Një strukturë e përbërë nga shufra, rripa dhe mbështetëse të buta vendoset ngushtë pas trupit dhe synon ta bëjë më të lehtë punën e rëndë fizike. Si është të punosh me një pajisje të tillë? Dhe përse ekzoskeletet ende nuk janë përhapur gjerësisht?
Nga Laura Fräulin
Përpara se Thorsten Pai të fillojë zëvendësimin e kabllove në pjesën e poshtme të një autobusi, ai ndalet fillimisht në magazinën e qendrës së shërbimit MAN në Hirschberg. Hap dollapin e tij dhe merr një pajisje të veçantë ndihmëse që e pret aty. Në pamje të parë, ekzoskeleti duket si një ndërthurje e ndërlikuar shufrash, rripash dhe mbështetësesh të buta. Megjithatë, me vetëm disa lëvizje, mekaniku i automjeteve e vendos mbi trup, njësoj si një çantë shpine. Pajisja e prek trupin vetëm në pjesën e ijeve dhe në pjesën e sipërme të krahëve. Rrotullimi i trupit, përkulja dhe shtrirja nuk përbëjnë asnjë problem. Me të mund edhe të kërcejë.
Pai i ngre duart mbi kokë. Sapo i ndalon lëvizjet, aktivizohen mekanizmat mbështetës të ekzoskeletit. Mbështetëset e krahëve ngurtësohen menjëherë, duke i mundësuar t’i mbështesë krahët mbi to pa vështirësi. Ai e vlerëson këtë ndihmë, veçanërisht kur duhet të punojë me duart mbi kokë. Megjithatë, thotë se jo të gjithë kolegët janë po aq entuziastë sa ai. „Ata parapëlqejnë të punojnë sipas mënyrës së vjetër.“ Përse? Këtë Pai nuk arrin ta kuptojë. Sipas tij, nyjat dhe muskujt e shpinës dhe të shpatullave do të përfitonin shumë nga një mbështetje e tillë.
Ekzoskeletet duken si një përgjigje ndaj pyetjes se si njerëzit që kryejnë punë të rënda fizike mund të ruajnë forcën dhe lëvizshmërinë e tyre. Këto pajisje, që të kujtojnë kostumet e superheronjve, mund të jenë të dobishme jo vetëm në industrinë automobilistike. Prej tyre mund të përfitojnë edhe punonjësit e qendrave të shpërndarjes së pakove, ata që merren me përpunimin e bagazheve në aeroporte, si dhe personeli i kujdesit shëndetësor.
Por, nëse gjithçka është kaq e thjeshtë, përse kolegët e Pait ngurrojnë t’i përdorin? A është fjala për njëfarë rezistence ndaj risive? Sidoqoftë, vetëm gatishmëria për të pranuar teknologji të reja duket se nuk mjafton. „Interesi për ekzoskeletet në sektorin e ndërtimit është rritur që nga viti 2020“, thotë Kerstin Steindorf, përgjegjëse për ergonominë në shoqatën gjermane të sigurimit ligjor nga aksidentet në sektorin e ndërtimit, BG BAU. Megjithatë, përvoja praktike shpesh ka qenë zhgënjyese. „Shumë ndërmarrje i kanë blerë këto pajisje, por më pas nuk i kanë përdorur.“
Ngritja e peshave dhe puna me duart mbi kokë janë veprime që përsëriten vazhdimisht në shumë profesione. Megjithatë, proceset konkrete të punës ndryshojnë nga një kantier ndërtimi te një punishte apo një dhomë spitalore. „Shkalla në të cilën ekzoskeletet mund të ndihmojnë gjatë punës së përditshme varet nga profesioni dhe nga veprimtaritë që përfshin ai“, thotë Steindorf. Një punonjës që merret me montimin e dritareve, për shembull, duhet të kryejë shumë veprime të ndryshme fizikisht të lodhshme, që nga shkarkimi i dritares prej automjetit transportues deri te vendosja përfundimtare e saj në mur.
Për çdo fushë përdorimi nevojitet një model i posaçëm
Arsyet që i pengojnë njerëzit të përdorin ekzoskeletet janë analizuar nga një grup studiuesish në një rishikim sistematik të literaturës shkencore, të botuar së fundmi në revistën Journal of Occupational Rehabilitation. Duke shqyrtuar një numër të madh studimesh, studiuesit identifikuan plot 67 pengesa që vështirësojnë përdorimin e përditshëm të këtyre pajisjeve. Për shembull, ekzoskeletet lagen shpejt nga djersa. Kur përdoren nga disa punonjës, kjo krijon probleme higjienike. Shumë përdorues i konsiderojnë tepër të rënda ose të mëdha, ndërsa të tjerë thonë se ua kufizojnë lëvizjet. Studiuesit arrijnë në përfundimin se ende nuk është e qartë nëse këto pajisje e ulin vërtet shpeshtësinë e sëmundjeve muskuloskeletore, megjithëse përfitimet e tyre biomekanike janë dëshmuar në shumë studime.
