Nga Corentin Pennarguear
Lagje të Parisit mes flakëve, barrikadave dhe përplasjeve të dhunshme mes forcave të rendit dhe protestuesve. Pamjet e 17 tetorit të këtij viti u kanë sjellë pashmangshëm ndër mend shumë kujtime historianëve të kryengritjeve franceze, në një vend që është gjithnjë i gatshëm ta shpërthejë zemërimin në rrugë.
Robert Tombs është një nga njohësit më të shquar në botë të Komunës së Parisit, një periudhë kryengritjeje që zgjati 72 ditë në kryeqytetin francez, më 1871. Autor i librit Parisi, fushim i revolucioneve (Libertalia, 2014), profesori i historisë në St John’s College të Universitetit të Kembrixhit po i ndjek nga afër lëvizjet shoqërore që po tronditin Francën këtë vjeshtë, gjashtë muaj përpara zgjedhjeve presidenciale. Sipas tij, mbi Francë ndihet një atmosferë që të kujton fundin e Republikës së Katërt.
L’Express: Ju e njihni nga afër historinë e Francës dhe lëvizjet e saj të protestës. Megjithatë, i keni thënë Daily Telegraph se këtë herë, pas trazirave të 17 tetorit, situata ishte ndryshe. Përse?
Robert Tombs: Së pari, ekziston një ndryshim kulturor. Franca ndoshta është më e prirur t’i pranojë demonstratat, edhe kur janë të dhunshme, sepse ato janë pjesë e historisë së saj. Në fund të fundit, festa juaj kombëtare përkujton marrjen e Bastijës, që ishte një ngjarje mjaft e përgjakshme… Opinioni publik francez përgjithësisht i toleron më lehtë grevat dhe demonstratat, ndërsa në Britaninë e Madhe ne priremi më tepër t’i shohim me keqardhje.
Pastaj ekziston një problem i thellë dhe i dukshëm shoqëror, ai i periferive, që tashmë i ka rrënjët shumë larg në kohë. U habita disi kur kuptova se filmi La Haine kishte mbushur 30 vjet. Kur isha student në Paris, më shumë se pesëdhjetë vjet më parë, një kolege që banonte në Sarcelles më shpjegonte që atëherë se duhej të tregonte shumë kujdes për veshjen dhe oraret kur dilte. Më duket se ky problem nuk ekziston në të njëjtat përmasa në Mbretërinë e Bashkuar. Kur e shkrova këtë në Telegraph, shumë lexues u zemëruan: sipas tyre, edhe ne kishim situata më të këqija ose po aq të rënda, si në Bradford apo me «bandat që shfrytëzojnë seksualisht fëmijët» [Shënim i redaksisë: shfrytëzimi seksual i fëmijëve nga grupe të organizuara, kryesisht me prejardhje pakistaneze]… Të gjitha këto janë të vërteta, por nuk besoj se kanë të njëjtat përmasa si në Seine-Saint-Denis apo përreth Marsejës. Aty ekziston një problem i mirëfilltë i rendit publik.
Së fundi, ne nuk kemi një ekuivalent të Francës së Panënshtruar, një parti politike të gatshme t’i justifikojë, madje në njëfarë mënyre edhe t’i nxisë, demonstratat e dhunshme. Do të ishte thuajse e paimagjinueshme që një politikan britanik të mbante një qëndrim të tillë.
Si perceptohen këto ngjarje në Mbretërinë e Bashkuar?
Me magjepsje dhe njëfarë shqetësimi. Reagimet përqendrohen rreth dy rrëfimeve. I pari thotë: «Francezët e kanë bërë gjithmonë këtë, asgjë e re». I dyti e sheh si shenjë të një krize të qytetërimit evropian, që së shpejti do të na prekë edhe ne, sepse jetojmë pikërisht në të njëjtat kushte — dhe me këtë shumica e komentuesve nënkuptojnë emigracionin masiv. Ka një pjesë të vërtete në këtë, por ekzistojnë edhe dallime të mëdha.
