Nga Alexandra Saviana
Adresa të çon te një ndërtesë e zakonshme në periferinë verilindore të Rigës, në Letoni. E vendosur mes një supermarketi dhe një restoranti që shërben poke bowls, dera e hyrjes mund të të shpëtojë lehtësisht nga syri. Vetëm një hollësi tregon se jemi në vendin e duhur: një pllakë metalike, mbi të cilën është vizatuar një shqiponjë e zezë, me një mburojë të kuqe të stolisur me tri yje sipër saj. Poshtë stemës është mbishkrimi «Valsts drošības dienests» (VDD), emri i shërbimit të brendshëm të inteligjencës.
Mirë se vini në zemër të kundërzbulimit letonez. Në këtë fillim tetori, L’Express ka lënë këtu një takim për të intervistuar Normunds Mezviets, drejtor i shërbimit që prej vitit 2014. Pasi shtypim butonin e interfonit, një derë hapet drejt një dhome të bardhë, të ftohtë e pa jetë. Të vetmet hollësi që bien në sy janë një xham i zi, përmes të cilit agjentët vëzhgojnë pa u parë, dhe një rresht dollapësh me kyç. Të gjitha pajisjet e lidhura në rrjet — përfshirë telefonat dhe kompjuterët — duhen lënë aty. Edhe stilolapsat, na saktësojnë. Duhet përjashtuar çdo mundësi që një drejtues i VDD-së të vritet nga një shpim i fshehtë, shpjegon një agjent në hapësirën e radhës të kontrollit, duke imituar gjestin. Një tjetër kontroll sigurie, këtë herë si ai me detektor eksplozivësh në aeroport. Hapet një derë, po aq e zakonshme sa gjithçka tjetër. Intervista do të zhvillohet në këtë sallë sterile, të mobiluar vetëm me një tryezë, disa karrige dhe një televizor. Mezviets hyn, i veshur me një kostum të përkryer ngjyrë gri antraciti.
L’Express: A po shohim një ndryshim të qasjes së rusëve në strategjinë e tyre, duke kaluar nga sabotimet dhe zjarrvëniet e rastësishme te operacionet kundër objektivave më të përcaktuar, siç duket se sugjeron sulmi në Leipzig-Halle?
Normunds Mezviets: Rusët nuk shqetësohen për jetët njerëzore. Është e qartë se nuk po i arrijnë objektivat e tyre në Ukrainë. Lufta vazhdon që prej vitit 2022 dhe Rusia nuk ka arritur as ta pushtojë Ukrainën, as ta rrëzojë qeverinë e presidentit Zelensky dhe as ta ndryshojë klimën politike ukrainase. Vendet perëndimore e mbështesin fuqishëm Ukrainën. Ne ofrojmë ndihmë të madhe ushtarake dhe e mbështesim edhe në planin politik, ekonomik e ndërkombëtar. Por, meqë Rusia nuk po i arrin objektivat e saj, ajo kërkon ta «ulë përshkallëzimin përmes përshkallëzimit».
Le ta shohim nga këndvështrimi praktik i rusëve: cili është objektivi i tyre strategjik? Ukraina është një vend i madh, me një kompleks ushtarako-industrial shumë të zhvilluar; sidomos vitin e kaluar, ajo bëri përparime të konsiderueshme dhe prodhon armë, municione e teknologji ushtarake të jashtëzakonshme. Por Perëndimi e ndihmon shumë dhe mbështetja jonë ushtarake është jetike për ukrainasit. Ambiciet ruse janë krejtësisht logjike: të çrregullojnë këto zinxhirë furnizimi me armë, municione, teknologji ushtarake, veçanërisht teknologjitë e dronëve, jetike për luftën moderne. Pra, rusët duan të shkatërrojnë kapacitetet e industrisë sonë të mbrojtjes. Ky është objektivi i parë, i drejtuar drejtpërdrejt kundër ukrainasve. I dyti synon evropianët: të mbjellë panik dhe zhgënjim, të ushtrojë trysni mbi vendimmarrësit dhe drejtuesit tanë politikë dhe të destabilizojë shoqëritë tona në tërësi. Objektivi i tretë, sërish nga këndvështrimi i tyre: industria e mbrojtjes e vendeve tona nuk prodhon vetëm për miqtë tanë ukrainas, por edhe për ne. Po i rindërtojmë në mënyrë aktive kapacitetet tona të mbrojtjes; prandaj, sipas interesit operacional rus, është thelbësore që këto objekte industriale të shkatërrohen ose t’u ndërpritet funksionimi.
