Nga Laurent Berbon
Me një miliard anëtarë të shpërndarë në më shumë se 200 vende dhe territore, si dhe dhjetëra miliona kompani dhe institucione arsimore, LinkedIn është një observator i pakrahasueshëm i ndryshimeve në botën e punës. Rrjeti më i madh social profesional në botë është edhe më shumë i tillë në epokën e inteligjencës artificiale, e cila ushqen kaq shumë fantazi. “Mes gjithë zhurmës që na rrethon (…), ne jemi në gjendje të dallojmë sinjalet që kanë më shumë rëndësi: aftësitë që po shfaqen ose po ndryshojnë, punonjësit që rikualifikohen dhe përshtaten, kompanitë që punësojnë dhe ristrukturohen, industritë që po transformohen rrënjësisht”, shkruajnë Ryan Roslansky dhe Aneesh Raman në Open to Work. Udhëzuesi i parë për të mbetur zot i inteligjencës artificiale (Alisio), botuar më 8 tetor.
I pari është larguar së fundmi nga drejtimi i LinkedIn. I dyti sapo është emëruar drejtor i mundësive ekonomike në Microsoft, një post që e mbante tashmë edhe brenda rrjetit social. Në një intervistë për L’Express, Aneesh Raman shpjegon pse asnjë profesion nuk është i mbrojtur nga IA-ja, madje as profesionet manuale; dhe pse do të na duhet të mësojmë ta kapërcejmë frikën. Një parullë e vetme: të parashikojmë dhe të përshtatemi. Sepse, siç saktëson ai, sipas vlerësimeve të LinkedIn, deri në vitin 2030, deri në 70% e aftësive të kërkuara për një vend pune do të kenë ndryshuar. Menaxhimi, diplomat, ringjallja e shkencave humane, emërtimet e vendeve të punës… Ish-gazetari zbërthen revolucionin që tashmë është në zhvillim.
L’Express: Ju pohoni se IA-ja prek disa detyra, jo profesionet. A duhet të kuptojmë prej kësaj se asnjë profesion nuk rrezikon të zhduket?
Aneesh Raman: Pikërisht për t’i ndihmuar njerëzit t’i përgjigjen kësaj pyetjeje themelore e kemi shkruar këtë libër. Debati i sotëm rreth IA-së dhe punës është kaq emocional dhe kaq i ngarkuar me ndjenja. Ai ushqen shumë frikë, pasiguri dhe ankth. Një pjesë e madhe e gjithë kësaj mbështetet në dy bindje që ne donim t’i vinim në pikëpyetje. E para është ky fatalizëm, kjo ndjesi se gjithçka është vendosur paraprakisht, se cilindo drejtim të marrë IA-ja, ne nuk kemi asnjë ndikim mbi ngjarjet dhe se, për disa prej nesh, puna mund të marrë fund. Pastaj ekziston edhe një bindje tjetër: ideja se IA-ja mund të vazhdojë të përparojë, por ne, njerëzit, jo. Përballë këtyre dy bindjeve, në librin tonë propozojmë dy të tjera, të cilat po konfirmohen gjithnjë e më shumë me kalimin e kohës.
Cilat janë ato?
Kryesorja është se puna nuk zhduket, por transformohet. Disa parashikonin zhdukjen e kategorive të tëra të vendeve të punës, si inxhinierët e softuerit ose pozicionet fillestare. Ne kemi parë transformime të konsiderueshme, por këto vende pune ende ekzistojnë, edhe pse po evoluojnë. Kjo do të thotë se të gjithë duhet të ndryshojmë mënyrën se si i ushtrojmë ato. Historia e tregon këtë: kur ndodh një përmbysje teknologjike, gjëja e parë që vërejmë është transformimi i vendeve të punës. Në këtë rast, deri në vitin 2030, 70% e aftësive të nevojshme për ushtrimin e një profesioni do të kenë ndryshuar [krahasuar me vitin 2015, shën. i red.]. Me fjalë të tjera, cilido qoftë profesioni juaj, puna juaj po transformohet para syve tuaj.
Asnjë kategori profesionesh nuk është plotësisht e mbrojtur, madje as parukierët!
Ne e dimë gjithashtu se po shfaqen profesione të reja, ekzistencën e të cilave ende as nuk e imagjinojmë. Profesioni i krijuesit të përmbajtjes nuk ekzistonte dhjetë vjet më parë. As ai i shkencëtarit të të dhënave nuk ekzistonte njëzet vjet më parë.