Dallimi kryesor është se në Mbretërinë e Bashkuar kemi një qeveri që funksionon, të paktën për momentin. Në Francë, situata politike është qartësisht e bllokuar dhe perspektivat që ofrojnë Jean-Luc Mélenchon apo Marine Le Pen më duken të mbushura me rreziqe. Në Britani nuk kemi arritur ende aty, ndonëse mund të përjetojmë një zhvillim të ngjashëm drejt mungesës së koherencës politike: nga njëra anë, një aleancë e majtë shumë heterogjene që bashkon laburistët, nacionalistët skocezë dhe uellsianë, të Gjelbrit dhe liberal-demokratët; nga ana tjetër, një e djathtë e ndarë në dy parti të mëdha. Në atë rast, qeverisja do të bëhej shumë e vështirë.
Kemi të njëjtat probleme: borxhin, shpenzimet e tepërta, paaftësinë e qeverive për t’i mbajtur nën kontroll dhe kërcënimin e përhershëm të një krize financiare. Situata jonë është e keqe, ajo e Francës është edhe më e keqe.
Pa shumicë në Asamblenë Kombëtare, pushteti në Francë është i bllokuar. A ekziston ndonjë precedent historik kur një president duket i pafuqishëm për t’i zgjidhur këto kriza, si shoqërore, ashtu edhe ekonomike, dhe duhet të qëndrojë edhe gjashtë muaj?
Është shumë shqetësuese. Në njëfarë mënyre, situata është e krahasueshme me fundin e Republikës së Katërt. Është më pak e rëndë, nuk ka luftë, por shohim sërish një qeveri të paaftë për t’i zgjidhur problemet përballë një kundërshtimi të hapur dhe të dhunshëm, si gjatë krizës algjeriane. Mund të mendojmë gjithashtu — ngurroj ta them, sepse do të më akuzojnë se po parashikoj një revolucion — për vitin 1788, kur qeveria e Luigjit XVI, pasi mbeti pa para, u detyrua të thërriste Kuvendin e Përgjithshëm të Shtresave.
Nga këtu, duket se Franca po rrëshqet në mënyrë të pandalshme drejt një zgjedhjeje mes Marine Le Pen dhe Jean-Luc Mélenchon, dhe Le Pen me gjasë do të fitonte. Atëherë mund të pritej një shpërthim dhune nga e majta, shumë më i fuqishëm se ai i sotmi… Perspektiva është shumë alarmuese.
Kjo ngjan me një kurth për vendin…
Po, është i tillë. Dhe kjo më shqetëson edhe më shumë, sepse kam shtetësi të dyfishtë dhe gruaja ime e familja e saj janë franceze. Kam një lidhje të veçantë me Francën; pjesërisht, ajo është edhe vendi im.
Përballë pamjeve të qendrës së Parisit në flakë, disa politikanë të majtë bëjnë krahasime me Komunën e vitit 1871. A ju duket me vend kjo paralele?
Nuk besoj se një paralele e tillë me Komunën është e përshtatshme, përveçse ndoshta në përfytyrimet e së majtës ekstreme. Atëherë kishte një luftë, një disfatë të rëndë [Shënim i redaksisë: përballë ushtrisë prusiane], një zbrazëti politike dhe një popullsi pariziene të armatosur. Sot nuk kemi asgjë nga këto dhe nuk mendoj se mund të përjetojmë sërish një situatë të krahasueshme. Shpresoj të mos e shohim ushtrinë të detyruar të ruajë rendin në rrugët e Francës. Normalisht, policia franceze, një forcë e fuqishme dhe e madhe në numër, duhet të jetë në gjendje ta bëjë këtë. Por përballë dhjetëra mijëra, madje edhe gjysmë milioni protestuesve, është shumë e vështirë për cilëndo qeveri ta mbajë situatën nën kontroll pa shpërthime të mëdha dhune.
Historikisht, kur në rrugët e Francës mbizotëron çrregullimi, përkrahësit e rendit përfitojnë në zgjedhjet pasuese…
Historia nuk jep gjithmonë mësime, por ndonjëherë mësimet e saj janë mjaft të qarta. Një gjë është përsëritur në Francë: ngjarjet dalin jashtë çdo kontrolli, shpesh për shkak të akteve të paparashikuara të dhunës. Si më 1830, ashtu edhe më 1848, trupat qëllojnë mbi turmën, ose njerëz nga turma qëllojnë mbi ushtarët. Sapo ka të vrarë, revolta kundër shtetit merr përmasa shumë më të mëdha. Ajo që do të ishte vërtet e frikshme është që të vriteshin disa protestues, ose edhe policë. Kjo mund t’i vinte flakën fuçisë së barutit.
Kush i mishëron sot këta përkrahës të rendit në Francë?
