Nga Cyrille Pluyette
Sinolog shumë i respektuar, Steve Tsang, i lindur në Hong-Kong dhe i diplomuar në Oksford, ku ka dhënë mësim për një kohë të gjatë, drejton Institutin SOAS për Kinën, në Universitetin e Londrës. Në librin e tij më të fundit, të shkruar bashkë me politologen Olivia Cheung, China’s Global Strategy Under Xi Jinping («Strategjia globale e Kinës nën Xi Jinping», Oxford University Press, 22,99 sterlina, 296 faqe, i papërkthyer), ai shpjegon planin e udhëheqësit kinez për ta bërë Kinën fuqinë e parë botërore, duke e shndërruar rendin aktual ndërkombëtar në një rend me Kinën në qendër.
Në një intervistë për L’Express, Steve Tsang shpjegon se gjiganti aziatik synon fillimisht të mbështetet te vendet e Jugut Global për të mbrojtur qëndrimet e veta brenda organizatave ekzistuese. Marrja e Tajvanit do të vuloste më pas epërsinë e Pekinit përballë Shteteve të Bashkuara dhe Perëndimit. Në një rend botëror me Kinën në qendër, paralajmëron ai, kushdo që do ta sfidonte Partinë Komuniste, përfshirë edhe jashtë Kinës, do të rrezikonte masa hakmarrëse dhe të gjithë do të detyroheshin të vetëcensuroheshin. Përveçse nëse Perëndimi reagon përpara se të jetë tepër vonë.
L’Express: Politika e jashtme kineze mori një kthesë me ardhjen e Xi Jinpingut në pushtet, në fund të vitit 2012, duke kaluar nga një profil i ulët në një qëndrim shumë më të vendosur, madje agresiv, të mishëruar nga diplomacia e «ujqërve luftëtarë». Si e shpjegoni këtë?
Steve Tsang: Dallimi i madh ndërmjet Xi Jinpingut dhe paraardhësve të tij është se, përpara tij, Kina nuk kishte një strategji globale të qartë. Pasi erdhi në pushtet, veçanërisht pasi e konsolidoi pushtetin e vet në vitin 2017, Xi paraqiti strategjinë e tij, me synimin për t’ia rikthyer madhështinë Kinës: atë që ai e quan «ëndrra kineze e rilindjes së madhe të kombit». Më pas i indoktrinoi diplomatët, zyrtarët dhe anëtarët e Partisë Komuniste që t’u bindeshin udhëzimeve të tij. Njëri prej këtyre udhëzimeve është «të zhveshin shpatën» për të mbrojtur dinjitetin dhe nderin e Kinës. Është një thirrje për të rrëmbyer armët, e cila solli në jetë «ujqërit luftëtarë», të njohur për famën e tyre të keqe. Që nga fundi i epokës maoiste, diplomatët kinezë ishin bërë gjithnjë e më profesionistë, duke e ushtruar diplomacinë si diplomatët perëndimorë. Kjo ndryshoi kur Xi Jinping ua hoqi frerët.
Në librin tuaj shpjegoni se synimi i Xi Jinpingut nuk është ta zëvendësojë hegjemoninë amerikane, por ta shndërrojë rendin ndërkombëtar nga brenda në një rend me Kinën në qendër. Cili është dallimi? A nuk ka Kina ambicien të bëhet fuqia e parë botërore deri në vitin 2049?
Keni të drejtë, Kina dëshiron të bëhet vendi i parë në botë deri në vitet 2049–2050. Ky është afati që Xi Jinping ka përcaktuar për përmbushjen e «ëndrrës kineze». Por ajo që ai dëshiron është ta bëjë Kinën numrin një sipas standardeve kineze, jo atyre amerikane. Në rendin aktual ndërkombëtar, Shtetet e Bashkuara tradicionalisht nuk sillen vetëm si fuqi hegjemonike: ato mbështesin institucionet ndërkombëtare, përpiqen të rivendosin paqen dhe stabilitetin në disa rajone dhe luajnë rolin e policit të botës. Të gjitha këto janë angazhime jashtëzakonisht të kushtueshme në burime dhe, ndonjëherë, në jetë njerëzish. Nën Xi Jinpingun, Kina nuk ka asnjë synim ta luajë këtë rol. Dhe nuk pranon të gjykohet sipas kritereve të përcaktuara nga amerikanët. Xi Jinping mendon se i takon atij ta vendosë standardin, të cilin pjesa tjetër e botës duhet ta kuptojë dhe ta ndjekë. Kina dëshiron t’i njihet epërsia në shkallë botërore, pa qenë e detyruar të ushtrojë dominim.
Si synon Kina t’i përdorë Kombet e Bashkuara dhe Jugun Global?