Sipas një studimi të fundit të kryer nga HEC Paris dhe Banka e Francës, në profesionet më të ekspozuara ndaj IA-së, punësimet me kontrata pa afat të personave 21-29 vjeç kanë rënë me 28% që nga lançimi i ChatGPT, madje me 42% te zhvilluesit e rinj. A nuk është kjo shqetësuese?
Është një shqetësim që e vërej kudo në botë. Është krejtësisht e kuptueshme që kaq shumë prej nesh kanë frikë, pavarësisht se në cilën fazë të karrierës ndodhemi. Truri ynë është i programuar të ketë frikë nga ndryshimi. Por duhet ta kapërcejmë frikën, ta shqyrtojmë situatën nga afër dhe të shohim se si mund të përshtatemi. Të dhënat tregojnë se IA-ja po merr përsipër gjithnjë e më shumë detyra brenda profesioneve. Por, kur përfundojnë studimet, studentët e sotëm e dinë si funksionojnë këto mjete. Ata e zotërojnë IA-në më mirë se të gjitha brezat e tjerë dhe kanë më shumë frymë sipërmarrëse. Ata janë gjithashtu më pak të prirur të mendojnë se do të gjejnë një punë në një kompani dhe do të qëndrojnë aty gjatë gjithë karrierës. Këto dy aftësi – të dish të përdorësh këto mjete dhe të kesh prirje sipërmarrëse – janë pikërisht ato që punëdhënësit kërkojnë sot për të gjitha pozicionet. Prandaj, të diplomuarit e rinj duhet të nisen nga pikat e tyre të forta dhe ta ndërtojnë prezantimin e tyre rreth këtyre avantazheve.
Gjëja e dytë që do t’u thosha është se tani vendi ku punon ka shumë më tepër rëndësi sesa ajo që bën në pozicionin tënd. Prandaj, ata duhet të kërkojnë një kompani që e përdor IA-në çdo ditë, që e trajton këtë evolucion në interes të punonjësve dhe që sheh mundësi të reja për të gjitha brezat, përfshirë Gjeneratën Z. Një kompani ku të rinjtë nuk kufizohen vetëm te punët e pakëndshme, por mund të bëjnë punë të mirëfilltë dhe të takojnë klientë ose drejtues më herët në karrierë sesa do të kishin mundur ndryshe.
Kompanitë po mendojnë aktualisht për mënyra të reja që t’u mundësojnë të diplomuarve të rinj të përparojnë në karrierë. Disa organizojnë trajnime intensive, të ashtuquajturat boot camps. Sepse, kur hyn në një kompani, një pjesë e madhe e detyrave që dikur të lejonin të fitoje gradualisht përvojë tani kryhen nga IA-ja. Prandaj, këto kompani përpiqen të simulojnë se si do të duket konkretisht puna e këtyre rekrutëve të rinj: për shembull, të përballen me klientë ose të duhet të marrin vendime duke përdorur gjykimin e tyre mbi bazën e asaj që ka prodhuar IA-ja. Edhe nga ana e punëdhënësve dhe mësimdhënësve duhet të fillojmë të përshtatim sistemet arsimore dhe të rimendojmë jo vetëm atë që mësojmë, sepse duhet t’i zhvillojmë më shumë aftësitë tona njerëzore, por edhe mënyrën se si mësojmë. Duhet t’i jepet më shumë hapësirë të mësuarit përmes përvojës, si në klasë, ashtu edhe në punë.
Përballë IA-së, a janë vërtet të mbrojtura profesionet manuale?
Ato janë më pak të ekspozuara ndaj tronditjeve të menjëhershme, por mënyra e duhur për ta parë çështjen nuk është njeriu kundër IA-së. Është njeriu kundër njeriut të pajisur me IA. Jo unë kundër jush. Unë kundër vetes sime. Pyetja është: çfarë mund të bëj unë, si qenie njerëzore, që nuk mund ta bëja më parë, falë teknologjisë më të lehtë për t’u përdorur që njerëzimi ka krijuar ndonjëherë? Një teknologji që e bën të mësuarit e personalizuar, përvetësimin e aftësive, projektimin dhe krijimin më të arritshme se kurrë.
