Insuficienca kardiake: Si të parandaloni dobësimin e zemrës

Nga Nicola von Lutterotti

Forca e zemrës zakonisht dobësohet gradualisht.

Kur muskuli i zemrës pompon më pak gjak, kjo dëmton të gjithë organizmin. Për ta parandaluar këtë, nuk ndihmon vetëm aktiviteti fizik i përshtatur.

Zemra jonë nuk njeh as përfundim të orarit të punës, as fundjavë dhe aq më pak pushime: ajo tkurret rreth 100.000 herë në ditë, ndërsa gjatë një jete 80-vjeçare kryen afërsisht tre miliardë rrahje. Megjithatë, faktorë të panumërt dëmtues mund ta pengojnë funksionimin e këtij motori me rendiment të lartë. Ndër më të rëndësishmit janë tensioni i lartë i gjakut, mbipesha, diabeti, konsumimi i duhanit dhe niveli i tepërt i kolesterolit në gjak. Këta faktorë rreziku kardiovaskular – që lidhen me zemrën dhe qarkullimin e gjakut – e dëmtojnë zemrën kryesisht në dy mënyra: duke favorizuar formimin e depozitave aterosklerotike në enët e gjakut dhe, në këtë mënyrë, duke ia kufizuar furnizimin me oksigjen muskulit të zemrës, ose duke e mbingarkuar atë deri në atë masë sa fijet e tij muskulore vdesin dhe zëvendësohen nga indi mbresor.

Problemi më shqetësues është se ulja e aftësisë pompuese të zemrës, e njohur si insuficiencë kardiake, shpesh mbetet e pazbuluar për një kohë të gjatë. Shumë të prekur vërejnë se u merret fryma më shpejt kur ngjisin shkallët ose kryejnë punët e shtëpisë.

«Meqenëse këto kufizime zakonisht zhvillohen gradualisht, shumë të prekur ia atribuojnë ato procesit natyror të plakjes», thotë Stefan Frantz, drejtor i Klinikës dhe Poliklinikës Mjekësore I në Spitalin Universitar të Würzburgut. «Ata e përshtatin jetën e përditshme me këto kufizime, në vend që t’i nënshtrohen një kontrolli mjekësor për të sqaruar shkakun e shqetësimeve».

Sipas kardiologut, veçanërisht burrat kanë prirjen t’i nënvlerësojnë simptomat. Mirëpo, nëse insuficienca kardiake nuk zbulohet dhe nuk trajtohet herët, ajo zakonisht përparon. Me kalimin e kohës, edhe aktivitetet e lehta, si shkuarja në furrën e bukës ose shëtitja me qenin, mund të shndërrohen në pengesa të pakapërcyeshme.

Nuk mund të përcaktohet me siguri se sa e përhapur është dobësia e zemrës në Gjermani. Sipas vlerësimeve më të fundit të Institutit Shkencor të AOK-së (WIdO), të bazuara në të dhënat e më shumë se 27 milionë personave të siguruar, numri i të prekurve në vitin 2024 ishte rreth 3,2 milionë. Megjithatë, këtu përfshihen vetëm rastet e dokumentuara.

Një ide për përmasat e mundshme të rasteve të pazbuluara japin rezultatet e reja të studimit shëndetësor NAKO, një studim në shkallë kombëtare që ndjek gjendjen shëndetësore të 205.000 të rriturve, të përzgjedhur rastësisht. Rreth 28.000 pjesëmarrës iu nënshtruan, ndër të tjera, ekzaminimeve të të gjithë trupit me rezonancë magnetike (MRT).

Studiues nga Spitali Universitar i Freiburgut dhe qendra të tjera kërkimore shpjeguan së fundmi, gjatë konferencës vjetore të Shoqatës Gjermane të Kardiologjisë në Mannheim, se çfarë zbuluan imazhet e zemrës.

Sipas tyre, 4,1 për qind e grupit të ekzaminuar plotësonin kriteret e insuficiencës kardiake, por vetëm një pjesë e vogël e tyre ishin në dijeni të kësaj gjendjeje.

