Në një intervistë të kohëve të fundit, kryeministri hungarez Viktor Orban tha se nuk kishte frikë nga humbja e zgjedhjeve të ardhshme parlamentare, të planifikuara për në prill 2026. Megjithatë, duket se kjo është pikërisht ajo që po ndodh: një numër sondazhesh tregojnë një avantazh të qëndrueshëm për kundërshtarin e Orbanit, kreun e partisë Tisza, Peter Magyar.
Një ish- zyrtar në partinë Fidesz të Orbanit, Magyar tani pozicionohet si kritiku kryesor i regjimit. Ai thekson nevojën për të zhdukur korrupsionin në Hungari dhe për të ringjallur ekonominë e ndenjur të vendit. Në të njëjtën kohë, ai është jashtëzakonisht i kujdesshëm në deklaratat e tij mbi politikën e jashtme, në veçanti, duke shmangur komentet mbi qëndrimin e tij ndaj luftës ruso-ukrainase.
Sipas qendrës hungareze të gazetarisë investigative Direkt36 , ndërsa shanset e Orbanit për të fituar zgjedhjet janë dobësuar, mosmarrëveshjet kanë filluar të rriten edhe brenda partisë së tij. Sipas burimeve të partisë, Orbani dhe Fideszi e kanë gjykuar gabim kundërshtarin e tyre. Dhe ka pak kohë për të zhvilluar një axhendë të re progresive, përveç kritikave të pafundme ndaj Ukrainës.
Suspilne foli me Ferenc Lazo, një studiues i historisë hungareze dhe profesor i asociuar i historisë evropiane në Universitetin e Maastrichtit në Holandë, rreth asaj se si Orban ende planifikon të fitojë zgjedhjet, çfarë duhet të kuptojmë për Hungarinë dhe ku do ta çojnë në fund të fundit këto zgjedhje Hungarinë.
Para së gjithash: çfarë do të thotë kjo për hungarezët? Çfarë i shqetëson më shumë ata – politika e brendshme apo e jashtme?
Kjo është një pyetje e mirë sepse opozita, e cila kryeson në sondazhe, dëshiron të përqendrohet në çështjet e brendshme: koston e jetesës, krizën në spitale, shkolla dhe infrastrukturën në përgjithësi. Por partia në pushtet, pra Fidesz dhe Orban, në fakt preferojnë të përqendrohen më shumë në politikën e jashtme sepse mendojnë se kanë lidhje të forta me administratën Trump dhe, në një farë mase, me Kinën dhe Rusinë. Për ta, politika e jashtme është një mënyrë për të treguar se kanë arritur shumë, më shumë se çdo qeveri e mëparshme. Kjo është ideja e tyre. Megjithatë, duket se për shumicën e njerëzve në vend, çështjet e brendshme janë më të rëndësishme, prandaj opozita po ia del më mirë.
Shohim që Orbani në përgjithësi po përpiqet ta pozicionojë veten si një lloj paqebërësi, në kontrast me atë që po bën BE-ja, e cila supozohet se po inkurajon luftën duke mbështetur Ukrainën. A është ky qëndrim i rrënjosur në ideologjinë e partisë Fidesz dhe vetë Orbanit, apo është thjesht retorika e tij situacionale në sfondin e luftës në Ukrainë?
Kjo është pyetja më e diskutuar që ekziston aktualisht në politikën hungareze: pse Orban vazhdon të jetë kaq i paqartë? Kam një ndjenjë se, nga njëra anë, ai është bërë shumë kontrovers ndaj Bashkimit Evropian dhe Hungaria ka marrë një përfitim të madh financiar nga mbajtja e lidhjeve me Rusinë. Duke u përpjekur të mos marrë pjesë në regjimin e sanksioneve, hungarezët kanë fituar shumë para. Dhe anëtarësimi në BE është bërë një mjet për ta: Budapesti mund të vërë veton ndaj vendimeve të saj, të ngrejë çdo çështje – dhe kështu të ndihmojë lojtarë të tjerë në skenën botërore. Kështu, mendoj unë, Hungaria ka vendosur lidhje me Uashingtonin, Pekinin dhe Moskën në të njëjtën kohë – duke përdorur anëtarësimin në BE.
