Nga Alessia Alfonsi
Fituesi i Nobelit për Letërsinë 2026 do të shpallet më 8 tetor. Nga Can Xue tek Anne Carson, nga Haruki Murakami te Cristina Rivera Garza, e deri tek Amitav Ghosh, Thomas Pynchon dhe Mircea Cărtărescu, janë të shumtë shkrimtarët që rikthehen në diskutimet rreth çmimit. Por kur flitet për «kandidatë», nevojitet një sqarim: lista zyrtare është sekrete.
Çdo vit, kur afrohet shpallja e fituesit të Nobelit për Letërsinë, ndodh diçka e veçantë: për disa ditë, bota u rikthehet diskutimeve për shkrimtarët, ashtu siç diskuton zakonisht për regjisorët, aktorët apo muzikantët. Krahasohen bibliografitë, rikthehen në vëmendje romane të harruara, shqyrtohen zgjedhjet e mëparshme të Akademisë Suedeze dhe, mbi të gjitha, fillojnë të qarkullojnë dhjetëra emra. Në vitin 2026, ky ritual përsëritet në prag të së enjtes, 8 tetor, kur, në orën 13:00, Akademia Suedeze do të shpallë në Stokholm fituesin e ri të Çmimit Nobel për Letërsinë.
Megjithatë, duhet sqaruar menjëherë një keqkuptim që i shoqëron shpesh këto javë. Nuk ekziston një listë publike e kandidatëve për Nobel: propozimet për kandidatura, vlerësimet dhe mendimet e Komitetit mbeten konfidenciale për pesëdhjetë vjet.
Prandaj, mund të flasim vetëm për autorët që përmenden nga shtypi ndërkombëtar, kritika, diskutimet letrare dhe tregjet e basteve. Pikërisht kjo pasiguri e bën interesant vëzhgimin e emrave që po dalin në pah në vitin 2026: krahas Haruki Murakamit dhe Margaret Atwoodit, të cilët përmenden thuajse pa përjashtim, shfaqen shkrimtare më pak të njohura për publikun e gjerë italian, zëra nga Afrika, Azia dhe Amerika Latine, si dhe disa prej eksperimentuesve më të rëndësishëm të letërsisë bashkëkohore.
Nobeli për Letërsinë 2026: Emrat që po qarkullojnë
Can Xue, shkrimtarja kineze që rikthehet mes emrave më të përmendur
Prej disa vitesh, Can Xue, pseudonimi i Deng Xiaohua, shfaqet rregullisht në bisedat që i paraprijnë Nobelit dhe, në vitin 2026, emri i saj është sërish ndër më të favorizuarit sipas kuotave të basteve të raportuara gjatë javëve përpara shpalljes. Është një shkrimtare që vështirë se mund të vendoset brenda një kategorie, e aftë të ndërtojë tregime dhe romane ku realiteti duket vazhdimisht në prag të shndërrimit në ëndërr, makth apo halucinacion. Lexuesi italian mund t’i afrohet veprës së saj përmes titujve si «Rruga e baltës së verdhë», «Qyteti i tymit» dhe «Dialogë në qiell». Prania e saj mes emrave më të diskutuar është interesante edhe sepse tregon se si Nobeli mund të bëhet një mundësi për të zbuluar letërsi që në Itali mbeten shpesh në periferi të diskutimeve të publikut të gjerë.
Anne Carson, kur poezia, romani dhe bota klasike bëhen një e tërë
Kanadezja Anne Carson vepron në një fushë krejt tjetër. Poete, eseiste, përkthyese dhe studiuese e antikitetit klasik, ajo ka ndërtuar një vepër në të cilën kategoritë tradicionale priren të shkrihen: një libër mund të nisë nga miti grek, të marrë formën e një eseje dhe të shndërrohet papritur në poezi, rrëfim autobiografik apo meditim mbi dëshirën. Ndër veprat e saj të disponueshme në italisht janë «Erosi i ëmbël dhe i hidhur», «Autobiografia e të Kuqit» dhe «Bukuria e bashkëshortit». Të lexosh Carsonin do të thotë edhe të kuptosh se sa shumë e ka kapërcyer letërsia bashkëkohore ndarjen e ngurtë mes prozës, poezisë dhe eseistikës, duke e bërë vetë formën një mjet për të shqyrtuar dashurinë, humbjen, trupin dhe kujtesën.