Këta persona, me moshë mesatare rreth 50 vjeç, peshonin mesatarisht dukshëm më shumë sesa ata me zemër të shëndetshme. Gjithashtu, kishin vlera shumë më të larta të tensionit të gjakut. Kështu, tensioni i tyre «i sipërm», pra sistolik, ishte 140 milimetra shtyllë zhive (mmHg), ose 15 mmHg më i lartë se ai i grupit krahasues.

Një presion tepër i lartë në enët e gjakut, pra hipertensioni arterial, përbën një mbingarkesë të jashtëzakonshme për zemrën në planin afatgjatë.

«Një tension gjaku 15 mmHg më i lartë mund të duket si një ndryshim i vogël», thotë Martin Halle, drejtor mjekësor i Poliklinikës së Mjekësisë Sportive Parandaluese dhe Kardiologjisë Sportive në Universitetin Teknik të Mynihut.

«Por zhiva është 13,6 herë më e rëndë se uji. Kjo do të thotë se 15 milimetra shtyllë zhive korrespondojnë me 20 centimetra shtyllë uji. Prandaj, gjatë çdo tkurrjeje, zemra duhet të krijojë një presion shtesë që i përgjigjet ngritjes së një shtylle uji me rreth 20 centimetra – dhe këtë e bën orë pas ore, ditë pas dite dhe vit pas viti», shpjegon kardiologu sportiv.

Shkaqet e dobësimit të forcës së zemrës

Për t’i bërë ballë kësaj ngarkese shtesë, muskuli i zemrës fillimisht trashet. Me kalimin e kohës, në të grumbullohet gjithnjë e më shumë ind lidhor – një ind i ngjashëm me atë mbresor, i cili nuk mund të tkurret – dhe, për pasojë, zemra humbet elasticitetin.

Sa më e ngurtë të bëhet zemra, aq më pak gjak mund të marrë gjatë fazës së relaksimit (diastolës) dhe të pompojë në qarkullim me rrahjen pasuese. Në këto kushte, sforcimi fizik shkakton lodhje gjithnjë e më shpejt.

Edhe obeziteti e mbingarkon zemrën, veçanërisht kur shoqërohet me çrregullime të metabolizmit të glukozës.

«Në rastet e mbipeshës së theksuar, sasi të mëdha yndyre grumbullohen brenda dhe rreth organeve të trupit. Ato mund ta ngushtojnë fizikisht hapësirën e zemrës dhe ta rrethojnë si një mburojë. Për më tepër, çlirojnë substanca inflamatore që dëmtojnë shumë qeliza të muskulit të zemrës», thotë Halle.

Meqenëse muskuli i dëmtuar i zemrës pëson formim të indit mbresor, zemra humbet aftësinë e saj funksionale.

Një tjetër shkak, gjithashtu i shpeshtë, i dobësimit të forcës së zemrës janë depozitat aterosklerotike në arteriet koronare, gjendje e njohur si sëmundje koronare e zemrës.

Të përbëra nga yndyrna dhe kalcium, këto pllaka aterosklerotike mund të pengojnë në mënyrë të vazhdueshme furnizimin me oksigjen të muskulit të zemrës. Përveç kësaj, ato krijojnë kushte të favorshme për tromboza: bllokime të enëve të gjakut nga mpiksjet, të cilat mund të shkaktojnë vdekjen e një numri të madh qelizash të muskulit të zemrës, pra një infarkt të miokardit.

Ndër faktorët kryesorë që nxisin sëmundjen koronare të zemrës janë «të dyshuarit e zakonshëm», përfshirë nivelet e larta të yndyrnave në gjak, duhanpirjen, tensionin e lartë të gjakut dhe diabetin.

Lajmi i mirë është se, nëse ulja e aftësisë pompuese të zemrës zbulohet dhe trajtohet herët, funksioni i saj mund të rikuperohet plotësisht ose pjesërisht.