Sipas Xi Jinpingut, Kina po punon për të krijuar një «bashkësi me fat të përbashkët për njerëzimin». Në tekstin origjinal kinez, asgjë nuk të sjell ndër mend një bashkësi aktorësh të lirë e të barabartë, të cilët zgjedhin me vullnetin e tyre të ndajnë një të ardhme të përbashkët. Ajo që Xi Jinping thotë në të vërtetë është se duhet krijuar një fat i përbashkët për njerëzimin dhe se këtë mund ta bëjë vetëm një udhëheqës që ka vizionin, aftësinë dhe zotësinë organizative për ta arritur. Nënkuptohet: Kina. Procesi është ai që ai e quan «demokratizimi i marrëdhënieve ndërkombëtare». Për Kinën, rendi aktual ndërkombëtar është një rend i krijuar nga Perëndimi dhe për Perëndimin. Mirëpo Perëndimi demokratik përfaqëson vetëm një pakicë, si mes shteteve anëtare të OKB-së, ashtu edhe në raport me popullsinë botërore. Shumica dërrmuese gjendet në Jugun Global, udhëheqëse e natyrshme e të cilit pretendon të jetë Kina.
Kështu, Kina përdor «Rrugët e reja të Mëndafshit» dhe një sërë programesh të mëdha bashkëpunimi ndërkombëtar për ta rreshtuar Jugun Global përkrah qëndrimeve të veta në OKB dhe në organizatat e tjera ndërkombëtare, si edhe për Tajvanin. Në këmbim, udhëheqësit e këtyre vendeve marrin hua për projekte për të cilat nuk arrijnë të sigurojnë financim nga demokracitë perëndimore, FMN-ja apo Banka Botërore. Kinezët përsërisin me ngulm se Shtetet e Bashkuara dhe aleatët e tyre demokratikë nuk kanë kurrfarë të drejte t’i tregojnë një vendi tjetër se si t’i drejtojë punët e veta. Kjo është një leje pa kushte për autokratët në mbarë botën: «Kina do t’ju mbulojë nëse mbështesni qëndrimet e saj në Kombet e Bashkuara dhe do të mund të vazhdoni ta qeverisni vendin tuaj si t’ju teket, pa u shqetësuar për ata mbrojtës bezdisës perëndimorë të demokracisë». Dhe, meqë shumica e vendeve të Jugut Global janë ish-koloni të demokracive perëndimore, Kina nuk resht së ua kujtuari se nuk i ka kolonizuar kurrë dhe se nuk ka ndër mend ta bëjë këtë.
Megjithatë, a nuk ka Kina një problem me fuqinë e butë?
Udhëheqësit autoritarë të këtyre vendeve nuk kanë probleme me Kinën, por shoqëria civile dhe elitat vendëse shpesh kanë, sepse projektet kineze, në kuadër të Rrugëve të reja të Mëndafshit, përgjithësisht nuk u sjellin përfitime popullsive vendëse, sidomos për sa u përket vendeve të punës. Kina nuk është domosdoshmërisht aq tërheqëse sa pretendon, por, krahasuar me perëndimorët, arrin të dalë mirë. Kur një evropian apo një amerikan vjen për të diskutuar një projekt zhvillimi, jep leksione morali. Kinezët, përkundrazi, mbërrijnë me planet e një kantieri, pa predikime për transparencën, qeverisjen apo luftën kundër korrupsionit. Prandaj shumëkush rreshtohet në anën kineze.
Përse marrja e Tajvanit është kaq e rëndësishme për Xi Jinpingun?
Strategjia globale e Kinës mbështetet në dy shtylla. E para është mbështetja te Jugu Global, në mënyrë që Kina të pranohet si numri një në botë. Por ky është një proces i ngadaltë dhe gradual. Për ta vulosur epërsinë kineze, do të nevojitet një ngjarje spektakolare. Kjo është shtylla e dytë: marrja e Tajvanit, i cili bën një jetë autonome, kundër vullnetit të mbrojtësit të tij amerikan. Në skenarin ideal të Pekinit: ose Tajvani kapitullon dhe pranon kushtet kineze, gjë që kinezët do ta quajnë «ribashkim paqësor»; ose Pekini u shkakton forcave amerikane të ardhura për ta mbrojtur ishullin humbje të mjaftueshme që Shtetet e Bashkuara të tërhiqen. Në të dyja rastet, bota do të shihte numrin dy në botë duke e sfiduar numrin një sy më sy dhe këtë të fundit duke ulur vështrimin. Atëherë numri dy do ta zinte qartazi vendin e numrit një.