Por se si ndodhi kjo është një pyetje tjetër. Mendoj se pyetja kryesore që duhet përgjigjur këtu është: a kanë regjimet e Putinit dhe Orbanit interesa të përbashkëta situative apo ideologjia dhe mënyra e tyre e qeverisjes po bëhen gjithnjë e më të ngjashme? Do të thoja se regjimi i Putinit është shumë më radikal, shumë më brutal, shumë më diktatorial – por Orbani gjithashtu anon drejt një mënyre qeverisjeje më autokratike. Pra, nga njëra anë, unë dhe shumë hungarezë të tjerë jemi shumë shpresëplotë për ndryshim, për një transformim në politikë. Dhe, nga ana tjetër, situata mund të përkeqësohet, sepse tani Fidesz po përballet me sfida serioze dhe nuk e dimë se si do të reagojnë ndaj tyre.
Orbani shpesh krahasohet me kryeministrin sllovak Robert Fico, i cili thuhet se është në të njëjtin nivel me udhëheqësin hungarez. Megjithatë, Fico konsiderohet më pragmatik, ndryshe nga Orbani, një ideolog. Çfarë fshihet brenda ideologjisë së tij?
Orbán-it i pëlqen të mendojë dhe të flasë ideologjikisht, duke justifikuar kështu gjithçka që bën. Ai është një fëmijë i viteve 1980 dhe një person i arsimuar. Ai ishte një sociolog i mirë, lexoi vepra serioze. Është shumë e rëndësishme për të që të pohojë se veprimet e tij korrespondojnë disi me atë që po ndodh në botë. Gjatë gjithë karrierës së tij politike: në vitin 1989 me transformimin liberal, dhe me politika më konservatore, dhe me populizmin në fillim të shekullit të 21-të, dhe tani me këto politika më joliberale, madje gjysmë-autoritare, ai gjithmonë duket se ndjek atë që e konsideron si rrjedhën kryesore ose atë që po bëhet rrjedha kryesore. Dhe ai dëshiron ta ndjekë atë.
Një pjesë e problemit për Orbán është, ose më saktë, ishte, se ai nuk kishte një kundërshtar serioz. Ai kontrolloi sistemin në Hungari për shumë vite dhe kështu u bë shumë ambicioz ndërkombëtarisht. Ai donte të bënte më shumë sesa thjesht të drejtonte një vend të vogël. Dhe mendoj se ia doli mbanë, ai arriti të bëhej një udhëheqës më i dukshëm, megjithëse mjaft famëkeq.
A ka Orban ndonjë axhendë progresive me të cilën po shkon në këto zgjedhje? Mund të dëgjohet se ai po e përdor çështjen ukrainase, duke u përpjekur të demonizojë Ukrainën dhe gjithçka përreth saj, sepse, përveç kësaj, ai nuk ka asgjë të veçantë për të ofruar.
Mendoj se çështja është se ata përdorin narrativën ukrainase dhe anti-Bruksel për t’i përshtatur pothuajse të gjitha veprimet e tyre nën “po, na duhet paqe, Brukseli është një luftënxitës, opozita gjithashtu është, sepse është pro-ukrainase”. Kjo është linja e tyre kryesore tani, dhe është interesante se nuk funksionon shumë mirë krahasuar me narrativën e tyre të mëparshme. Më parë, ata ishin shumë anti-migrantë, ndërsa shumë mbështetës të paqes si të tillë – megjithëse e shtrembëruar. Por kjo rezononte me humorin e shumicës, ndërsa mobilizimi anti-ukrainas është shumë i imponuar. Tezën se me Ukrainën në BE, Hungaria do të bëhet më e varfër për shkak të rishpërndarjes së burimeve, ata mund ta pranojnë, por kjo është diçka që mund të ndodhë brenda pak vitesh. Dhe tani hungarezët nuk e ndiejnë një kërcënim të tillë. Është shumë abstrakte, do të ia vlente të dilte me një narrativë të re, por nuk e gjetën tek Orbán.
Pra, mendoj se tani po përpiqen t’i bindin njerëzit se, po, ka probleme në vend, por Fidesz të paktën siguron stabilitet, “dhe të tjerët nuk dinë fare të qeverisin, kështu që pse të rrezikojnë?” Dhe pak para zgjedhjeve, ata do të japin shumë para. Do të rrisin pensionet, për shembull. Në këtë mënyrë do të jenë në gjendje të “blejnë” disa nga mbështetësit.
