Nga Sébastien Le Fol
29 shtator 2026
Me 1.152 faqe dhe rreth pesëdhjetë bashkëpunëtorë, “Histoire mondiale des impérialismes (XIXe-XXIe siècle)” (“Historia botërore e imperializmave, shekujt XIX-XXI”), vepra kolektive e drejtuar nga historianët Nicolas Beaupré dhe Florian Louis dhe e botuar nga Presses Universitaires de France, përbën një ngjarje të rëndësishme botuese. Termi “imperializëm” është relativisht i ri (shekulli XIX). Asnjë shtet nuk është vetëpërcaktuar ndonjëherë si imperialist, ndryshe nga termi “perandori”. Autorët propozojnë pesë kritere për të përkufizuar formën moderne të imperializmit: ekspansionizmin, përmasat e mëdha, karakterin multietnik, asimetrinë dhe shtrëngimin. E vetmja perandori vërtet globale që nga shekulli XIX ishte Perandoria Britanike.
Ekziston një imperializëm francez me vazhdimësi të gjatë historike, nga shekulli XVI deri në ditët tona. Por ai i Luigjit XIV pothuajse nuk ka asgjë të përbashkët me atë të Napoleonit dhe as me atë të Republikës së Tretë Franceze. Si shpjegohet që dalja e Francës nga perandoria e saj koloniale, fillimisht në Indokinë e më pas në Algjeri, ishte shumë më e dhimbshme dhe më e përgjakshme se ajo e fuqive të tjera evropiane? Në ç’mënyrë humbja e perandorisë vazhdon të ndikojë edhe sot në imagjinatën politike franceze?
Në këtë shekull XXI po përjetojmë një “përmbysje kopernikane”: Evropa, e mësuar që nga shekulli XVI të ushtrojë imperializëm, gjendet tashmë e shtrënguar mes ambicieve ruse, kineze dhe amerikane. Putini, Xi dhe Trumpi, secili në forma të ndryshme, po zbatojnë strategjitë e tyre të dominimit. Pa harruar ambiciet për pushtet të magnatëve të teknologjisë, të gjithë të magjepsur nga perandorët romakë. Ata sundojnë mbi perandori digjitale.
“Rikthimi i perandorive” është titulli i sezonit të ri të “Temps sauvages”, podcast-it gjeopolitik të L’Express, i disponueshëm në të gjitha platformat. Në dritën e veprës së tij “Historia botërore e imperializmave”, Florian Louis analizon këtë “ringjallje perandorake”. Në episodin e parë ai shqyrton rrënjët historike dhe politike të imperializmit. Në të dytin, që do të transmetohet nga 6 tetori, do të shpjegojë veçoritë e imperializmit francez. Ndërsa në të tretin, më 13 tetor, do të portretizojë perandorët e shekullit XXI.
L’Express: Ju flisni për një “shpërthim të ri imperialist”, të mishëruar nga Xi Jinping, Vladimir Putin dhe Donald Trump. Çfarë i bashkon këta udhëheqës, përtej sistemeve të tyre të ndryshme politike?
Florian Louis: Ata kanë ambicien të zgjerojnë dominimin e vendeve të tyre. Them pikërisht dominimin dhe jo ndikimin: imperializmi nënkupton ushtrimin e shtrëngimit ndaj atyre që i nënshtrohen. Të tre duan t’u japin shteteve të tyre më shumë fuqi përtej kufijve. Kjo shfaqet përmes synimeve për pushtim – në Tajvan, Ukrainë apo Groenlandë – por gjithashtu, dhe ndoshta mbi të gjitha, përmes kontrollit të flukseve ekonomike, me anë të luftërave tregtare, dhe të teknologjive kritike – të gjitha këto mjete për të kontrolluar territore dhe popullsi.
L’Express: Trumpi shkon deri aty sa t’i riemërtojë vendet në harta!