A është vërtet diçka e re? A nuk janë sulmuar edhe më parë objektiva të furnizimit ushtarak?
Periodikisht, shërbimet ruse të inteligjencës vënë në shënjestër industrinë ushtarake, me njëfarë suksesi. Ato godasin jo vetëm fabrikat, por edhe pronarët dhe drejtuesit e këtyre ndërmarrjeve të mbrojtjes. Ngjarjet e fundit mund të mos duken të reja; por Moska tani po i intensifikon përpjekjet dhe po përqendrohet më shumë, gjë që është krejtësisht e kuptueshme, pasi Rusia ndodhet në vështirësi të mëdha.
Rusia është shumë elastike në qasjen e saj: ajo reagon ndaj asaj që ndodh në Ukrainë dhe ndaj vendimeve politike të marra në Perëndim. Kur sheh një mundësi ose kur kjo u shërben interesave të saj, përpiqet ta përshkallëzojë situatën. Ndodhemi në një nga ato momente historike kur Rusia është plotësisht me shpatulla pas murit dhe kërkon të dalë nga kjo gjendje. Tashmë, me goditjet me rreze të gjatë, çdo rus e sheh se lufta ka mbërritur në pragun e tij. Qeveria ruse është nën trysni, sepse kjo nxjerr në pah paaftësinë e aviacionit dhe të forcave ruse të mbrojtjes ajrore për të mbrojtur objektet dhe objektivat më jetike. Sot, asnjë vend në Rusi nuk është i sigurt.
Në një intervistë për gazetën britanike The Telegraph, drejtori i inteligjencës së jashtme të Estonisë, Kaupo Rosin, tha se parapëlqente të fliste për «sulme terroriste të sponsorizuara nga një shtet» ose për «terrorizëm shtetëror», dhe jo për «sulme hibride». Çfarë mendoni?
Jam plotësisht dakord. Edhe presidenti ynë, gjatë fjalimit të tij në Kombet e Bashkuara në Nju-Jork më 23 shtator, foli për këto kërcënime hibride dhe për faktin se ky term sot është çorientues. Këtu kemi të bëjmë me veprimtari dëmtuese të sponsorizuar nga një shtet, objektivi strategjik i së cilës është ta detyrojë një vend apo një komb të huaj të bëjë — ose të mos bëjë — diçka që u shërben interesave të këtij vendi armiqësor, në këtë rast Rusisë. Nëse ky nuk është terrorizëm, atëherë çfarë është terrorizmi? Në aspektin teknik, atë të ekzekutimit, nuk ka ndonjë dallim të madh mes një sulmi terrorist dhe një sabotimi: zjarrvënie të qëllimshme, eksplozivë, vënie në shënjestër të infrastrukturës kritike ose ushtarake.
Në raportin vjetor, VDD-ja ka treguar se shërbimet ruse mund t’u afrohen letonezëve dhe t’i rekrutojnë. Si e shpjegoni këtë?
Rusët i organizojnë këto veprimtari kundër vendit tonë nga territori i tyre. Nuk bëhet fjalë vetëm për sabotim, por edhe për rekrutim afatgjatë. Kjo lehtësohet nga fakti se kemi kufi me Rusinë dhe Bjellorusinë, si dhe një histori të përbashkët. Gjatë viteve të pushtimit rus, këtu, pas vitit 1944, u krijua një bashkësi mjaft e madhe rusishtfolëse. Anëtarët e saj janë ende këtu. Para vitit 2022, shumë prej tyre udhëtonin rregullisht në Rusi ose në Bjellorusi për të takuar miq e të afërm, për të nderuar kujtimin e familjarëve pranë varreve të tyre ose për të blerë mallra të lira. Bëhej fjalë për punonjës institucionesh publike, punonjës bashkish, ushtarakë. Në territorin e Rusisë ose të Bjellorusisë, këtyre personave u hartoheshin gjerësisht profile dhe u afroheshin rekrutuesit. Operacionet dhe hetimet tona të mëparshme të kundërzbulimit tregojnë se numri i personave të rekrutuar në territorin letonez është mjaft i kufizuar: në shumicën e rasteve, ata rekrutohen në vende të treta.