Orban ka arritur të krijojë një komunitet anti-evropian dhe pro-rus në Hungari, sepse propaganda pro-ruse dhe teoritë e ndryshme të konspiracionit po përhapen lirshëm në të gjithë vendin. Mbështetësit e qeverisë shpesh simpatizojnë këto teza. Në veçanti, mendoj se, për shkak se shumë hungarezë thjesht nuk e kuptojnë se çfarë po ndodh në Ukrainë, ky është një rast pushtimi të një vendi tjetër dhe dhunë masive, një pushtim brutal.
A ndryshuan gradualisht pikëpamjet e Orbán-it, apo pati ndonjë pikë kthese?
Nuk mendoj se pati një pikë të vetme kthese. Orbán është shumë i adaptueshëm, por ai gjithmonë është zhvendosur djathtas. Ai filloi të ndryshojë në mesin e viteve 1990, kur kaloi në qendër të djathtë. Deri në vitin 2006, ai ishte një populist. Dhe më pas u bë një politikan anti-perëndimor. Ai tha se liberalizmi ishte përgjegjës për vuajtjet e vendit dhe Perëndimi nuk ishte më një model. Tani Trump është perfekt për të konfirmuar këtë tezë, sepse ai po e shkatërron këtë model perëndimor.
Në të njëjtën kohë, ndonjëherë, për të marrë diçka nga BE-ja, ai bën lëshime. Le të kujtojmë, për shembull, kur ai u largua nga dhoma ku udhëheqësit e BE-së po merrnin vendime për mbështetjen e Ukrainës. Si mund t’i shpjegojmë këto hapa të tij?
Kjo është ajo që po përpiqem të eksploroj tani. Përpara se Orbán të bëhej kryeministër për herë të parë [në vitin 1998], ai ishte kryetar i komisionit parlamentar për integrimin evropian. Nga viti 1994 deri në vitin 1998, ai ishte personi kryesor në vend që po ndërtonte lidhje midis BE-së dhe Hungarisë, duke punuar me Komisionin Evropian. Ai e njihte mirë integrimin evropian nga brenda dhe kishte një pikëpamje shumë pragmatike për të. Po, njerëzit [në BE] flisnin për integrimin dhe vlerat, por për të ishte diçka si një thes i madh parash, burimesh dhe legjitimitet.
Keni vënë re një gjë interesante: që Orbani ndihet i ngushtë brenda vendit të tij dhe do të donte të ndikonte edhe te të tjerët. Ju lutem shpjegoni se si është strukturuar pushteti i tij brenda Hungarisë? Dua të them, unë e kuptoj që ai kontrollon gjyqësorin, median, qeverinë. Por nëse ndonjë hallkë në këtë strukturë bie, kjo shtëpi letrash do të shembet, apo sistemi ende funksionon mjaft mirë në favor të tij?
Kjo është një çështje shumë e ndërlikuar. Disa vite më parë, dikush instaloi një kamerë në hyrje të zyrës së kryeministrit dhe ajo thjesht regjistronte se kush hynte dhe dilte. Videoja u bë shumë e famshme dhe pamë që drejtuesit e medias dhe burime të ndryshme të pushtetit po shkonin direkt te Orbán për të diskutuar dhe zbatuar urdhra. Pra, është një sistem shumë i centralizuar dhe askush nuk e di se si ta zhbëjë atë. Ka një diskutim të vazhdueshëm në Poloni tani se si ta kthejmë vendin në standardet liberale demokratike. Dhe rezulton se është shumë më e ndërlikuar nga sa mendonin njerëzit. Sepse kur lufton kundër radikalëve, ndonjëherë duhet të përdorësh mjete joliberale – dhe pastaj do të kritikohesh për joliberalizëm.
Mendoj se kjo është pyetja më e madhe në Hungari tani: nëse një qeveri e udhëhequr nga Peter Magyar vjen në pushtet, çfarë do të jetë në gjendje të bëjë? Burimet e pushtetit të Orbán-it nuk do të shkatërrohen automatikisht. Dhe se si do të zhvillohet kjo luftë është një pyetje e madhe. Peter Magyar thotë se nuk dëshiron t’i trembë njerëzit nga Fidesz dhe se nuk do të ketë hakmarrje. Ai ka nevojë që ata të mos kenë frikë prej tij. Në fund të fundit, për të fituar ai ka nevojë për votat e spektrit të krahut të djathtë të votuesve, shumë prej të cilëve mbështetën regjimin aktual.
Pyes veten se si, nën një sistem të tillë dhe nën një sundim të tillë të Orbanit, Peter Magyar u shfaq në politikën hungareze?