Në fakt, ideja për ta lehtësuar ecjen dhe ngritjen e peshave përmes një strukture të jashtme të vendosur në trup nuk është e re. Që në vitin 1890, rusi Nicholas Yagn paraqiti një kërkesë për patentimin e një ekzoskeleti. Në atë kohë, ideja mbeti vetëm në nivel vizatimesh teknike të një konstrukti me mbajtëse dhe susta, që synonte t’i ndihmonte këmbët gjatë ecjes dhe kërcimit. Më vonë, në vitet 1960, inxhinierët në Shtetet e Bashkuara zhvilluan pajisjen „Hardiman“, një sistem masiv hidraulik që peshonte mbi 600 kilogramë, por premtonte një rritje të jashtëzakonshme të forcës fizike të të gjithë trupit. Për ushtrinë u zhvilluan modele që synonin ta lehtësonin bartjen e ngarkesave në distanca të gjata. Shumë shpejt filluan të kërkoheshin zgjidhje të ngjashme edhe për pacientët që i nënshtroheshin rehabilitimit.
Sot, prodhuesit përpiqen t’i përshtatin modelet e tyre për fusha të caktuara përdorimi. Një zgjidhje universale, e aftë të përmbushë çdo nevojë, duket se nuk ekziston. Për të kufizuar peshën, ekzoskeletet zakonisht mbështesin ose shpinën, ose shpatullat, ose këmbët. Modelet për shpatullat, që përdoren gjatë punës me duart mbi kokë, mund të pajisen edhe me mbështetëse për qafën. Sipas prodhuesve, pesha e një ekzoskeleti varion nga disa qindra gramë deri në pothuajse gjashtë kilogramë. Në varësi të kompleksitetit teknik, çmimet shkojnë nga 149 deri në 9.900 euro.
Në modelet e ashtuquajtura pasive, sustat me gaz nën presion grumbullojnë energji kur përdoruesi përkulet përpara dhe e çlirojnë atë kur ai drejtohet sërish. Në këtë mënyrë lehtësohet ngritja e peshave. Pikërisht modele të tilla përdoren në punishten e MAN-it në Hirschberg. Ekzoskeletet e ashtuquajtura aktive, të pajisura me bateri të rikarikueshme, ofrojnë mbështetje më të madhe. Ato mund të përshtaten më mirë sipas nevojave individuale, por janë më të rënda, më të shtrenjta dhe më pak praktike në punën e përditshme për shkak të kohës së nevojshme për rikarikimin e baterive. Thorsten Pai thotë: „Ne këtu nuk kemi kohë të presim derisa të përfundojë karikimi i baterisë.“
Studime laboratorike për instaluesit elektrikë
Por si mund të përcaktohet nëse një ekzoskelet është vërtet i nevojshëm dhe cili model është më i përshtatshëm për një ndërmarrje të caktuar? Një nga specialistët që ndihmojnë për t’iu përgjigjur këtyre pyetjeve është fizioterapisti Urban Daub, i specializuar në ergonominë e vendeve të punës. Ai merret me kërkime në fushën e ergonomisë dhe teknologjisë mjekësore në Institutin Fraunhofer për Inxhinierinë e Prodhimit dhe Automatizimin (IPA), në Shtutgart.
„Marrim kërkesa nga sektorë nga më të ndryshmit“, thotë Daub. „Nga industria automobilistike, punishtet e zdrukthëtarisë dhe instalimet elektrike deri te teknologjia e klimatizimit.“ Sipas tij, ekzoskeletet janë një temë me interes edhe në sektorin e kujdesit shëndetësor dhe në logjistikë.
Përpara se të japë ndonjë rekomandim, Daub dhe ekipi i tij analizojnë proceset e punës. „Në të vërtetë, ndërmarrjet nuk kërkojnë një ekzoskelet, por një zgjidhje për problemet shëndetësore që shfaqen shpesh te punonjësit“, thotë ai. Për të kuptuar shkaqet reale të këtyre problemeve, ekipi i Daubit fillimisht i pajis punonjësit me sensorë lëvizjeje gjatë kryerjes së detyrave të përditshme. Sensorët janë pajisje të vogla, me përmasa sa një kuti shkrepësesh, që fiksohen me shirita ngjitës me kapje mekanike në krahë, këmbë, trung dhe kokë. Përmes një sistemi analize të zhvilluar posaçërisht, Daub mund të identifikojë pozicionet e papërshtatshme të trupit që punonjësit mbajnë gjatë punës.
