Nga Dr Binoy Kampmark
Dokumentari 80-minutësh NAZA, me regji të Yuval Abraham dhe Rachel Szor, të trondit. Ai shqyrton veprimet e Forcave të Mbrojtjes së Izraelit (IDF) gjatë luftës së tyre të egër dhe të pandërprerë në Gazë, duke u mbështetur në intervista me 24 pjesëtarë të ushtrisë dhe të shërbimeve të inteligjencës, identitetet e të cilëve mbahen të fshehta. Intervistat janë filmuar natën në çatitë e Tel Avivit, me pamjen dhe zërat e të intervistuarve të ndryshuar për të ruajtur anonimitetin. Emri i dokumentarit vjen nga një akronim hebraik për nezek agavi, ose dëm anësor, një term i turpshëm që përdoret kur përllogaritet numri i civilëve që pritet të humbin jetën në një sulm ushtarak. Muajin e kaluar, filmi fitoi Çmimin Special të Jurisë në Festivalin e 83-të Ndërkombëtar të Filmit në Venecia, ku u prit me duartrokitje në këmbë që zgjatën 25 minuta.
Të intervistuarit përqendrohen te roli me rëndësi të frikshme që luajnë sistemet e inteligjencës artificiale (IA) për përzgjedhjen e objektivave, të përdorura për të orientuar fushatën e bombardimeve të nisur si përgjigje ndaj sulmeve të udhëhequra nga Hamasi më 7 tetor 2023. Me fjalët e Abraham, «oficerët e inteligjencës izraelite me të cilët biseduam na folën për mënyrën se si kjo vrasje masive është sistemike: jo rastësisht, por qëllimisht, akte vrasjeje dhe politika që mbështeten në dehumanizimin e plotë të palestinezëve».
Njëri prej të intervistuarve thotë se synimi ishte «sasia, jo cilësia». Një tjetër vë në dukje vendimin e vetëdijshëm për të goditur pjesëtarë të Hamasit, madje disa edhe të niveleve të ulëta, kur ndodheshin në shtëpi, edhe nëse kjo nënkuptonte vrasjen e familjarëve dhe të fqinjëve.
Në një rast të rrëfyer, telefoni i një vajze 12-vjeçare u hakerua për të mësuar se kur do të kthehej në shtëpi babai i saj. Sulmi që pasoi e vrau vajzën. Logjika e ftohtë zbulohet në pyetjen retorike që shtron njëri prej të intervistuarve: «Kur njerëzit flasin për “rrafshimin e Gazës”, çfarë nënkuptojnë tjetër përveç ekzekutimit të njerëzve?»
Megjithëse studiot e njohura të filmit të pavarur e konsideruan «tepër të nxehtë për t’u marrë me të», dokumentari, i shpërndarë nga vetë realizuesit, arriti të kapërcente pragun e 500.000 dollarëve amerikanë në Shtetet e Bashkuara pas dy javësh shfaqjeje. Tetë ditë pas premierës në IFC Center të Nju-Jorkut, ai kishte arkëtuar 125.000 dollarë amerikanë. Më pas, filmi u shfaq edhe në 85 kinema të tjera, në 30 qytete të Amerikës së Veriut. Michelle Goldberg, duke shkruar në The New York Times, u befasua nga aftësia e këtij realizimi për të tërhequr publikun, kur ndoqi një shfaqje në Walter Reade Theater. Salla me 268 vende ishte plot. «Nga përvoja ime, kjo është shumë e pazakontë për dokumentarë të çfarëdo lloji, madje edhe për ata që, si “NAZA”, fitojnë Çmimin Special të Jurisë në Festivalin e Filmit në Venecia.»
Ushtritë janë të specializuara në vrasjen e mbuluar me eufemizma. Një proces i posaçëm terminologjie dhe vlerësimi e pastron dhe e zhvesh nga gjaku: vdekja dhe vrasja shndërrohen në masa të justifikueshme e të domosdoshme kundër një armiku të mbushur me ligësi dhe korruptim. Gjatë këtij procesi, i bëhen nderime sa për sy e faqe tërësisë së normave të së drejtës ndërkombëtare, veçanërisht së drejtës ndërkombëtare humanitare dhe doktrinave të përzgjedhjes së objektivave. Gjeneralët më të sinqertë na bëjnë një nder kur mburren me shifra të larta viktimash dhe vdekje masive: ata nuk i fshehin gjërat dhe nuk struken pas ritualeve të konsumuara e rrobave të paqena të perandorit. Merrni deklaratën e një ish-drejtuesi të inteligjencës ushtarake izraelite, të bërë në një regjistrim audio të rrjedhur: «Për çdo person [të vrarë] më 7 tetor, duhet të vdesin 50 palestinezë.» Ushtritë me departamente juridike me personel të shumtë, që supozohet se japin udhëzime për goditjen e një objektivi, kryesisht për t’i siguruar ata që shqetësohen lehtë se nuk janë të përfshirë në akte vrasjeje, janë gjithmonë të dyshimta. Në këtë drejtim, IDF-ja përbën një shembull tipik, duke pretenduar gjithmonë se vepron ndryshe nga fuqitë e tjera të rajonit, por duke iu drejtuar gjuhës përzgjedhëse të shfajësimit.
