Nga Friederike Böge, Kabul/Kunduz
Talebanët i kanë përjashtuar gratë nga shumë fusha që prej marrjes së pushtetit. Për këtë arsye, shumë afgane po bëjnë atë që ende u lejohet: po hapin bizneset e tyre.
Policia e moralit e talebanëve, në fakt, donte ta pengonte Fawzia Yawarin të merrte pjesë në panairin ndërkombëtar të bujqësisë në Kabul. Autoritetet ua kishin ndaluar grave afgane marrjen me qira të stendave të shitjes. Prandaj, sipërmarrësja Yawari hyri në ndërtesë bashkë me gratë iraniane. Për to ndalimi nuk vlente. Përndryshe, kompanitë nga vendi fqinj ndoshta as që do të kishin marrë pjesë në panair.
Kështu ndodhi që, një të premte në gusht, 21-vjeçarja Yawari ishte e vetmja sipërmarrëse afgane në panair. Në stendën e saj ajo prezantonte me krenari mjaltin që familja e saj prodhon në provincën Bamiyan. “Më pëlqejnë bletët, sepse punojnë shumë”, thotë e reja e veshur me çador, një veshje që zakonisht lidhet më shumë me Iranin.
Në të vërtetë, ajo kishte dashur të bëhej avokate. Por kur ishte në klasën e njëmbëdhjetë, talebanët mbyllën shkollat e mesme për vajza. Për t’i shpëtuar mungesës së perspektivës, këtë vit ajo themeloi kompaninë e saj. “Kjo është e vetmja gjë që gratë mund të bëjnë ende nën talebanët.”
Islamistët u lejojnë grave të drejtojnë biznese, ndërsa ua ndalojnë drejtimin e organizatave. Disa mendojnë se kjo lidhet me Profetin Muhamed, gruaja e parë e të cilit ishte një tregtare e suksesshme. Talebanët pretendojnë se po ndërtojnë një shtet sipas traditës së Profetit. Prandaj, vështirë se mund ta shpërfillin shembullin e gruas së tij.
“Kur vizitorët më shohin, thjesht kalojnë tutje”
Sipas Dhomës së Industrisë dhe Tregtisë së Afganistanit, numri i licencave të biznesit të lëshuara për gratë sipërmarrëse është më shumë se dhjetëfishuar gjatë sundimit të talebanëve. Vitin e kaluar, sipas një raporti të International Crisis Group, numri i tyre ishte rreth 13.500. Edhe më i madh është numri i bizneseve të vogla që veprojnë në sektorin informal. Dhoma e Tregtisë së Grave e vlerëson atë në 130.000 – pothuajse tri herë më shumë se përpara ndryshimit të pushtetit.
Arsyet janë të shumta: pamundësia për të vazhduar arsimimin, ndalimi i disa profesioneve për gratë, largimet nga puna dhe varfëria. Shumë gra punojnë nga shtëpia në sektorë tradicionalë, si thurja e qilimave, blegtoria dhe prodhimi i ushqimeve, veshjeve dhe stolive. Gratë e reja shpesh i shesin produktet e tyre në internet, edhe për t’iu shmangur kufizimeve në kontaktet me tregtarët meshkuj.
Pavarësisht se zotërojnë licenca biznesi, sipërmarrëset diskriminohen sistematikisht nga talebanët në raport me konkurrentët meshkuj. Gratë që duan të marrin pjesë në panaire jashtë vendit, për shembull, së fundmi duhet të marrin leje nga autoritetet. Edhe ndalimi i grave në panairin bujqësor të Kabulit është një masë e re. Nuk është e qartë nëse do të mbetet në fuqi. Disa organizata ndërkombëtare e bojkotuan panairin. Edhe Dhoma e Bujqësisë u përpoq t’i bindte autoritetet të ndryshonin qëndrim – dhe ia dha me qira stendën shitëses së mjaltit, Yawari.
Yawari shpreson që një ditë, me të ardhurat e saj, të mund të financojë studimet jashtë vendit. Por tani për tani, biznesi pothuajse nuk i sjell fitim. Dhe kjo nuk lidhet vetëm me talebanët, por edhe me qëndrimet konservatore të klientëve.
“Xhaxhai im e mbajti stendën gjatë tri ditëve të para të panairit dhe realizonte një xhiro ditore prej 3.000 afganish (pak më shumë se 40 euro).”
Kur Yawari mori vetë drejtimin e stendës, xhiroja ra në 600 afgani në ditë.
“Kur vizitorët më shohin, thjesht kalojnë tutje.”
Ose i drejtohen vëllait të saj, i cili qëndron pranë saj.
Burri i saj ka qenë ushtar dhe për këtë arsye nuk gjen punë
Shumë gra janë bërë sipërmarrëse nga nevoja. Njëra prej tyre është Golalai Sabet, në qytetin Kunduz, në veri të Afganistanit. Burri i saj ka qenë ushtar në kohën e qeverisë së mëparshme, të mbështetur nga Perëndimi. Për njerëz si ai nuk ka më punë në Afganistan.
Prandaj Sabet duhet të punojë në dy fronte. Paga e saj si mësuese, e barasvlershme me rreth 120 euro, nuk mjafton. Më parë ajo trajnonte gra për thurjen e qilimave në kuadër të një organizate japoneze të ndihmës. Tani Sabet punëson vetë njëzet gra nëpër fshatra.