Problemi, shpeshherë, është se shqetësimet nuk shkaktohen nga një veprim i vetëm, por nga kombinimi i disa lëvizjeve. „Nëse një mekanik automjetesh qëndron për një kohë të gjatë i përkulur përpara teksa shkëput lidhjet e një baterie, muskujt e shpinës së tij tashmë janë të ngarkuar. Nëse më pas e ngre baterinë e rëndë, rreziku për të dëmtuar shpinën është shumë më i madh sesa në rastin kur ai drejtohet herë pas here gjatë punës.“
Për këtë arsye, Daub nuk rekomandon që zgjidhja e parë të jetë domosdoshmërisht përdorimi i një ekzoskeleti. Sipas tij, fillimisht duhet shqyrtuar mundësia e riorganizimit të proceseve të punës ose e përdorimit të mjeteve të tjera teknike ndihmëse.
Të njëjtën qasje rekomandon edhe Instituti Federal Gjerman për Sigurinë dhe Shëndetin në Punë (BAuA). Sipas fizioterapistit Daub, kjo ka kuptim edhe për faktin se njerëzit i pranojnë më me vështirësi risitë teknologjike sa më i drejtpërdrejtë të jetë kontakti i tyre me trupin. „Ndryshe nga një vinç i ri, për ta veshur një ekzoskelet duhet fillimisht të kapërcesh njëfarë ngurrimi.“
Për Sladan Vladislav, i cili po ndjek formimin profesional për logjistikën e magazinimit në MAN, pengesa fillestare ishte forca e zakonit. „Unë thjesht kam rutinën time. Zakonisht i shpaketoj pakot shpejt, ashtu siç jam mësuar“, thotë ai. Por kur duhet të sistemojë dërgesa me bateri kamionësh ose disqe frenash, tani e ndien ngarkesën në shpinë. Një bateri kamioni peshon 50 kilogramë. Kur përballet me pesha të tilla, ai tashmë ndjek këshillën e kolegëve dhe e merr ekzoskeletin nga dollapi. Në magazinë ekziston një model i posaçëm që ndihmon gjatë ngritjes së peshave. Modeli i projektuar për punë me duart mbi kokë nuk do t’i hynte në punë Vladislavit.
Ekzoskeleti duhet t’i përshtatet saktësisht detyrës së punës
Pasi përcaktohet se një ekzoskelet mund të jetë vërtet i dobishëm, në Institutin Fraunhofer IPA mund të testohen më shumë se 30 modele të prodhuesve të ndryshëm. Testimi mund të zhvillohet ose në mjedisin e punës së ndërmarrjes, ose në një hapësirë të standardizuar testimi. Aty mund të vendosen pako në kontejnerë metalikë me rrjetë dhe të nxirren përsëri prej tyre, të ngrihet një pacient nga shtrati ose të instalohen kabllo me duart mbi kokë, nën pjesën e poshtme të një automjeti.
„Është një lloj studimi laboratorik në kushte shumë të përafërta me realitetin. Ne vlerësojmë një orë punë me ekzoskelet dhe e krahasojmë me një orë punë pa të“, shpjegon Daub.
Ekipi i tij mat nëse pajisja jep efektin e synuar, i cili mund të ndryshojë sipas veprimtarisë së kryer. Me elektroda të vogla që vendosen në shpinë, studiuesit përdorin elektromiografinë për të matur se kur aktivizohen muskujt dhe sa i lartë është niveli i aktivitetit të tyre. Njëkohësisht monitorohet edhe sistemi kardiovaskular. Në këtë mënyrë mund të vlerësohet reagimi i organizmit ndaj ngarkesës fizike.
„Për shembull, kemi testuar një ekzoskelet aktiv për shpinën, i cili ishte relativisht i rëndë. Muskulatura e shpinës u çlirua jashtëzakonisht shumë nga ngarkesa. Megjithatë, vumë re se për pjesën tjetër të trupit puna vazhdonte të ishte e lodhshme“, tregon Daub.
Për ngritje të shkurtra të peshave të rënda, një pajisje e tillë mund të jetë zgjidhja e duhur. Por nëse duhet mbajtur për një kohë më të gjatë, një model më i lehtë mund të jetë, në përgjithësi, më i përshtatshëm. Sipas Daubit, shpesh nuk nevojitet as mbështetje shumë e madhe. Edhe një lehtësim relativisht i vogël mund të zvogëlojë ndikimin e ngarkesave të menjëhershme, si gjatë ngritjes së vrullshme të një peshe, por mbi të gjitha të ulë ngarkesën fizike të vazhdueshme.