Sot, shumë faktorë që dëmtojnë zemrën mund të trajtohen me efektivitet. Njëkohësisht, është zgjeruar ndjeshëm gama e terapive që përmirësojnë gjendjen e pacientëve me insuficiencë kardiake të avancuar dhe ulin vdekshmërinë e tyre.

Në këtë drejtim, Frantz i cilëson si një ndryshim rrënjësor në trajtim veçanërisht frenuesit e SGLT2.

Këto barna fillimisht u zhvilluan për trajtimin e pacientëve me diabet, por ndërkohë kanë zënë një vend të qëndrueshëm edhe në kardiologji. Siç është treguar, këto barna që ulin nivelin e sheqerit në gjak mund të pengojnë përparimin e insuficiencës kardiake dhe shpesh të parandalojnë dekompensimin akut të zemrës.

Ende nuk mund të thuhet me siguri se mbi cilët mekanizma molekularë mbështeten përfitimet e tyre.

Njohuri të reja sjellin rezultatet e një grupi studiuesish amerikanë, të publikuara së fundmi në revistën shkencore „Science“.

Sipas tyre, frenuesit e SGLT2 jo vetëm që rrisin nxjerrjen e kripës dhe sheqerit përmes veshkave, siç dihej tashmë, por aktivizojnë edhe një enzimë që luan rol të rëndësishëm në metabolizmin energjetik.

Kur qelizat e muskulit të zemrës, të marra nga zemra njerëzore me insuficiencë kardiake, u trajtuan me një frenues të SGLT2, qelizat muskulore u tkurrën më fuqishëm dhe u relaksuan më shpejt.

Bari i ri në terapinë e zemrës

Një tjetër bar i ri në kardiologji vjen nga arsenali terapeutik i nefrologëve.

Finerenoni, siç quhet ky medikament, frenon një sistem hormonal që shpesh është tepër aktiv te personat me insuficiencë kardiake dhe që u sinjalizon veshkave të mbajnë më shumë ujë dhe kripë në organizëm.

Pasoja e dëmshme është se zemra, tashmë e mbingarkuar dhe e dobësuar, duhet të pompojë kundrejt një vëllimi më të madh gjaku.

Në arsenalin terapeutik të kardiologjisë janë shtuar së fundmi edhe të ashtuquajturat injeksione për humbje peshe.

Te pacientët me sëmundje të zemrës dhe obezitet të theksuar, këto barna shpesh mund të zvogëlojnë njëkohësisht disa faktorë rreziku që e mbingarkojnë zemrën. Kjo ndodh sepse, me uljen e peshës trupore, shpesh bien edhe tensioni i gjakut, niveli i yndyrnave në gjak dhe niveli i glukozës në gjak.

«Megjithatë, injeksionet për humbje peshe shkaktojnë edhe zvogëlim të masës muskulore. Prandaj, ato duhet të kombinohen gjithmonë me stërvitje force», thotë Stefan Störk, drejtues i ambulancës së insuficiencës kardiake në Spitalin Universitar të Würzburgut.

Se sa shumë përfitojnë nga aktiviteti fizik veçanërisht pacientët me insuficiencë kardiake, kardiologu Halle nga Mynihu e ilustron me shembullin e mëposhtëm:

«Së fundmi, tek unë erdhi një burrë i moshës së mesme për t’iu nënshtruar një kontrolli shëndetësor. Ai tha se dëshironte të ishte i sigurt, pasi po planifikonte një udhëtim me biçikletë nëpër Alpe dhe nuk donte të përballej me surpriza të pakëndshme. Gjatë ekzaminimit me ultratinguj pashë se aftësia pompuese e zemrës së tij tashmë ishte ulur ndjeshëm».

Falë formës së mirë fizike, ai nuk kishte vërejtur asgjë, shpjegon Halle. Kjo sepse muskujt e stërvitur mirë mund ta marrin oksigjenin nga gjaku dhe ta shndërrojnë atë në energji me efikasitet veçanërisht të lartë.

Përparësia është se, gjatë sforcimit fizik, zemra duhet të punojë më pak. Megjithatë, mjeku pranon se shumica e pacientëve me insuficiencë kardiake lëvizin pak ose aspak.