Kjo do ta përmbyste ekuilibrin strategjik në Indo-Paqësor. Nëse Shtetet e Bashkuara do të hiqnin dorë nga mbrojtja e Tajvanit, aleatët e tyre, si Japonia, Koreja e Jugut apo Filipinet, do të duhej ose ta pranonin epërsinë kineze, ose të pajiseshin me armë bërthamore. Përtej Indo-Paqësorit, do të mund të shtrohej seriozisht edhe pyetja nëse NATO-ja mund të mbështetet ende te garancia amerikane për sigurinë e Evropës. Dhe ëndrra kineze, siç e ka përcaktuar Xi Jinping, do të konsiderohej plotësisht e përmbushur. Asnjë udhëheqës kinez që nga viti 1949, nga Mao Zedongu te Deng Xiaopingu, nga Jiang Zemini te Hu Jintao, nuk ka përcaktuar ndonjëherë një afat konkret për marrjen e Tajvanit. Xi Jinping është i pari dhe i vetmi që e ka bërë këtë, duke e lidhur ribashkimin me ëndrrën kineze.
Pra, deri në vitin 2050…
Xi Jinping e vendos përmbushjen e ëndrrës kineze herë në njëqindvjetorin e Republikës Popullore, në vitin 2049, dhe herë në mesin e shekullit, në vitin 2050. Pra, Kinës i mbeten njëzet e tre deri në njëzet e katër vjet për ta marrë Tajvanin. Kjo do të thotë se nuk po ngutet, gjë që është pozitive. Por sa më shumë të afrohet afati, aq më i fortë do të bëhet presioni i brendshëm për ta marrë Tajvanin.
A i kërcënon demokracitë perëndimore ky projekt për epërsi botërore?
Zyrtarisht, Xi Jinping pohon se çdo popull ka të drejtë të zgjedhë sistemin e vet politik, çka nënkupton se demokracitë kanë të drejtë të mbeten të tilla. Qeveria kineze nuk përpiqet aktivisht t’i bëjë më autoritare, por kënaqet kur sheh fuqizimin e populistëve të djathtë, të cilët minojnë pretendimin e këtyre demokracive perëndimore për epërsi morale.
Mbi të gjitha, nëse Xi Jinping do të arrinte ta vendoste Kinën në qendër të rendit ndërkombëtar, të gjithë ne do të duhej të vetëcensuroheshim. Pekini do t’i linte demokracitë të bënin çfarë të donin, për sa kohë që nuk do të vepronin kundër Partisë Komuniste dhe as do ta vinin në pikëpyetje atë që ajo përfaqëson. Ky do të ishte një rend shumë i favorshëm për autokracitë, por jo për vlerat e lirisë, dinjitetit, të drejtave individuale dhe barazisë, të cilave ne u qëndrojmë besnikë.
E njëjta logjikë do të vlente edhe në nivel individual: kushdo që do t’i mbronte këto vlera deri në atë pikë sa ta sfidonte Partinë, do të përballej me pasoja. Pikërisht kjo është gjendja në Kinë sot. Shumica e njerëzve e jetojnë përditshmërinë e tyre pa pengesa, por nuk mund ta kundërshtojnë regjimin. Nëse duam ta shmangim këtë skenar, duhet të fillojmë të veprojmë tani, përndryshe do të jetë tepër vonë.
Çfarë mendon Xi Jinping për Trumpin dhe cila është strategjia e tij ndaj tij?
Kinezët nuk i zënë besë Trumpit, por, njëkohësisht, e adhurojnë. Nuk i zënë besë sepse është i paparashikueshëm dhe i aftë të bëjë gjëra që asnjë president amerikan me gjykim të shëndoshë nuk do t’i bënte kurrë. Dhe paparashikueshmëria është gjithmonë problem për një sistem politik leninist, të mbështetur tërësisht te kontrolli. Por Trump i ka shkaktuar ndikimit global të Amerikës, aftësisë së saj për të udhëhequr dhe mundësisë së saj për të konkurruar në afat të gjatë me Kinën më shumë dëm se çdo president tjetër amerikan përpara tij.
Kur Shtetet e Bashkuara përpiqeshin t’i impononin vlerat e tyre demokratike në arenën ndërkombëtare, kinezëve kjo nuk u pëlqente aspak. Ata ndihen shumë më rehat me administratën Trump, sepse ajo i diskrediton Shtetet e Bashkuara si garantuese të rendit ndërkombëtar, minon vlerat demokratike dhe nuk përpiqet në asnjë mënyrë ta eksportojë demokracinë. Ajo e diskrediton aq shumë rendin ndërkombëtar, saqë Kinës i bëhet shumë më e lehtë të argumentojë se kalimi drejt një rendi me Kinën në qendër do të ishte më i mirë për botën, ndërkohë që deri më tani ky ishte një argument që kinezët e kishin të vështirë ta bënin bindës. Nga këndvështrimi i tyre, administrata Trump nuk është dhuratë nga qielli, por dhuratë nga Karl Marksi [buzëqesh].
Prandaj Xi Jinping është shumë i kënaqur që merret personalisht me Donald Trumpin, sepse e di që ky i fundit e admiron dhe mund të përfitojë prej kësaj. Këtu qëndron edhe rëndësia që Kina i kushton asaj që e quan «diplomacia e krerëve të shteteve», veçanërisht me Trumpin.