Përfitimet e mundshme të ekzoskeleteve janë konfirmuar edhe nga një studim i vitit 2024 me punonjës magazinash në Danimarkë, i botuar në revistën shkencore Applied Ergonomics. Për gjashtë muaj, studiuesit pajisën dhjetë punonjës të sektorit të frutave dhe perimeve me ekzoskelete për mbështetjen e shpinës.
Aktiviteti i muskujve të shpinës te pjesëmarrësit rezultoi 10 deri në 30 për qind më i ulët. Ata gjithashtu e perceptonin punën si më pak të lodhshme dhe raportonin më pak shqetësime në shpinë. Megjithatë, ky lehtësim dukej se kishte edhe anët e veta negative. Sipas pjesëmarrësve, pajisja ishte tepër e rëndë dhe e madhe, ndërsa ua kufizonte lirinë e lëvizjes.
„Sikur të kishe një forcë shtesë që të ndihmon“
Thorsten Pai nuk shqetësohet nga pajisja. Megjithatë, pranon se iu deshën disa ditë për t’u mësuar me të. Për t’i ulur përsëri krahët, përdoruesi duhet të ushtrojë pak presion mbi mbështetëset.
„Pas ditës së parë pata dhimbje të forta muskujsh, por kjo kaloi shpejt“, thotë Pai.
Ai është i kënaqur që ka arritur t’i bindë veçanërisht praktikantët e rinj për përfitimet e këtyre pajisjeve. Sipas tij, të rinjtë janë zakonisht shumë të hapur ndaj risive dhe kanë ende shumë vite pune përpara.
„Është sikur të kishe një forcë shtesë që të ndihmon.“
Kur kthehet në shtëpi, Pai nuk ndihet më aq i rraskapitur sa më parë. Në mbrëmje i mbetet energji edhe për veprimtari të tjera, ndërsa të nesërmen e fillon ditën e punës i çlodhur.
Pra, ekzoskeletet mund të ofrojnë ndihmë të vërtetë, por ato nuk e ndryshojnë vetë natyrën e punës.
„Një punonjës i vetëm nuk do të bëhet kurrë aq i fortë falë një ekzoskeleti sa të mund të zëvendësojë një punonjës tjetër“, thotë David Dube, drejtues i shitjeve për sektorin e ekzoskeleteve në kompaninë gjermane Ottobock.
Fizioterapisti Daub e shpjegon kështu: „Shumë njerëz e përfytyrojnë ekzoskeletin si kostumin e Iron Man-it. E veshin, u përshtatet në mënyrë të përkryer, mund të bëjë gjithçka dhe nuk peshon asgjë.“
Edhe në kompaninë Ottobock shpesh u duhet t’i frenojnë pritshmëritë e klientëve.
„Nuk mund të fillosh papritur të bartësh i vetëm një frigorifer vetëm sepse ke veshur një ekzoskelet“, thotë Dube.
Synimi kryesor nuk është rritja e performancës, por parandalimi i problemeve shëndetësore. Për këtë arsye, sipas tij, vendet e punës nuk janë të rrezikuara.
Për t’u mundësuar ndërmarrjeve të provojnë nëse ekzoskeletet i ndihmojnë vërtet punonjësit gjatë veprimtarive të përditshme, BG BAU mbështet financiarisht një testim praktik dyjavor të këtyre pajisjeve, duke përfshirë edhe udhëzimet për përdorimin e tyre.
Një fushë tjetër ku Daub sheh mundësi të mëdha është mbështetja e personave me aftësi të kufizuara të rënda. Instituti Fraunhofer IPA është bërë tashmë një pikë kontakti për institucionet përgjegjëse për përfshirjen në punësim, të cilat financojnë ekzoskelete për persona me aftësi të kufizuara të rënda.
Daub thotë se ai dhe ekipi i tij kanë arritur tashmë të ndihmojnë disa punonjës.
Ndërkohë, sipas Dube, kompania Ottobock po punon për zhvillimin e pajisjeve më të vogla, të cilat së shpejti synojnë të jenë të përshtatshme për tregun masiv.
Kështu, ndoshta jo shumë larg në të ardhmen, edhe njerëzit që merren me kopshtari si hobi do të mund t’i mbështesin krahët mbi mbajtëset e një ekzoskeleti teksa krasitin gardhet e gjelbra në kopshtet e tyre.
(Frankfurter Allgemeine Sonntagszeitung – F.A.S.)
