, producenti Jawad Omary po rregullon nivelet e zërit në një tavolinë miksimi dhe po regjistron me video një shkëmbim brenda studios, i cili më vonë do të publikohet në YouTube.
Omary nuk është i bindur se ndonjë nga partitë opozitare që garojnë në zgjedhje do ta ndryshojë në themel ndjenjën e pabarazisë mes qytetarëve hebrenj dhe arabë të Izraelit. “Racizmi në Izrael që nga 7 tetori është rritur jashtëzakonisht. E ndien në rrugë, e ndien në gjykata, madje e ndien edhe në spitale. I gjithë vendi ndryshoi pas 7 tetorit”, thotë ai.
Në orën 12:38, podkasti politik ka përfunduar dhe Magadli e fton Orenin të zbresë poshtë për drekë. Edicioni i orës 13:00 do të fillojë së shpejti.
Nas Radio ndodhet në katin e fundit të një hoteli shumëkatësh në pronësi të biznesmenit dhe aktivistit social vendas Ziad al-Omari, i cili siguroi mbështetjen fillestare financiare për radion. Ndërtesa ndodhet në skajin e Nof HaGalilit, i themeluar në vitin 1957 si qytet hebre në kufi me Nazaretin.
Poshtë, për drekë është shtruar një tryezë e plotë me gatime tradicionale arabe: djathë labneh, sallatë me domate dhe tranguj të grirë imët, humus, tahini dhe bukë pita të freskët e të nxehtë.
Magadli dhe Oren po diskutojnë për rrugët e karrierës së gazetarëve të rinj në Izrael. Shumica e gazetarëve hebrenj izraelitë të transmetimeve marrin përvojën e tyre profesionale në radion e ushtrisë izraelite.
“Në shoqërinë arabe nuk ekziston një rrugë e tillë”, thotë Magadli. Ai e nisi karrierën në seksionin në gjuhën arabe të televizionit informativ i24, dhe më pas punoi për një transmetues palestinez në Bregun Perëndimor. Në fillim, thotë ai, kur hyri në peizazhin mediatik të lajmeve në gjuhën hebraike, iu desh të luftonte për të dëshmuar veten si gazetar – nuk kishte komentatorë të tjerë arabë në kanalet kryesore të lajmeve.
“Sot, misioni është ndryshe”, thotë ai. Që nga fillimi i luftës në Gaza, “lufta në mediat izraelite është të provosh se nuk je kundër shtetit të Izraelit”.
Ai është quajtur “armik” pasi tregoi në transmetim se si anëtarët e familjes së tij në Gaza i kishin folur për rritjen marramendëse të çmimit të një thesi me miell. Kërcënimet me vdekje nuk janë diçka e panjohur për të, si nga pjesëtarë të komunitetit hebre, ashtu edhe nga figura të krimit të organizuar arab.
Në orën 14:00, Magadli është përsëri në zyrën e tij, në takim me Fadi Zaraimi, me profesion terapist, i cili është në transmetim nga ora 15:00 deri në 17:00, fillimisht me një program muzikor dhe më pas me një segment me telefonata të dëgjuesve, ku udhëheq biseda mbi çështje sociale.
Zaraimi prek shpesh tema të ndjeshme për shoqërinë tradicionale arabe, si menaxhimi i marrëdhënieve, nga tradhtia në çift e deri te dinamika brenda familjes.
“Por për këto gjëra flasim në një mënyrë shumë të ndjeshme dhe të kontrolluar”, thotë Zaraimi. Qasja e tij e hapur dhe e çlirët, si në kontakt të drejtpërdrejtë, ashtu edhe në transmetim, e ka ndihmuar të krijojë lidhje me dëgjuesit. Edhe pse fillimisht pati disa kundërshtime ndaj programit të tij, ai tani ka një audiencë të madhe dhe në rritje.
“Tani kemi njerëz nga të gjitha shtresat e shoqërisë që diskutojnë gjëra për të cilat kurrë nuk kishin menduar të flisnin në publik”, thotë ai.
Në orën 15:20, redaktori Thaer Younis ndodhet në tavolinën e tij në qoshe duke organizuar edicionin e lajmeve të mbrëmjes. Edicioni i sotëm do të përfshijë zhvillimet e fundit nga Libani jugor dhe do të trajtojë shtimin e shembjeve të shtëpive në komunitetet arabe të Izraelit.
Numri në mënyrë joproporcionale i lartë i shembjeve të shtëpive në sektorin arab është një shembull i diskriminimit sistemik me të cilin përballen qytetarët arabë, sipas shumë banorëve vendas. Lejet e ndërtimit janë më të vështira për t’u marrë në këto zona, si pasojë e planifikimit shtetëror të territorit, i cili historikisht ka favorizuar qytetet dhe qytezat hebraike dhe ka kufizuar zgjerimin e zonave me shumicë arabe. Kjo do të thotë se familjet që ndërtojnë shtesa në shtëpitë ekzistuese ose shtëpi të reja përballen me një rrezik më të madh që objektet e tyre të shemben nga autoritetet izraelite.
Por pikërisht raportimi për tema si kjo, thotë Younis, është arsyeja pse ai është krenar që është pjesë e Nas Radio-s.
“Kjo pasqyron problemet tona kryesore dhe atë që duhet të bëjmë për t’i zgjidhur”, thotë ai.
Radioja bën një përpjekje të vetëdijshme për të nxjerrë në pah zgjidhjet dhe për t’u dhënë zë udhëheqësve izraelitë që përpiqen të përmirësojnë jetën e qytetarëve arabë. Për shembull, gjatë programit të lajmeve të mëngjesit pati një segment për vizitën e presidentit Isaac Herzog në një qytet të Galilesë, ku kishte shkuar për të mësuar më shumë rreth shembjeve të shtëpive atje.
“Duhet gjithashtu t’u jap dëgjuesve të mi ndjesinë se jo të gjithë hebrenjtë janë Ben-Gvir”, thotë Magadli. “Prandaj, edhe kur mbulojmë gjërat e këqija që po i ndodhin publikut arab dhe atë që po bën kjo qeveri, unë gjithmonë duhet të gjej ekuilibrin duke intervistuar edhe njerëz të tjerë që tregojnë se ekziston një alternativë, se ka shpresë, se ekziston mundësia që këtu, në Izrael, të ketë edhe diçka tjetër.”
Tashmë pothuajse çdo tavolinë në redaksi është e zënë dhe hapësira zien nga aktiviteti, trokitjet në tastiera dhe bisedat.
Është ora 17:30 dhe Muhammed Zidan, një redaktor lajmesh që punon që nga ora 6:30 e mëngjesit, është kthyer në tavolinën e tij për të përditësuar faqen e internetit me lajmet për rifillimin e luftimeve në Libanin jugor.
Në orën 19:00, Magadli takohet me një ekip redaktorësh dhe producentësh për të diskutuar planin për pjesën tjetër të natës dhe renditjen e lajmeve për mëngjesin e ardhshëm.
Pas disa orësh ai do të rikthehet për t’i nxjerrë ato në transmetim./The Christian Science Monitor