Pritja e filmit në Izrael ka qenë dukshëm histerike. Kjo pritej: filmi demaskon dhe vë në siklet. Ai rrëzon dogma të paprekshme. Shefi i Shtabit të IDF-së, Eyal Zamir, u zotua të përdorte «çdo mjet që kemi në dispozicion» kundër këtij realizimi. Ministri izraelit i Kulturës, Miki Zohar, e konsideroi filmin tradhti.
Abraham dhe Szor ishin «të gatshëm t’i bënin dëm atdheut të tyre vetëm për të marrë duartrokitje nga antisemitët në mbarë botën». Ministri i tërbuar kërkonte të «veprohej menjëherë për t’ua hequr shtetësinë izraelite këtyre krijuesve të përçmueshëm për tradhti ndaj shtetit», siç deklaroi me zemërim në një postim në rrjetet sociale. Edhe kryeministri izraelit Benjamin Netanyahu bëri thirrje për miratimin e një ligji që do t’ua hiqte shtetësinë të dyve, një qëndrim i çuditshëm duke pasur parasysh dispozitat ekzistuese të Ligjit izraelit për Shtetësinë. (Lënia e hebrenjve gjermanë pa shtetësi ishte një specialitet i Rajhut të Tretë: fakti që shteti hebraik do ta shqyrtonte këtë masë ndaj qytetarëve të vet përbën një ironi të veçantë e të hidhur, por fatkeqësisht është i lejueshëm në dritën e vendimit të Gjykatës Supreme izraelite të vitit 2022, që miratoi heqjen e shtetësisë për veprime të kryera në «shkelje të besnikërisë ndaj Shtetit të Izraelit».)
Aktivistë dhe anëtarë të partisë së ekstremit të djathtë Fuqia Hebraike (Otzma Yehudit), të udhëhequr nga ministri i Sigurisë Kombëtare, Itamar Ben-Gvir, protestuan jashtë shtëpisë së prindërve të Szor. Një folës kërkoi që të dy regjisorët të ekzekutoheshin dhe shtëpitë e familjeve të tyre të shembeshin (ndëshkimi kolektiv mbetet një burim i madh frymëzimi për ndjenjat fisnore).
IDF-ja e ka parashtruar përgjigjen e vet në një dokument, ku i akuzon realizuesit se paraqesin «një tablo të shtrembëruar, çorientuese dhe të pasinqertë të procesit të IDF-së për planifikimin dhe goditjen e objektivave». Rrëfimi i dokumentarit mbështetej në «gabime të konsiderueshme faktike që burojnë nga shtrembërime manipuluese të realitetit». Këtu vlen të vihet re toni më i zbutur i kritikës, që nuk i mohon plotësisht praktikat e IDF-së për përzgjedhjen e objektivave, të veshura me justifikimet e dëmit anësor. Lëshimet dhe rrëfimet janë gjithmonë të dallueshme te njerëzit brenda pushtetit dhe të lidhur me të, të cilët përdorin shprehje të tilla shpërfillëse si «shtrembërues» dhe «i pasinqertë».
Sidoqoftë, reagimi i acaruar është domethënës. Baza e të dhënave Lavender, për të marrë një nga kundërshtimet, me sa duket nuk ishte një bazë të dhënash objektivash, por thjesht «një bazë të dhënash që ndihmon analistët e inteligjencës». Ky është një dallim pa ndryshim thelbësor. Besimi që ushtritë kanë te hyjnitë e teknologjisë është i vështirë të lëkundet; këtu nuk ka asgjë që të tregojë se këta analistë nuk i trajtojnë këto grupe të dhënash si të pagabueshme. IA-ja dhe hyjnitë fetare shërbejnë për të përfytyruar në vend të të tjerëve; ato dekurajojnë mendimin e pavarur dhe verifikimin. Përse të mundohesh kur ke dikë, ose diçka tjetër, që e bën këtë për ty?
Përgjigjja mbetet e dobët kur pretendon se IDF-ja e konsideron veten «të detyruar nga e drejta ndërkombëtare humanitare dhe të përkushtuar ndaj saj, procedurat e saj operacionale janë hartuar për të zbatuar këto detyrime ligjore dhe ajo ka njësi e mekanizma të posaçëm për të pakësuar dëmet ndaj civilëve». Numri tronditës i të vdekurve në Gazë, që autoritetet izraelite dhe mbrojtësit e tyre e trajtojnë gjithmonë me përçmim e tallje, sugjeron të kundërtën.
NAZA shërben, siç vë në dukje historiani izraelito-amerikan Omer Bartov, për t’u përballur me një «gjendje mohimi», duke «folur realisht për çështjen e asaj që ndodhi në Gazë, në vend që të refuzohet të flitet për të».
Pikëpamjet e shprehura në këtë artikull i përkasin autorit dhe nuk pasqyrojnë domosdoshmërisht politikën redaksionale të Middle East Monitor dhe Tetova News /Middle East Monitor