Në gjendjen aktuale të detyrave që IA-ja është në gjendje të kryejë, sa më shumë që profesioni juaj mbështetet në aftësi specifikisht njerëzore, aq më i mbrojtur jeni. Por asnjë kategori profesionesh nuk është tërësisht e mbrojtur dhe as tërësisht e kërcënuar. Një parukiere rreth të pesëdhjetave më pyeti së fundmi: “A duhet të shqetësohem për IA-në?” Iu përgjigja: “Ju jeni më e mbrojtur, sepse profesioni juaj konsiston në prerjen e flokëve dhe klientët tuaj ju besojnë për këtë. Por ajo për të cilën duhet të mendoni është ajo parukierja tjetër që e përdor IA-në për të mbajtur gjithë kontabilitetin e saj, gjë që i lejon të marrë gjithnjë e më shumë klientë, sepse ka më shumë kohë. Ose që mund ta rimendojë strategjinë tregtare dhe marketingun, sepse më parë nuk i kishte këto aftësi dhe nuk kishte mundësi financiare të punësonte dikë për t’u marrë me to.” Po hyjmë në një epokë të personalizimit të punës, ku të gjithë do të ushtrojmë profesione që nuk do të përcaktohen më nga titulli i pozicionit tonë, madje as nga aftësitë tipike njerëzore, por nga aftësitë që janë specifike për secilin prej nesh si individ.
Për të parashikuar ndikimin që IA-ja do të ketë, ose jo, mbi profesionin tonë, ju propozoni t’i ndajmë detyrat tona në tri kategori. Në çfarë konsiston metoda juaj?
Gjëja më e vështirë që u kërkojmë lexuesve në libër, por që më pas e lehtëson gjithë pjesën tjetër, është ta lënë mënjanë titullin e vendit të punës. Për shumë prej nesh, ai ka përfunduar duke na përcaktuar tërësisht. Tregon vendin tonë në organigramë, nivelin tonë hierarkik dhe madje, fjalë për fjalë, vlerën që na jepet përmes pagës. Megjithatë, ai na tregon gjithnjë e më pak për punën që bëjmë realisht dhe për aftësitë e veçanta që sjellim në të. Për më tepër, vetë emërtimet e vendeve të punës kanë filluar të ndryshojnë. Në kompanitë që zhvillojnë modele të IA-së, si OpenAI dhe Anthropic, kategori të tëra punonjësish tashmë grupohen nën të njëjtin emërtim: “personel teknik”. Ato po braktisin titujt e vjetër të punës dhe hierarkitë tradicionale. Kjo i jep më shumë hapësirë frymës sipërmarrëse. Por krijon edhe paqartësi. Këto kompani duhet të gjejnë mënyrën për të përcaktuar përgjegjësitë e secilit pa u mbështetur vetëm te titujt e vendeve të punës.
Pasi të keni arritur të shkëputeni nga titulli juaj i punës, bëni një listë me dymbëdhjetë detyrat që kryeni më shpesh gjatë çdo jave. Pastaj ndajini në tri kategori. E para përfshin detyrat që IA-ja mund t’i kryejë gjithnjë e më shumë në mënyrë autonome. Kategoria e dytë është kjo: çfarë gjërash të reja bëni falë IA-së? Si po mësoni të punoni ndryshe falë këtyre mjeteve? Duhet të siguroheni që përditshmëria juaj të përmbajë gjithnjë e më shumë detyra që i përkasin kësaj kategorie. Dhe pastaj është e treta: ajo që është specifike për ju si qenie njerëzore. Është koha që duhet t’i kushtoni përdorimit të mendimit kritik, dhënies së gjykimeve për çështje të caktuara, punës me njerëz të tjerë për të menduar se si mund të lindin ide të reja ose si mund të çohet përpara një projekt.
Roli i menaxherit do t’i afrohet atij të një trajneri sportiv
Nëse i merrni dymbëdhjetë detyrat tuaja dhe i ndani në këto tri kategori, do të merrni një diagnozë mjaft të mirë të situatës suaj. Le të marrim rastin e inxhinierëve të softuerit para dy vjetësh. Një inxhinier fillestar ose i nivelit të mesëm do të kishte pasur shumë detyra në kategorinë e parë, sepse e gjithë puna e programimit bën pjesë aty. Prandaj, ai mund t’i kishte thënë vetes: “Duhet të gjej mënyra të reja për t’i përdorur këto mjete. Tani mund t’i përkushtohem projektimit dhe arkitekturës së softuerit dhe të shkoj të takoj klientët.” Nuk ka dyshim se ata që e bënë këtë kthesë sot janë në një pozitë të mirë dhe fitojnë më shumë sesa po të mos e kishin bërë.