Pikërisht për këtë arsye, është edhe më e rëndësishme që fillimisht të krijohet një rutinë e përditshme.

«Që kjo të funksionojë, stërvitja fizike duhet të përshtatet me aktivitetet e ditës dhe të intensifikohet shumë ngadalë, duke filluar nga vetëm disa minuta dhe duke arritur në 20 minuta në ditë», thotë kardiologu.

Në këtë kuadër, edhe ecja me hap të shpejtë drejt stacionit të autobusit mund të konsiderohet stërvitje, njësoj si shkuarja me biçikletë në furrën e bukës.

Një pjesë thelbësore e programit duhet të jetë edhe rritja e forcës muskulore.

«Veçanërisht efikase janë ushtrimet që aktivizojnë njëkohësisht disa grupe muskulore – për shembull, përkuljet e gjunjëve me pesha të lehta, të cilat ngrihen lart gjatë drejtimit të trupit, ose mbajtja e trupit në pozicion mbështetës mbi parakrahë, ushtrimi i njohur si plank».

Sipas Halle, nuk mjafton që pacientëve thjesht t’u thuhet të lëvizin më shumë. Përkundrazi, atyre duhet t’u jepet një program konkret stërvitor dhe t’u shpjegohet në mënyrë të kuptueshme se çfarë përfitimesh sjellin ushtrimet.

Të njëjtin mendim ndan edhe specialisti i insuficiencës kardiake, Störk.

«Megjithatë, parandalimi duhet të fillojë shumë më herët – pikërisht kur të prekurit ende nuk kanë simptoma ose, edhe më mirë, përpara se zemra e tyre të ketë humbur aftësinë funksionale».

Sipas tij, në onkologji ekzistojnë prej dekadash programe të suksesshme të ndërgjegjësimit.

«Sot, shumë njerëz kryejnë rregullisht ekzaminime parandaluese për kancerin dhe kanë mësuar t’i interpretojnë saktë disa simptoma. Për sëmundjet kardiovaskulare kemi nevojë për diçka të ngjashme», kërkon Störk.

Për të trajtuar këtë mangësi, Komisioni Evropian prezantoi në dhjetor 2025 planin „Safe Hearts Plan“ (Plani për Zemra të Sigurta).

Qëllimi është të mbështeten shtetet anëtare në zhvillimin e strategjive të tyre për parandalimin e sëmundjeve kardiovaskulare.

Në Gjermani, me këtë detyrë merret Aleanca Kombëtare e Zemrës (Nationale Herz-Allianz), një bashkim i shoqatave kryesore profesionale të mjekësisë kardiovaskulare, Fondacionit Gjerman të Zemrës dhe përfaqësuesve të pacientëve.

Një projekt i parë për zbulimin e hershëm të insuficiencës kardiake tashmë ka filluar.

Në kuadër të tij, te një grup i caktuar i popullsisë matet në mënyrë sistematike niveli në gjak i një hormoni, i cili çlirohet në sasi më të mëdha kur zemra është e mbingarkuar.

Në fokus janë të moshuarit, si dhe personat me faktorë rreziku që mund ta mbingarkojnë zemrën – për shembull, tensioni i lartë i gjakut ose diabeti.

Nëse nivelet në gjak të kësaj substance sinjalizuese janë të larta, duhet të kryhet një ekzaminim kardiologjik.

Konkretisht, matet një fragment hormonal i njohur me shkurtesën NT-proBNP.

«Projekte të tilla pilot duhet të tregojnë se si mund të organizohet parandalimi në mënyrë të synuar. Të dhënat e besueshme janë një parakusht i rëndësishëm për të planifikuar programe parandaluese dhe për të kërkuar zbatimin e tyre në nivel politik», thotë Störk.

«Është më mirë të hiqet herët një kokërr rëre nga mekanizmi, sesa më vonë të kërkohen përpjekje të jashtëzakonshme për ta mbajtur atë në funksion, qoftë edhe në mënyrë të përkohshme».

/Frankfurter Allgemeine Zeitung