E njëjta gjë vlen për sabotimin. Rusët e shfrytëzojnë shumë aktivisht Telegramin. Aty shkëmbehen informacione, shpërndahen detyra dhe merren raporte për suksesin apo dështimin e përpjekjeve për sabotim. Njerëzit punësohen përmes kanaleve me oferta pune. Premtime për para të lehta në këmbim të një pune ndonjëherë paksa të çuditshme, të cilën disa janë të gatshëm ta pranojnë. Konstatojmë gjithashtu se rusët e shfrytëzojnë aktivisht edhe botën e krimit. Në shumicën e çështjeve të sabotimit, personat e arrestuar nga shërbimi ynë dhe më pas të ndjekur penalisht kanë të kaluar kriminale: ish-të burgosur, kriminelë profesionistë të lidhur me trafikun e drogës. Këta kriminelë janë ekzekutues mjaft të mirë: e dinë çfarë është jeta me rrezik, janë mësuar me të; kanë kryer tashmë vepra të rënda penale.
Ju përmendni të kaluarën sovjetike të Letonisë. A vëreni ndikim të propagandës mbi bashkësinë rusishtfolëse letoneze?
Fatkeqësisht, e konstatojmë këtë. Kjo vlen më pak për brezin e ri të rusishtfolësve vendas. Ai është më proevropian. Por brezi më i vjetër, i lindur në kohën kur vendet baltike ishin pjesë e Bashkimit Sovjetik, ndien nostalgji për atë të kaluar. Në atë kohë, rusët ishin si një klasë etnike sunduese, ndërsa kombet e tjera ishin të dorës së dytë. Mësimi i rusishtes ishte i detyrueshëm. Ishte epoka e tyre e artë: mund të flisnin rusisht dhe të gjithë duhej t’u përgjigjeshin rusisht. Këtyre njerëzve iu dhanë banesa dhe vende pune, sidomos në qendër të Rigës. Këto prona dhe vende pune u përkisnin letonezëve të dëbuar, të cilët ishin dërguar në Siberi ose thjesht ishin vrarë në vitet 1940–1941 dhe 1949. Propaganda ishte intensive: duhej t’u ishim mirënjohës rusëve që na kishin çliruar nga nazistët. Ishte ngritur një kult i jashtëzakonshëm i fitores në Luftën e Dytë Botërore. Prandaj nuk është për t’u habitur që ajo vazhdon të ketë ndikim edhe sot.
Tani po përpiqemi ta bllokojmë qasjen në këtë propagandë. Që prej vitit 2022, kemi bllokuar qasjen te kanalet televizive ruse dhe faqet proruse në Letoni. Por interneti është një hapësirë shumë e gjerë: nëse njerëzit interesohen për atë që ndodh në Rusi, duan ta dëgjojnë dhe ta shohin, do të gjejnë gjithmonë një mënyrë për të pasur qasje.
Si e keni parë të zhvillohet bashkëpunimi mes shërbimeve evropiane të inteligjencës që prej fillimit të luftës në Ukrainë?
Gjatë karrierës sime, mbaj mend biseda ndonjëherë mjaft të çuditshme me disa kolegë të shërbimeve të Evropës Perëndimore: konstatonim këtë dallim në perceptimin e kërcënimit. Vendet më të largëta shpesh ishin më të «qeta» për këtë çështje. Pas shembjes së Bashkimit Sovjetik dhe përfundimit të Luftës së parë të Ftohtë, bashkësia perëndimore e inteligjencës ndryshoi përparësi: në vitet 1990, ajo u përqendrua te mospërhapja e armëve, lufta kundër përhapjes së tyre dhe krimi i organizuar ndërkombëtar. Nga fundi i viteve 1990, terrorizmi ndërkombëtar doli në plan të parë, me sulmet e 11 shtatorit.