Nuk duhet të kërkojmë në histori një analogji tepër të ngushtë; shekulli XIX ishte një epokë krejt tjetër. Por kur përkrahësit e rendit kanë rimarrë kontrollin në të kaluarën, kjo përgjithësisht ka ndodhur përmes përdorimit masiv të forcës. Përjashtimi është ndoshta de Gaulle më 1958: falë peshës së prestigjit të tij dhe mbështetjes së vendit, ai mundi ta zgjidhte situatën në mënyrë relativisht paqësore. Edhe më 1968, ajo që i jep fund krizës është një votë masive në favor të qeverisë.
Sot është e vështirë ta imagjinosh këtë skenar. Nëse do të ekzistonte një parti makroniste e aftë të fitonte një shumicë të gjerë dhe të pretendonte se fliste në emër të kombit, kjo do të ishte zgjidhja e qartë. Por kur qeveria nuk ka asnjë bazë të mirëfilltë mbështetjeje, gjendemi në një situatë shumë të polarizuar, shumë të rrezikshme dhe të paparashikueshme.
Çfarë ju bën më shumë përshtypje në këtë periudhë që po kalojnë francezët?
Familja ime në Francë duket se po i merr gjërat me qetësi. Unë, në vend të tyre, do të kisha më shumë frikë. Ajo që po kalon Franca më duket mjaft e qartë: është ajo që po përjetojnë shumë vende perëndimore, veçanërisht në Evropë. Besoj se po jemi dëshmitarë të shembjes së një rendi të caktuar liberal të pasluftës, pjesërisht për shkak të dështimit ekonomik të qeverive tradicionale dhe shpenzimeve të tepërta sociale. Sigurisht, ky është një këndvështrim i djathtë, por i njëjti fenomen po ndodh në Francë, në Britaninë e Madhe dhe gjetkë: shtete që shpenzojnë shuma kolosale për përfitimet sociale, me papunësi të lartë, dhe që nuk arrijnë më t’i përmbushin siç duhet funksionet e tjera, përfshirë mbrojtjen nga armiqtë e jashtëm.
Na mungon një drejtim. Kur u shemb Bashkimi Sovjetik, shumë njerëz menduan se kishim fituar. Është ai libri i famshëm i Francis Fukuyama-s për fundin e historisë, sipas të cilit kapitalizmi liberal perëndimor tashmë ishte e vetmja ideologji që ruante ende forcë dhe ne po hynim në një epokë paqeje e begatie. Kjo nuk ndodhi kurrë dhe sigurisht nuk është kështu as sot.
Në njëfarë mënyre, nuk e dimë se ku po shkojmë dhe nuk kemi vërtet zgjidhje. Nga njëra anë, një qeveri që thotë pak a shumë se nuk ka problem; nga ana tjetër, një opozitë, ose të paktën një pjesë e saj, që kërkon ndryshime të thella të drejtimit ekonomik dhe ndalimin e emigracionit masiv. Për asnjërën nga këto nuk ka konsensus. Kudo, qendra po copëzohet dhe ekstremet po fitojnë terren. Por askund aq dukshëm sa në Francë.
A është ajo që po ndodh në Francë një shije paraprake e asaj që mund të ndodhë gjetkë në Evropë? Mobilizime po shfaqen në Itali, Portugali, Belgjikë…
Është mbresëlënëse të shohësh se sa përhapen këto lëvizje nga një vend në tjetrin, pa dyshim pjesërisht për shkak të rrjeteve sociale. Kjo nuk është diçka e re: që në shekullin XIX, kancelari austriak Metternich thoshte se, kur Parisi teshtin, Evropa ftohet. Jashtë vendit ka ekzistuar gjithmonë kjo prirje për të ndjekur shembullin e ngjarjeve të një vendi tjetër: e pamë më 2020, pas vdekjes së George Floyd në Shtetet e Bashkuara [Shënim i redaksisë: dhe demonstratave të lëvizjes Black Lives Matter], deri në njëfarë mase në majin e vitit 1968, dhe po e shohim sot me demonstratat studentore në Itali, në Greqi dhe pa dyshim edhe gjetkë. Pra, kjo mund të përhapet. Deri në Angli? Nuk është e pamundur, por shpresoj shumë që sistemi i saj politik të ruajë mjaftueshëm legjitimitet për ta shmangur.
(Burimi: L’Express)