Ju pohoni se, në epokën e IA-së, të gjithë do të duhet të përvetësojmë mentalitetin e një sipërmarrësi. Çfarë do të ndodhë atëherë me ata që nuk kanë frymë sipërmarrëse?
Kur flasim për frymë sipërmarrëse, ne jemi përpjekur të përcaktojmë aftësitë njerëzore që do të kenë vlerë ekonomike në këtë epokë të re. Por, në të vërtetë, të kesh frymë sipërmarrëse do të thotë të jesh njeri. Shumë kërkime, veçanërisht në neuroshkencë, tregojnë se të gjithë ne mund të përparojmë në secilën prej këtyre aftësive përmes praktikës së qëllimshme.
Kam lexuar një intervistë që keni publikuar së fundmi për mënyrën se si funksionojnë ekipet më të mira. Bëhet fjalë për sigurinë psikologjike, për mundësinë për të dështuar pa u ndëshkuar, për mbështetjen e nevojshme për të provuar gjëra të reja. Bëhet fjalë gjithashtu për atë motivim të brendshëm që na shtyn të tejkalojmë veten, të tregojmë më shumë guxim, kreativitet dhe dhembshuri. Të gjitha këto janë aftësi që mësohen dhe që të gjithë mund t’i zhvillojmë si qenie njerëzore. Por fakti që mund ta bëjmë këtë nuk do të thotë se do ta bëjmë domosdoshmërisht.
Çfarë doni të thoni?
Këtu hyn në lojë çështja e mjediseve në të cilat veprojmë, si në arsim, ashtu edhe në botën e punës. A na japin këto mjedise mundësinë të provojmë dhe të zhvillohemi në këto aftësi? Nëse punoni në një kompani ku ngrini dorën dhe thoni: “Do të doja ta përdorja IA-në për të bërë diçka të re dhe ja pse kjo do të ishte e dobishme për kompaninë”, dhe nuk ju jepet asnjë mundësi për t’i bërë gjërat ndryshe, ky është një sinjal alarmi: nuk ndodheni në një mjedis që ju lejon të mësoni dhe të përparoni.
Por të gjitha kompanitë me të cilat takohem e pranojnë se po kalojmë një periudhë transformimi të paprecedentë të veprimtarisë së tyre. Dhe ato kërkojnë punonjës që janë të gatshëm të marrin nismën, që tregojnë qëndrueshmëri, përshtatshmëri, kureshtje dhe që fillojnë të tregojnë se çfarë është e mundur të bëhet në pozicionin e tyre ose brenda ekipit të tyre. Eprori juaj nuk e di me saktësi se çfarë bëni çdo ditë. Ju, përkundrazi, e njihni punën tuaj më mirë se kushdo tjetër. Mos prisni që eprori juaj i drejtpërdrejtë të vijë pas gjashtë muajsh ose një viti dhe t’ju thotë: “E kemi kuptuar se si do të ndryshojë pozicioni juaj, ja çfarë ju propozojmë.” Kjo nuk do të ndodhë. Me IA-në kemi më shumë mundësi për të vepruar vetë sesa çdo brez i mëparshëm punonjësish që është përballur me përmbysje teknologjike.
Me IA-në, aftësitë ndërpersonale – të famshmet soft skills – do të luajnë gjithashtu një rol kryesor. Pse?
Në epokën industriale, aftësitë më të kërkuara ishin para së gjithash teknike. Më pas, me zhvillimin e ekonomisë së dijes, diplomat në informatikë u bënë veçanërisht të kërkuara. Por tani teknologjia do të jetë në gjendje të kryejë shumë detyra teknike në mënyrë më efikase se ne. Prandaj, aftësitë që do të kenë më shumë rëndësi do të jenë ato që janë specifike për ne si qenie njerëzore. Të gjitha cilësitë për të cilat flasim në libër – dhembshuria, kureshtja, guximi, komunikimi, kreativiteti, qëndrueshmëria, përshtatshmëria, aftësia njerëzore për të imagjinuar, shpikur dhe krijuar – ekzistojnë prej shumë më gjatë sesa koncepti që kemi për veten tonë në punë. Ato kanë bërë të mundur lindjen e qytetërimit, rendit monetar, Epokës së Iluminizmit dhe revolucionit shkencor. Dhe janë pikërisht ato që tani do të zënë një vend qendror në botën profesionale.