Për mua, kjo është diçka vërtet e mahnitshme. Pashë intervistën e tij të parë, e cila u pa nga rreth një milion e gjysmë njerëz brenda pak ditësh. E gjitha kjo për shkak të një kombinimi të disa gjërave. Ai është një njeri i brendshëm, gjuha e tij është shumë e njohur për njerëzit. Kultura e tij, në thelb, është kultura e segmentit pro-evropian të shoqërisë së qendrës së djathtë. Dhe në të njëjtën kohë, ai është shumë dinamik, i talentuar, bindës në deklaratat e tij, një personalitet i fortë. Dhe ai është gjithashtu tërheqës vizualisht: nëse e vendosni pranë Orbanit, do të shihni se Orbani është i vjetër dhe i shëndoshë, kjo është e qartë.
Askush nuk e priste që regjimi i Orbanit do të sfidohej në të ardhmen e afërt. Në fund të fundit, në vitin 2018, 2022, Fidesz fitoi me një diferencë të madhe. Dhe tani shpresojmë që kjo të mos ndodhë përsëri. Por opozita duhet të fitojë me të paktën 4-5% për një shumicë të sigurt parlamentare. Aktualisht, ata janë përpara partisë në pushtet me rreth 7-8%.
Sondazhet tregojnë se shoqëria hungareze ka mbështetje dërrmuese për Peter Magyarin. A mund të shpjegohet kjo me faktin se njerëzit thjesht duan të votojnë për këdo përveç Orbanit? A i besojnë vërtet atij dhe duan ta mbështesin personalisht Magyarin?
Magjari arriti të mbledhë një gamë shumë të gjerë votuesish — nga të majtët dhe liberalët te qendrat dhe të djathtët. Unë vetë vij nga Budapesti, kam një sfond të caktuar intelektual dhe kam një qëndrim mjaft pozitiv ndaj këtij personi, e konsideroj atë një figurë historike. Por shumë nga miqtë e mi vërejnë se Magjari nuk është një person shumë i këndshëm: shumë arrogant, gjoja jo shumë i prirur për dialog, pak autoritar. Pra, ka shumë kritika ndaj tij midis liberalëve. Por të gjithë, sigurisht, do të votojnë për të, sepse kjo është e vetmja alternativë.
Mendoj se hungarezët kanë gjithashtu një bazë mjaft të fortë për votuesit e qendrës. Ai ishte anëtar i Fidesz, edhe para se ata të diskreditoheshin kaq shumë. Forca e tij politike është diçka si Fidesz 20 vjet më parë.
Peter Magyar ka një axhendë me të cilën po shkon në zgjedhje, por ka nevojë për njerëz me të cilët do ta zbatojë atë. Çfarë mund të themi për ekipin e tij në këtë kohë?
Oh, kjo është një pyetje shumë e ndërlikuar. Ai është përpjekur të vonojë detajet specifike të shumë aspekteve të asaj që do të bëjë. Biografia e tij do të dalë së shpejti, bazuar në shumë biseda të hollësishme me të, ku ai tregon historinë e jetës dhe vlerave të tij, pikëpamjet e tij politike. Por data e botimit vazhdon të shtyhet e të shtyhet. Mendoj se kjo është një shenjë e keqe. Dhe mendoj se ai vërtet nuk dëshiron që ky libër të botohet, sepse çdo gjë që thotë mund të trembë disa votues. Kështu që ai po tregohet shumë i kujdesshëm.
Sigurisht, tani, në fazën e fushatës zgjedhore, njerëzit do të pyesin gjithnjë e më shumë: në rregull, kush do të jetë filani ministër, kush do të jetë filani, çfarë doni vërtet të bëni? Dhe kjo është një sfidë e re për të, sepse deri më tani Magyar e ka drejtuar shfaqjen e tij pak a shumë vetëm – sigurisht, me mbështetjen e medias, Facebook-ut dhe njerëzve që ndoshta e kanë financuar. Por, në thelb, ishte një shfaqje e një njeriu të vetëm, gjithçka sillej rreth personit dhe mendimeve të tij. Kjo duhet të ndryshojë.
Ky moment është gjithashtu i rrezikshëm sepse Fidesz do të përpiqet të depërtojë në një farë mënyre [në fushatën e tij]. Kjo është tashmë e qartë: ata tashmë i kanë hakuar aplikacionet e tyre dhe kanë rrjedhur informacione. Dhe do të ketë më shumë nga kjo. Megjithatë, sa më armiqësore të sillet Fidesz, aq më shumë shanse ka Tisy për të fituar, sepse mendoj se njerëzve nuk u pëlqen kjo.