Florian Louis: Trumpi dëshiron t’i rindajë territoret, si në harta, ashtu edhe në terren. Shtetet e Bashkuara u ndërtuan përmes kolonizimit, me pushtimin e Perëndimit. Por në vitin 1890 ato shpallën zyrtarisht mbylljen e kufirit: Paqësori ishte arritur dhe ekspansioni kishte përfunduar. Trumpi është presidenti i parë që prej asaj kohe që thotë: “Po e rihap kufirin. Po sikur të aneksoja Groenlandën, Panamanë, Venezuelën, Saint-Pierre-et-Miquelon-in?”. Kjo përbën një shkëputje historike. Shtetet e Bashkuara kanë qenë gjithmonë imperialiste, por kishin pushuar së qeni kolonialiste, të paktën në diskurs. Trumpi thotë një gjë dhe të kundërtën e saj; nuk e dimë gjithmonë nëse duhet marrë seriozisht, por diskursi i tij është haptazi kolonialist.
L’Express: A është ky imperializëm më shumë oportunist sesa ideologjik?
Florian Louis: Ai buron nga një lexim i ri i botës dhe, pa dyshim, mjaft i saktë, të cilin e përmbledhin studimet e ekonomistit Arnaud Orain: jetojmë në një botë të fundme, ndoshta tepër të ngushtë për popullsi gjithnjë e më të mëdha. Prandaj duhet të përvetësohen burimet dhe vendet strategjike, sepse përndryshe do t’i marrin të tjerët. Është një qasje “përvetësuese”, maltusiane, e ushqyer nga frika e mungesave. Dikur Uashingtoni mund të thoshte: nuk ka nevojë ta pushtojmë Groenlandën, kemi baza atje dhe burimet e saj do t’i blejmë. Tani logjika është: nuk do të ketë mjaftueshëm për të gjithë, ndaj le ta marrim përpara Kinës ose Rusisë. Është një logjikë ankthi që nxit një arrati përpara imperialiste.
L’Express: Cilat janë ngjarjet kryesore imperialiste që kanë ndodhur që nga fillimi i këtij shekulli?
Florian Louis: Është e vështirë të thuhet, sepse imperializmi sot është kryesisht joformal dhe, për rrjedhojë, jo gjithmonë i dallueshëm. Është si lufta hibride: nuk e dimë më vërtet nëse jemi apo jo në luftë, dhe pikërisht ky është synimi. Askush nuk e shpall veten imperialist. Vetëm me kalimin e kohës mund të gjykojmë me siguri; ndërkohë, jemi vetëm në fillimin e një vale të re.
Kur kinezët investojnë në një industri evropiane ose marrin nën kontroll një ishull të vogël në Detin e Kinës Jugore, a kemi të bëjmë thjesht me ekspansionizëm? Ajo që është e sigurt është se pas gjithë kësaj ekziston një vullnet për ta shtrirë dominimin në shkallë globale. Por jo çdo imperializëm çon në krijimin e një perandorie: Rusia ka hasur në një pengesë të fortë në Ukrainë.
L’Express: Të kalojmë te Kina. Ju përmendni Perandorinë Song, e cila në kohën e saj ishte më e populluara në planet. Megjithatë, rrallë flitet për perandori kur bëhet fjalë për Kinën. Çfarë vendi zë imperializmi në imagjinatën kineze? Dhe përse zgjerimi i saj, përmes Rrugëve të Mëndafshit ose në Detin e Kinës Jugore, mund të cilësohet imperialist?
Florian Louis: Marrëdhënia e saj me imperializmin është e dykuptimtë, si në shumë vende të Jugut Global. Këto perandori të mëdha u bënë, në shekullin XIX, viktima të perandorive të tjera. Prandaj perandoria është njëkohësisht një kujtim i lavdishëm dhe traumatik: Luftërat e Opiumit, shtypja e Kryengritjes së Boksierëve, plaçkitja e Pallatit të Verës… Shpesh mendoj se kinezët nuk janë edhe aq hakmarrës.
Kjo të kujton Tukididin: athinasit u thonë melianëve: “Nënshtrohuni ose do t’ju masakrojmë; edhe ju do të bënit të njëjtën gjë po të ishit në vendin tonë”, por kur Athina e humbet luftën, fitimtarët tregohen të mëshirshëm. Megjithatë, ajo që Kina ka pësuar prej nesh ka qenë e një dhune të jashtëzakonshme. Prandaj tundimi për revansh dhe për një kundërgoditje nuk mund të përjashtohet. Jemi në një moment vendimtar.