Gjërat filluan të ndryshonin në vitin 2014, pas aneksimit të Krimesë nga Rusia. Që prej vitit 2022, shkëmbimet bëhen çdo vit më të ngushta dhe më të hapura. Kemi lidhje shumë të forta me partnerët tanë dhe shkëmbejmë informacione çdo ditë. Bashkëpunimi mes shërbimeve të inteligjencës dhe të sigurisë të NATO-s është më i miri që kam parë ndonjëherë gjatë karrierës sime — punoj në këtë shërbim prej më shumë se njëzet vjetësh.
A do të ishte e dobishme të krijohej një shërbim autonom evropian i inteligjencës?
Ky është para së gjithash një diskutim teorik, sepse, sipas Traktatit të Lisbonës, siguria kombëtare është përgjegjësi e shteteve anëtare. Jam mjaft skeptik për krijimin e një «supershërbimi të inteligjencës» të tillë artificial në nivel të Bashkimit Evropian. Qendra e Situatës dhe e Inteligjencës e Bashkimit Evropian (Intcen) bën një punë të shkëlqyer: ajo është pika jonë kryesore e kontaktit për shërbimet e inteligjencës dhe të sigurisë të BE-së. Vlerësimet dhe puna e saj mbështeten në kontributet tona, domethënë në informacionet e bashkësisë evropiane të inteligjencës, dhe tashmë u shërbejnë vendimmarrësve për t’u orientuar.
Megjithatë, duhet t’i zhvillojmë kapacitetet tona. Por nuk duhet t’i shohim gjërat nga këndvështrimi i një autonomie absolute. Inteligjenca amerikane mund të jetë një partner strategjik — për më tepër, kemi një bashkëpunim të shkëlqyer. Thjesht duhet t’i shtojmë kapacitetet tona për ta bërë bashkëpunimin me partnerët edhe më të ngushtë dhe më të efektshëm.
Cili do të ishte skenari më i keq për Letoninë dhe Evropën gjatë tre deri në pesë vjetëve të ardhshëm?
Lufta e Tretë Botërore. Sot, më 1 tetor 2026, nuk shohim asnjë tregues të një agresioni të mundshëm ushtarak rus, sepse rusët aktualisht nuk i kanë kapacitetet për të sulmuar NATO-n. Ata po punojnë jo vetëm për të rindërtuar forcat dhe industrinë e tyre ushtarake, por po intensifikojnë edhe veprimtaritë e luftës hibride që synojnë të destabilizojnë situatën në vendet tona. Nëse sanksionet tona ekonomike janë të efektshme, ata sigurisht nuk do të mund ta vënë në veprim aparatin e tyre ushtarak aq shpejt sa ndoshta ëndërrojnë. Por po na vëzhgojnë shumë, shumë me kujdes. Nëse krijojnë përshtypjen se kanë një mundësi, do të përpiqen; kjo nuk mund të përjashtohet.
E ardhmja jonë është në duart tona. Nëse kemi një kuptim të përbashkët të kërcënimit rus, nëse investojmë në forcat tona të mbrojtjes, nëse zhvillojmë industritë tona të mbrojtjes, nëse prodhojmë armët dhe teknologjitë më të mira ushtarake dhe nëse i mbështesim aleatët tanë ukrainas deri në fitoren e tyre, ky konflikt nuk do të jetë i mundur. Sepse rusët nuk do të sulmojnë kurrë nëse shohin se jemi të fortë. Prandaj duhet patjetër t’i bindim se është në interesin e tyre të mos shkelin as edhe një centimetër të tokave tona — të territorit të NATO-s. Ata do të sulmojnë vetëm nëse mendojnë se jemi të dobët. (L’Express)