Absolutisht, po. Ai kurrë nuk do ta mbrojë drejtpërdrejt Paradën e Homoseksualëve, por pastaj do të thotë: “por unë gjithmonë kam thënë se mbështes të drejtën e tubimit”. Kjo është tipike për Hungarezët, ai përpiqet të mbulojë të diskutueshmen. Dhe Fidesz përpiqet vazhdimisht ta përfshijë atë në ndonjë temë të diskutueshme.
Sa larg mendoni se mund të shkojnë Fidesz dhe Orban për të mbajtur pushtetin në këto zgjedhje? Nuk ka gjasa që ata të dorëzohen kaq lehtë.
Kjo është ajo që më shqetëson më shumë. Orbán nuk është përballur me sfida të tilla për 15 vjet ose më shumë. Dhe nuk është e qartë se si njerëzit që janë mësuar me mundësi të mëdha për një kohë të gjatë do të reagojnë ndaj faktit që pushteti po u rrëshqet nga duart. Mos harroni, në vitin 2020 thanë për Trumpin: ata ndoshta nuk do ta mbështesin atë, por ai nuk do ta pranojë humbjen. Gjithashtu nuk e di nëse Orbán do të dorëzohet.
Rezistenca mund të marrë shumë forma: kontrolli i votave, numërimi i pavarur i votave. Dhe Fidesz ka një shumicë kushtetuese në parlament, ata ende mund ta “përziejnë” sistemin. Nëse ata vendosin vërtet të luajnë ndyrë dhe të mashtrojnë opozitën, ata mund të ndryshojnë pothuajse çdo gjë që duan. Megjithatë, nuk mendoj se do ta bëjnë këtë, sepse është tepër vonë.
Nuk është aspak e qartë se si do të reagojë Orban [ndaj humbjes]. Jo vetëm sepse ka akuza shumë serioze për korrupsion kundër anëtarëve të partisë së tij. Ekzistojnë lidhje të drejtpërdrejta midis elitës së re ekonomike të vendit dhe elitës politike. Orban ka shumë të ngjarë të duhet të ndiqet penalisht për raste të shumta korrupsioni. Çfarë do të bënte ai në një situatë të tillë? Ndoshta do të ikte në ndonjë vend tjetër. Ai ndoshta ka ku të shkojë. Por kurrë nuk e di çfarë do të ndodhë.
Zakonisht përpiqemi ta lidhim Orbanin me partinë e tij. Por tani, në disa media të lira hungareze, veçanërisht në Direkt36 të përmendur tashmë, ka tregues të mosmarrëveshjeve brenda Fidesz. Ata thonë se jo të gjithë anëtarët e partisë së Orbanit tani i mbështesin idetë e tij, këtë retorikë tepër radikale. A po ndodh vërtet kjo?
Mendoj se shumë njerëz tani mendojnë se Orban po e drejton këtë aeroplan në drejtimin e gabuar me aq siguri saqë duhet të ndërhyjmë. Por nuk e shoh partinë duke e sfiduar drejtpërdrejt atë. Fidesz është Orbanizëm në thelbin e tij; nëse nuk do të kishte Orban, nuk do të kishte Fidesz. Një pyetje tjetër është: çfarë ndodh nëse ai humbet zgjedhjet?
Në vitin 2002 dhe 2006, ai humbi dy zgjedhje radhazi pasi ishte në pushtet. Në vitin 2006, njerëzit e tij deklaruan hapur se Orban duhet të jepte dorëheqjen. Por më pas ata u detyruan të largoheshin nga pushteti dhe të luteshin për një rikthim në pushtet kur Fidesz fitoi zgjedhjet e vitit 2010. Kjo është Maria Schmidt dhe shumë, shumë të tjerë. Dhe kjo mund të ndodhë përsëri. Nëse Orban humbet, ndoshta do të ketë një përpjekje për të arritur një “ndryshim brezash” dhe pastaj pyetja do të jetë se kush do të shtyhet në majë. Ka pasur zëra se Orban dëshiron të bëhet president me një mandat të fortë pothuajse deri në fund të jetës së tij. Në ekuilibrin aktual institucional, kjo është gjithashtu e mundur.
