NASA ka lëshuar teleskopin hapësinor Nancy Grace Roman, një nga misionet më ambicioze astronomike të dekadës, i projektuar për të ndihmuar shkencëtarët të zbulojnë sekretet e materies së errët dhe energjisë së errët, të hartëzojnë miliarda galaktika dhe të kërkojnë rreth 100.000 planetë të rinj jashtë sistemit tonë diellor.
Teleskopi Hapësinor Nancy Grace Roman u lëshua të dielën, më 30 gusht 2026, në orën 07:26 sipas kohës lindore amerikane, ose në 13:26 sipas kohës në Maqedoninë e Veriut, nga Qendra Hapësinore Kennedy në Florida.
Teleskopi u dërgua në hapësirë me një raketë Falcon Heavy të kompanisë SpaceX.
Shtatë minuta pas nisjes, ekipi i kontrollit në Qendrën Goddard të NASA-s filloi të merrte të dhëna telemetrike nga Roman. Teleskopi u nda nga raketa rreth 31 minuta pas nisjes.
Dy nxitësit anësorë të Falcon Heavy u kthyen në mënyrë të sigurt në Tokë, pranë vendit të nisjes, për t’u përgatitur për ripërdorim.
Roman tani ka nisur një udhëtim afërsisht tremujor drejt destinacionit të tij përfundimtar, pikës së dytë të Lagranzhit Diell–Tokë, L2, rreth 1,5 milion kilometra larg Tokës.
Do të hartëzojë miliarda galaktika
Gjatë misionit të tij shkencor pesëvjeçar, Roman do të vëzhgojë zona jashtëzakonisht të mëdha të qiellit dhe do të hartëzojë miliarda galaktika.
Një nga objektivat kryesore është të kuptohet më mirë se si është zhvilluar universi dhe përse zgjerimi i tij po përshpejtohet.
Shkencëtarët mendojnë se rreth 5 për qind e universit përbëhet nga materia e zakonshme — materia nga e cila përbëhen yjet, planetët dhe njerëzit. Rreth 27 për qind besohet se është materie e errët, ndërsa afërsisht 68 për qind energji e errët.
Natyra e dy përbërësve të fundit mbetet një nga misteret më të mëdha të fizikës dhe kozmologjisë moderne.
Duke studiuar në mënyrë statistikore një numër të jashtëzakonshëm galaktikash dhe duke matur shpërndarjen e materies në univers, Roman pritet t’u japë astronomëve të dhëna shumë më të hollësishme për këto fenomene.
Rreth 100.000 ekzoplanete të reja
Roman do të kryejë gjithashtu një regjistrim të gjerë të sistemeve planetare në galaktikën tonë.
NASA vlerëson se vrojtimet e tij mund të çojnë në zbulimin e rreth 100.000 ekzoplaneteve të reja — planetë që rrotullohen rreth yjeve të tjerë jashtë sistemit tonë diellor.
Teleskopi do të jetë në gjendje të zbulojë gjithashtu vrima të zeza, yje dhe objekte të tjera astronomike që deri tani kanë mbetur të panjohura.
Roman është pajisur edhe me një instrument eksperimental të quajtur Coronagraph Instrument, i cili do të provojë teknologji të avancuara për fotografimin e drejtpërdrejtë të planetëve që rrotullohen rreth yjeve të tjerë.
Kjo teknologji mund të shërbejë në të ardhmen për teleskopë të projektuar për kërkimin e planetëve të ngjashëm me Tokën.
Kamerë infra të kuqe prej 300 megapikselësh
Instrumenti kryesor shkencor i Roman është Wide Field Instrument, një kamerë infra të kuqe prej 300 megapikselësh, e përbërë nga 18 detektorë 4K.
Teleskopi ka një pasqyrë kryesore me diametër 2,4 metra — afërsisht të njëjtën madhësi me pasqyrën e teleskopit Hubble.
Por ndryshimi kryesor qëndron te fusha e vrojtimit.
Roman është projektuar për të fotografuar zona shumë më të mëdha të qiellit në një vrojtim të vetëm. Sipas NASA-s, ai do të jetë në gjendje ta vrojtojë universin rreth një mijë herë më shpejt se Hubble.
Në këtë mënyrë, Roman mund të prodhojë harta panoramike të universit me një kombinim të rezolucionit të lartë dhe një fushe jashtëzakonisht të gjerë vrojtimi.
NASA ka përdorur një krahasim mbresëlënës për të ilustruar sasinë e informacionit që teleskopi mund të prodhojë: për të shfaqur të plotë një nga hartat e tij të mëdha të qiellit do të nevojiteshin më shumë se gjysmë milioni televizorë 4K.
Roman pritet të transmetojë rreth 1,4 terabajt të dhëna çdo ditë — normën më të lartë të të dhënave të arritur deri tani nga një mision astrofizik i NASA-s.
Për analizimin e kësaj sasie të madhe informacioni do të përdoren edhe inteligjenca artificiale, mësimi makinerik dhe kontributet e astronomëve amatorë.
Pamjet e para priten në fillim të vitit 2027
Pas mbërritjes pranë pikës L2, Roman do t’i nënshtrohet një periudhe testimi, kalibrimi dhe vënieje në funksion që do të zgjasë rreth tre muaj.
NASA pret të publikojë imazhet e para të teleskopit në fillim të vitit 2027.
Misioni bazë shkencor është planifikuar të zgjasë pesë vjet.
Roman është misioni i katërt kryesor i NASA-s që është lëshuar me raketën Falcon Heavy.
Ai mbërriti në pikën e nisjes përpara afatit fillestar të NASA-s. Vetë agjencia amerikane thotë se misioni u lëshua rreth nëntë muaj përpara afatit bazë të gatishmërisë për nisje.
Një mision që i mbijetoi edhe kërcënimit buxhetor
Historia e Roman ka pasur edhe një kapitull politik.
Në prill 2025, një draft i hershëm i propozimit buxhetor të administratës së presidentit Donald Trump parashikonte shkurtime jashtëzakonisht të mëdha në programet shkencore të NASA-s dhe, sipas dokumenteve të raportuara në atë kohë, do të kishte çuar praktikisht në ndërprerjen e Teleskopit Hapësinor Nancy Grace Roman.
Misioni megjithatë vazhdoi, ndërsa Kongresi ruajti mbështetjen për projektin.
Roman arriti kështu deri në platformën e nisjes dhe u dërgua në hapësirë më 30 gusht 2026.
Kush ishte Nancy Grace Roman?
Teleskopi mban emrin e astronomes amerikane Nancy Grace Roman, e cila jetoi nga viti 1925 deri më 2018.
Roman ishte astronomja e parë kryesore e NASA-s dhe gruaja e parë që mbajti një nga postet e larta drejtuese në agjencinë amerikane të hapësirës.
Ajo luajti një rol vendimtar në zhvillimin e astronomisë hapësinore amerikane dhe në krijimin e programit që solli teleskopin Hubble.
Për këtë arsye, Nancy Grace Roman njihet shpesh si “nëna e Hubble-it”.
Tani teleskopi që mban emrin e saj pritet të vazhdojë trashëgiminë e Hubble-it, por në një shkallë shumë më të gjerë: duke krijuar një atlas të ri të universit dhe duke u përpjekur të hedhë dritë mbi pjesën e tij që ende mbetet e padukshme.
