Nga Joachim Müller-Jung
Personaliteti ynë rezulton të jetë një mozaik gjigant ADN-je: të paktën 1260 vende në gjenom ndikojnë në karakter dhe temperament. Sa mbizotëruese janë gjenet tona?
1260 — kjo shifër të lë pa frymë edhe në kërkimet me të dhëna masive; ndërsa për psikologjinë, në vetvete, fillimisht nuk thotë asgjë. Mendohet se 1260 variante të veçanta gjenetike te njeriu marrin pjesë në përcaktimin e shkallës së shprehjes së secilit prej pesë tipareve klasike të personalitetit (“Big Five”) te secili prej nesh. Pra: sa krijues dhe kureshtarë jemi (hapja ndaj përvojave), sa këmbëngulës në arritjen e synimeve dhe të disiplinuar (ndërgjegjshmëria), sa të shoqërueshëm dhe bisedues (ekstraversioni), sa empatikë dhe të gatshëm për të ndihmuar (pajtueshmëria), si dhe sa lehtë acarohemi dhe sa të cenueshëm jemi emocionalisht (neuroticizmi).
Numri i përgjithshëm prej 1260 variantesh gjenetike është rezultati i një prej hulumtimeve më të gjera të deritanishme mbi pyetjen e vjetër dhe ende popullore se sa nga personaliteti ynë është “i përcaktuar gjenetikisht”. Çfarë është e trashëguar dhe çfarë është rezultat i edukimit — apo thjesht e fituar nga rrethanat e procesit individual të pjekurisë? Thonjëzat te shprehja “i përcaktuar gjenetikisht” janë vendimtare, sepse një përcaktim i tillë i karakterit ose temperamentit — një determinizëm gjenetik — vetëm është pretenduar, por nuk është provuar kurrë.
Metaanalizë me miliona njerëz
Dhe kështu do të mbetet edhe pas metaanalizës së re, në të cilën u analizuan të dhënat gjenomike të 600 mijë deri në 1,1 milion njerëzve, sipas tiparit të shqyrtuar, nga 46 kohorta. Një konsorcium botëror i kërkimit psikologjik, ku marrin pjesë edhe shumë specialistë gjermanë, sapo e publikoi studimin në revistën “Nature”. Ky hulumtim gjenetik masiv është spektakolar sidomos sepse dy të tretat e 1260 varianteve gjenomike, të shpërndara në të gjithë gjenomin, ishin të panjohura më parë. Pra, në aspektin thjesht sasior, tani ka më shumë siguri se materiali trashëgues merr pjesë gjerësisht në formësimin e personalitetit tonë individual.
Megjithatë, numri më i madh i varianteve gjenetike nuk do të thotë aspak se tiparet e personalitetit trashëgohen më shumë nga sa mendohej — përkundrazi: ndikimi trashëgues është, në njëfarë mënyre, i shpërndarë mes shumë më tepër gjeneve kandidate. Në fakt, variantet gjenetike që lidhen me secilin tipar mund të shpjegojnë, përkatësisht, vetëm deri në nëntë deri në trembëdhjetë për qind të dallimeve individuale në sjellje. Pra, gjenet e veçanta kanë vetëm një efekt të vogël. Ato nuk veprojnë as në mënyrë rreptësisht deterministe, që do të thotë se variantet gjenetike nuk e përcaktojnë përfundimisht rezultatin, por rrisin ose ulin gjasat që një tipar të shprehet në një mënyrë apo në një tjetër. Megjithatë, mbetet e vërtetë se trashëgimia gjenetike nuk është aspak e papërfillshme kur bëhet fjalë për formësimin e personalitetit të secilit — gjë që, sidoqoftë, përputhet me përvojat e përditshme të shumë njerëzve.
Madhësia e kontributit gjenetik përkatës varet nga kombinimi i varianteve gjenetike te secili person. Studimet e mëparshme me familje dhe binjakë kishin përcaktuar tashmë një interval të përgjithshëm prej 40 deri në 60 për qind për trashëgueshmërinë, për të shprehur në shifra se në çfarë mase gjenet kontribuojnë në tërësinë e variacionit të mundshëm të tipareve të personalitetit. Vlera e vërtetë e metaanalizës së re ndoshta do të mund të vlerësohet vetëm pasi të sqarohen më hollësisht disa nga lidhjet vërtet befasuese.
Veçanërisht interesante në këtë drejtim janë devijimet patologjike, për shembull sëmundjet psikiatrike. Serotonina, një neurotransmetues, prej kohësh lidhet me shumë efekte qetësuese në gjendjen mendore — ekzistojnë edhe barna përkatëse. Gjithashtu, janë dokumentuar raste të grumbullimit të çrregullimeve depresive brenda familjeve. Megjithatë, në studimin e ri mbi personalitetin, edhe mes mijëra e mijëra njerëzve me neuroticizëm, pothuajse nuk u identifikuan lidhje me variante gjenetike të lidhura me serotoninën.
Edhe një rezultat tjetër pritet të befasojë shumëkënd: ngjashmëritë gjenetike mes dy partnerëve të jetës janë jashtëzakonisht të rralla. Pra, ndoshta të ngjashmit vërtet parapëlqejnë shoqërinë e njëri-tjetrit — por kjo nuk thotë shumë për “gjenet e personalitetit” të tyre.
Joachim Müller-Jung është redaktor përgjegjës për rubrikën “Shkenca”.