L’Express: Në ç’mënyrë imperializmi rus në Ukrainë përsërit logjikat e shekullit XIX dhe në ç’mënyrë dallon prej tyre?
Florian Louis: Në shekullin XIX, Perandoria Ruse përpiqet mbi të gjitha të ruajë pozitat e saj përballë trysnisë së ushtruar nga britanikët në Azinë Qendrore; kjo është “Loja e Madhe”. Në Evropë ajo tërhiqet pas Luftës së Krimesë dhe kthehet drejt Paqësorit. Historia ruse karakterizohet nga kjo lëvizje lavjerrësi mes Lindjes dhe Perëndimit. Por ekziston një vazhdimësi në qëndrimin ndaj territoreve dikur ruse që më pas u bënë të pavarura. Unë flas – si metaforë që vlen aq sa vlen – për një “Reconquista”: synohet të rimerren territoret që konsiderohen se kanë dalë padrejtësisht nga gjiri rus.
L’Express: A nuk është edhe Turqia e Erdoganit imperialiste?
Florian Louis: Erdogani rehabiliton trashëgiminë osmane, të cilën Republika kemaliste e kishte hedhur poshtë, duke i akuzuar osmanët se e kishin çuar kombin drejt katastrofës së vitit 1914. Prej këtej vijnë pallati i tij neo-osman, garda e tij me kostume mjaft kitsch, serialet historike… Flitet rëndom për “neo-otomanizëm”. Por Perandoria Osmane zgjati aq shumë saqë mund t’i referohesh asaj për të thënë një gjë dhe të kundërtën. Dhe nëse Ankaraja e drejton vështrimin nga Ballkani, Libia apo Lindja e Afërt, ajo nuk synon as t’i pushtojë dhe as t’i nënshtrojë zyrtarisht këto rajone. Jemi ende, në një ekuilibër të brishtë, në sferën e fuqisë së butë (soft power). E ardhmja do të tregojë nëse bëhet fjalë për fillesat e një imperializmi.
L’Express: Në ç’mënyrë imperializmat e shekullit XXI e përdorin fuqinë e butë?
Florian Louis: Kujdes: fuqia e butë, në vetvete, nuk është imperializëm, përndryshe nocioni bëhet i paqartë dhe i papërdorshëm. Fakti që Kina hap Institute Konfuci, ashtu si Franca hap qendra të Alliance Française, i përket diplomacisë kulturore. Problemi lind kur “unë të propozoj” shndërrohet në “unë të imponoj”. Në Nantes, në Kështjellën e Dukëve të Bretanjës, një ekspozitë mbi Perandorinë Mongole dështoi sepse Pekini kundërshtonte hartat dhe emërtimet e disa rajoneve. Këtu kemi shtrëngim: prandaj mund të flitet për imperializëm kulturor, nën kërcënimin e masave hakmarrëse ekonomike.
L’Express: Kemi kaluar drejt imperializmave teknologjikë dhe ekonomikë. Cilat janë levat e tyre më të fuqishme: gjysmëpërçuesit, inteligjenca artificiale, të dhënat?
Florian Louis: Jemi të ndarë mes dy mënyrave të interpretimit. Sipas njërës, gjithçka zhvillohet në fusha krejtësisht të reja: hapësira, gjysmëpërçuesit, çipat. Sipas tjetrës, të cilën e ndajnë shumë udhëheqës, momenti aktual është shumë klasik: bëhet fjalë për kontrollin e ngushticave si Ngushtica e Hormuzit dhe të korridoreve si Rrugët e Reja të Mëndafshit. Një përgjigje tipike normande: është pak nga të dyja. Duhet të kontrollohen burimet, por edhe rrugët nëpër të cilat ato transportohen.
L’Express: Po dezinformimi?
Florian Louis: Është një instrument i vjetër i imperializmave. Gjatë Luftës së Algjerisë, në atë që njihet si “Bleuite”, ushtria franceze përhapi informacione të rreme për tradhtarë të supozuar brenda Frontit të Çlirimit Kombëtar (FLN), duke shkaktuar valë spastrimesh të brendshme. Por interneti dhe, sidomos, inteligjenca artificiale e çojnë fenomenin në përmasa të paimagjinueshme, duke e çnjerëzuar dhe shumëfishuar atë.