Sot, një inxhinier softueri kalon më pak kohë duke programuar dhe më shumë duke komunikuar me klientët ose duke menduar për projektimin e sistemeve. Por nëse e pyet nëse kjo e bën të pavlefshme diplomën e tij, ai do t’ju përgjigjet se jo. Sepse të mësosh profesionin e inxhinierit të softuerit do të thotë gjithashtu të mësosh të mendosh për sistemet, të konceptosh arkitekturën e tyre dhe të reflektosh për të gjitha çështjet që tani zënë një vend më të madh në punën e tij, edhe pse ai kalon më pak kohë duke shkruar kod.
“Prej shekujsh, letërsia, filozofia dhe historia kultivojnë mendimin kritik, ndjeshmërinë etike dhe empatinë. Këto aftësi, që dikur trajtoheshin si dytësore, po shkojnë drejt asaj që të bëhen po aq qendrore për ekonominë e IA-së sa ishin matematika për ekonominë industriale”, shkruani ju, i bindur se shkencat humane do të rifitojnë një rol kryesor. Në ç’mënyrë?
Matematika për një kohë të gjatë mbeti shumë abstrakte, derisa kompanitë patën nevojë për inxhinierë dhe u zhvilluan programe studimi në inxhinieri. Në të njëjtën mënyrë, i inkurajoj të gjitha universitetet dhe institucionet që japin mësim në shkencat humane të mendojnë për zbatimet e tyre konkrete. Çfarë diplomash mund të ofrojnë për t’iu përgjigjur nevojave të punëdhënësve? Për shembull, si mund të organizohen ekipet dhe të ndahen rolet brenda një kompanie në epokën e IA-së? Një program studimi kushtuar kësaj teme do të ishte një shembull shumë i mirë i shkencave humane të aplikuara. Do të shohim gjithashtu të shfaqen diploma në shkencat humane, emërtimet e të cilave ende nuk i njohim. Por e dimë se ato do të ndërtohen rreth kësaj pyetjeje: si të krijojmë një mjedis profesional, një fuqi punëtore, ku mendja njerëzore të zërë vendin qendror dhe jo makina?
Kjo nënkupton një rimendim të thellë të organizimit aktual të punës. Kompanitë do të fillojnë të punësojnë drejtorë të neuroshkencës, ashtu si sot punësojnë kryeekonomistë, për të menduar se si duhet të organizohet puna. Nëse idetë njerëzore janë kodi i ri kompjuterik dhe energjia njerëzore është qendra e re e të dhënave, atëherë duhet të rishikojmë marrëdhënien tonë me rraskapitjen profesionale, por edhe mënyrën se si punonjësit e përjetojnë përditshmërinë e tyre në kompani. Deri më tani, në fakt, nuk kemi menduar kurrë seriozisht se si duhet bërë kjo.
Me IA-në, a janë të destinuar menaxherët të shndërrohen në trajnerë që duhet të motivojnë ekipet e tyre?
Nëse i rikthehemi organizimit të punës të trashëguar nga epoka industriale, një pjesë e madhe e rolit të menaxherëve konsistonte në mbikëqyrjen e detyrave të vartësve të tyre. Organigrama fillimisht ishte krijuar si një strukturë degëzuese për të mundësuar qarkullimin e informacionit, më pas mori formën e piramidës klasike që njohim të gjithë, të bazuar në përgjegjësinë hierarkike. Por IA-ja do t’i lejojë secilit, në të gjitha nivelet, të ndjekë se çfarë po ndodh dhe të sigurohet që projektet të koordinohen siç duhet. Roli i menaxherit do t’i afrohet atij të një trajneri sportiv.
Në sportin e nivelit të lartë, trajneri kalon shumë pak kohë duke mësuar bazat. Ai përpiqet, para së gjithash, t’ju shtyjë të tejkaloni kufijtë tuaj, t’ju përgatisë për të marrë kritika konstruktive dhe për t’ua dhënë ato shokëve të ekipit. Ai kujdeset gjithashtu për të krijuar frymë ekipi mes njerëzve që punojnë së bashku në një projekt. Puna e përditshme e menaxherit do të konsistojë gjithnjë e më shumë në kujdesin për energjinë dhe motivimin e vartësve të tij. Dhe këtë po e shohim tashmë: shumë menaxherë duhet të përballen me rraskapitjen profesionale dhe ankthin e ekipeve të tyre, pa ditur realisht si t’i menaxhojnë këto situata, sepse nuk i kemi trajnuar sa duhet për të menaxhuar njerëz dhe jo detyra./L’Express.fr