Me ndihmën e një kredie bankare prej afro 7.000 eurosh, ajo bleu pesë tezgjahë dhe materialet e nevojshme. Kredia u bë e mundur falë një garancie nga Fondacioni Afgan i Garancisë së Kredive (ACGF), me seli në Këln. Gjatë shtatë muajve të parë të këtij viti, organizata ka garantuar kredi për rreth 4.700 gra afgane, me një vlerë të përgjithshme prej 9,9 milionë dollarësh.
Mes tyre është edhe një grua, bizneset e së cilës janë aq të shumta sa është e vështirë t’i shënosh ndërsa ajo i rendit. Ajo drejton trembëdhjetë shkolla private, një kompani riciklimi, një kompani për grumbullimin e mbeturinave, një kompani ndërtimi, një hotel për dasma, një kompani të ujit mineral, një rrobaqepësi dhe një klinikë private.
Kohët e fundit, tregon sipërmarrësja, djali i saj ia kishte marrë nga dora një qese me patatina dhe i kishte thënë që vetëm të mos hapte edhe një fabrikë patatinash.
Meqë emri i saj i vërtetë nuk duhet të publikohet, do ta quajmë Aziza Mohammadi. Ajo është ulur në zyrën e drejtoreshës në njërën prej shkollave të saj për vajza dhe idetë i vërshojnë njëra pas tjetrës. Projekti i saj i ardhshëm është importimi i një impianti për prodhimin e biogazit. Pranë saj është ulur këshilltari bankar, i cili pohon me kokë.
“Kam një ditë pune shumë të organizuar dhe drejtues shumë të mirë, të cilët i kam trajnuar vetë”, thotë Mohammadi.
Drejtuesit meshkuj merren në vend të saj me bisedimet me autoritetet, të cilat nuk do ta prisnin nëse ajo do të paraqitej e vetme si grua. Sipas saj, kompanitë e saj kanë gjithsej 570 të punësuar.
“Unë kurrë nuk jap asgjë falas. Njerëzit duhet të punojnë”, thotë ajo, duke përmbledhur filozofinë e saj.
Mohammadi ka qenë gjithmonë një rast i veçantë. Në shkollë kapërceu dy klasa. Në moshën 22-vjeçare, universiteti i saj e punësoi si pedagoge të letërsisë. Sot është 34 vjeçe.
Pas marrjes së pushtetit nga talebanët, asaj iu desh të luftonte për të mbajtur bizneset e saj. “Në fillim patëm një rënie të fortë, por ndërkohë po rritemi përsëri.”
Islamistët donin t’ia mbyllnin kompaninë e riciklimit dhe shkollat. Në një mënyrë apo tjetër, ajo arriti ta parandalonte këtë.
“U thashë se punoj nën çdo qeveri dhe se nuk dua të largohem nga vendi.”
Në një cep të zyrës qëndron një flamur i madh i Emiratit Islamik të Afganistanit. Ambicia e Mohammadi-t është ende larg së shteruari.
“Kur të kem 20.000 të punësuar, atëherë mund të them se kam punuar.”
Në Kandahar, talebanët kanë miratuar një strehimore për gratë
Shumë donatorë perëndimorë po mbështesin tani gratë sipërmarrëse në Afganistan. Në këtë mënyrë, ata mund t’i ndihmojnë gratë pa bashkëpunuar tepër ngushtë me autoritetet talebane. Megjithatë, ky mbetet një ekuilibër delikat.
Zvicra është vendi i parë perëndimor që ka rihapur një përfaqësi në Kabul. Zyra e saj e bashkëpunimit humanitar mbështet gratë sipërmarrëse, por edhe gazetaret, këshilltaret juridike dhe madje një strehimore për gratë në Kandahar. Bëhet fjalë për projekte për të cilat, parë nga jashtë, mund të mendohej se nuk mund të ekzistonin më nën sundimin e talebanëve.
“Është një avantazh i madh të jesh i pranishëm në terren”, thotë zëvendësdrejtuesja e zyrës, Pamela Stathakis. “Kështu mund t’i identifikojmë më mirë hapësirat e mundshme për veprim.”
Këshilltaret juridike të mbështetura nga zyra, për shembull, ndihmojnë gratë që përballen me dhunë në familje. Viktimat e kësaj dhune gjejnë strehim edhe në strehimoren për gratë në Kandahar, e cila, sipas Stathakis, është miratuar nga autoritetet lokale talebane – pasi islamistët kishin mbyllur shumë strehimore të tilla kur morën pushtetin.
“Ne nuk do ta financonim kurrë këtë strehimore për gratë nëse nuk do të ishim të pranishëm në terren dhe nëse nuk do të mësonim nga aktorët lokalë se ku ekzistojnë hapësira të tilla”, thotë Stathakis.
Qasja e talebanëve është kontradiktore. Kufizimet e tyre zbatohen me shkallë të ndryshme rreptësie nga një provincë në tjetrën. Projektet e ndihmës për gratë nuk lejohen të emërtohen si të tilla. Megjithatë, nën emërtime të tjera, ato shpesh tolerohen nga autoritetet lokale.
Edhe vetë gratë kundërshtojnë përpjekjet për t’ua ngushtuar gjithnjë e më shumë hapësirën e veprimit. Që katër vjet më parë, talebanët vendosën ndalimin e punësimit të grave në organizatat ndërkombëtare. Megjithatë, ato vazhdojnë të punojnë në këto organizata.
Burimi: F.A.Z.