L’Express: A kanë interes këto perandori të shekullit XXI – amerikane, kineze dhe ruse – të luftojnë me njëra-tjetrën?
Florian Louis: Një përplasje perandorish është e mundshme. Por perandoritë kanë qenë gjithmonë njëkohësisht rivale dhe partnere; mendoni për Konferencën e Berlinit (1884-1885). Mirëpo, kur je, si ne evropianët, jo më rreth tryezës, por mbi tryezë, asnjë alternativë nuk është e dëshirueshme. Përplasja është Lufta e Parë Botërore. Marrëveshja është një bashkëpunim i fshehtë për t’ju copëtuar. Në të dyja rastet, përfundon duke u gllabëruar nga dikush më i fuqishëm se ti. E gjithë vështirësia qëndron në përcaktimin e asaj që duhet bërë kur nuk je një fuqi imperialiste dhe nuk dëshiron të bëhesh sërish e tillë.
L’Express: Ju flisni për një përmbysje kopernikane: Evropa, e cila ushtronte imperializëm që nga shekulli XVI, gjendet e shtrënguar mes ambicieve ruse, kineze dhe amerikane. A ka përjetuar ndonjëherë një situatë të ngjashme, prej së cilës mund të nxirrte mësime?
Florian Louis: Nuk më duket. Në Ukrainë, Poloni apo shtetet baltike ekziston përvoja historike e imperializmit rus. Jo në Evropën Perëndimore, e cila, megjithatë, shpresojmë se nuk kërcënohet nga tanket ruse.
L’Express: Ndoshta nga dronët…
Florian Louis: Ndoshta. Por mbi të gjitha jemi kapur në rrjetat e imperializmave rivalë dhe përballemi me sfidën e ruajtjes së autonomisë sonë. Nëse historia jonë nuk ofron ndonjë shembull të ngjashëm, mund të jetë i dobishëm një ndryshim këndvështrimi: të shohim nga përvoja e ish-Botës së Tretë. Nëse numërojmë tri perandori – Shtetet e Bashkuara, Kinën dhe Rusinë – ne jemi një shtyllë e një bote të katërt potenciale: Bota e Katërt.
L’Express: A është Bashkimi Evropian një konstruksion perandorak apo, përkundrazi, anti-perandoria par excellence?
Florian Louis: Disa prej admiruesve të tij e krahasojnë me Perandorinë e Shenjtë Romake të Kombit Gjerman ose me Austro-Hungarinë, të cilat mundësuan bashkëjetesën paqësore të popujve që, përndryshe, do të shqyenin njëri-tjetrin. Kufiri i kësaj metafore është mungesa e shtrëngimit. Askush nuk është i detyruar të hyjë në të, siç sapo e treguan islandezët, dhe secili mund të dalë prej saj, siç e dëshmuan britanikët. Euroskeptikët denoncojnë një “perandori të Brukselit” që u imponon normat e saj popujve të mbajtur peng. Kjo është më se e diskutueshme.
Rusia, nga ana e saj, nuk i pyet ukrainasit nëse duan të jenë rusë, përveçse përmes referendumeve Potemkin. Moska pretendon se lufton kundër imperializmit perëndimor. Është e vërtetë se NATO-ja dhe BE-ja janë zgjeruar drejt lindjes, por ishin shtetet e Evropës Qendrore dhe Lindore ato që kërkuan t’u bashkoheshin.
L’Express: Gjithmonë je imperialisti i dikujt…
Florian Louis: Por Putini ushtron shtrëngim mbi popullsitë. Pikërisht këtu qëndron dallimi mes asaj që është imperialiste dhe asaj që nuk është.
L’Express: A e paralizon e kaluara koloniale e shumë vendeve evropiane aftësinë e tyre për ta quajtur me emër imperializmin rus ose kinez, nga frika se mos duken sikur u japin leksione të tjerëve?
Florian Louis: Pa dyshim. Ne nuk jemi në pozitën më të mirë për t’u dhënë leksione të tjerëve. Por mund ta kthenim stigmën në argument, si Dominique de Villepin në OKB në vitin 2003, kur përmendi një “kontinent të vjetër” të mbuluar me plagë për t’i paralajmëruar amerikanët. Mund të thoshim: imperializmin e kemi praktikuar; skuqemi nga turpi për atë që ju kemi bërë të pësoni; mos i përsëritni gabimet tona. Sepse këto kujtime traumatike na paralizojnë dhe na pengojnë të veprojmë lirisht.
L’Express: Disa, sidomos në të djathtë, e krahasojnë Evropën me Perandorinë Romake përpara rënies së saj. Çfarë mendoni?
Florian Louis: Krahasimi i referohet “dyndjeve barbare”. Historiani tregohet i kujdesshëm ndaj një krahasimi të tillë. Evropa po përjeton imigracion masiv, por ajo nuk është një perandori: nuk ka ndonjë perandori që do të shembet. Dhe këto ndryshime demografike prekin të gjithë botën, jo vetëm Evropën.
L’Express: Flitet për “shtete-qytetërime”. A është ky emri i ri i perandorive?
Florian Louis: Mund të jetë. Kina, Turqia apo Rusia pretendojnë se sundojnë jo mbi një komb, por mbi një qytetërim. Është një mënyrë interpretimi thellësisht huntingtoniane dhe tipike për diskursin e Putinit: unë i pushtoj ukrainasit sepse janë vëllezërit e mi. Një imperializëm vëllazëror, që paraqitet si qytetërimor për të mos u dukur imperialist.
L’Express: Ky neo-imperializëm i referohet shumë fesë. A nuk është kjo një pikë e përbashkët mes Trumpit dhe Putinit?
Florian Louis: Sepse është qytetërimor dhe këto mënyra interpretimi janë fetare. Por feja nuk është më motori që ishte gjatë formimit të perandorisë islame apo pushtimit të Amerikës, me një Kristofor Kolomb pothuajse të përshkuar nga frymëzimi mistik. Që nga shekulli XIX, feja i shoqëron imperializmat, por nuk është më forca që i vë në lëvizje.
L’Express: Sipas disave, Evropa vuan nga mungesa e një narrative të përbashkët qytetërimore. A zhvillohet vërtet beteja në këtë terren?
Florian Louis: Fatkeqësisht, jo. Narrativat bashkuese kanë rëndësi për kohezionin e evropianëve. Por përballë tarifave doganore të Trumpit, apo edhe përballë ushtrisë amerikane që merr nën kontroll Groenlandën, nuk janë narrativat ato që do t’ju shpëtojnë. Nevojiten kapacitete ushtarake, ekonomike dhe industriale. Ndërkohë, po mbetemi prapa në fusha si inteligjenca artificiale, prandaj rrezikojmë varësinë. Në fakt, prej kohësh i nënshtrohemi imperializmit amerikan, por në mënyrë të pranuar, sepse prej tij përfitonim mbrojtje dhe mirëqenie. Problemi lind kur në krye të perandorisë vjen dikush që i shndërron varësitë tuaja në leva presioni. Perandoria dashamirëse bëhet armiqësore.
L’Express: A është ende shteti-komb një formë e përshtatshme për epokën tonë neo-imperiale?
Florian Louis: Në shkallën e historisë njerëzore, shteti-komb është një anomali që ekziston prej vetëm rreth dy shekujsh. Ndoshta është i destinuar të zhduket, për t’ua lënë vendin rikthimit të perandorive ose diçkaje tjetër. BE-ja, as shtet-komb dhe as perandori, duhej të shërbente si model: ne heqim dorë nga fuqia, bëni edhe ju si ne. Të tjerët u përgjigjën: ju nuk doni më të jeni perandori? Ne do të jemi në vendin tuaj.
L’Express: A kemi hyrë në një cikël të ri perandorak, apo po përjetojmë një përpëlitje të fundit përpara një bote shumë të ndryshme?
Florian Louis: Është e vështirë të thuhet: a kemi të bëjmë me një tranzicion mes dy epokave perandorake apo me përpëlitjen e fundit përpara një bote post-imperiale, madje post-kombëtare? Me diasporat, popullsitë janë gjithnjë e më pak të lidhura me territoret, gjë që ndoshta do të sjellë nevojën për një riorganizim politik të hapësirës./L’Express