Cristina Rivera Garza, nga letërsia te hulumtimi i dhunës
Mes emrave veçanërisht të pranishëm në diskutimet e këtij viti gjejmë edhe Cristina Rivera Garzën, shkrimtaren meksikane që fitoi në vitin 2024 Çmimin Pulitzer për «Vera e pamposhtur e Lilianës». Shkrimi i saj kalon përmes romanit, kujtimeve, poezisë, esesë dhe hulumtimit dokumentar, duke vënë shpesh në qendër marrëdhënien mes gjuhës, trupit, kujtesës dhe dhunës. Pikërisht «Vera e pamposhtur e Lilianës», kushtuar së motrës së vrarë në vitin 1990, na ndihmon ta kuptojmë mirë këtë aftësi për ta shndërruar përvojën private në një reflektim shumë më të gjerë mbi dhunën ndaj grave. Në italisht mund të lexojmë edhe «Tokësore» dhe «Sekreti», duke hyrë kështu në një krijimtari që është ndër më të vështirat për t’u kufizuar brenda ndarjeve tradicionale të zhanreve letrare.
Mircea Cărtărescu, shkrimtari që e shndërron realitetin në vizion
Rumuni Mircea Cărtărescu është tashmë një nga emrat që përsëriten kur flitet për fitues të mundshëm të ardhshëm të Nobelit. Letërsia e tij është një letërsi e metamorfozës, në të cilën autobiografia, ëndrra, kujtesa, historia, trupi dhe imagjinata bashkëjetojnë vazhdimisht. «Solenoidi» është ndoshta libri që, më shumë se çdo tjetër, ia ka bërë të njohur veprën publikut italian, por të disponueshëm janë edhe «Melankolia», «Theodoros» dhe shumë tituj të tjerë. Në librat e tij, Bukureshti shpesh pushon së qeni thjesht një qytet dhe bëhet një lloj organizmi mendor, një vend i përshkuar nga kujtime, obsesione dhe vegime. Pikërisht kjo aftësi për ta shndërruar përvojën individuale në një univers letrar të dallueshëm shpjegon vëmendjen e madhe të kritikës ndaj tij.
Haruki Murakami, emri i përhershëm i Nobelit
Është thuajse e pamundur të vijë tetori pa u ndeshur me emrin e Haruki Murakamit. Prej vitesh, shkrimtari japonez shfaqet në diskutimet që i paraprijnë shpalljes dhe, edhe në vitin 2026, figuron në kuotat e basteve të publikuara përpara dhënies së çmimit. Suksesi botëror i romaneve si «Norwegian Wood», «Kafka në breg» dhe «1Q84» e ka bërë universin e tij menjëherë të dallueshëm: burra dhe gra të vetmuara, qytete të përshkuara natën, muzikë, mace, botë paralele, zhdukje dhe çarje të papritura në normalitet. Prania e tij e vazhdueshme në parashikime është bërë tashmë pothuajse një traditë e Nobelit, por pikërisht rasti i Murakamit na kujton se këto renditje duhen parë për atë që janë: hamendësime jashtë procesit të një zgjedhjeje që mbetet sekrete deri në shpallje.
Amitav Ghosh, të rrëfesh kolonializmin dhe krizën klimatike
Këtë vit meriton vëmendje të veçantë Amitav Ghosh, i përmendur mes emrave me më shumë gjasa edhe në diskutimet më të fundit ndërkombëtare. I lindur në Kalkutë, Ghosh ka ndërtuar një vepër që lidh romanin historik, kolonializmin, migracionin, mjedisin dhe krizën klimatike. Në Itali është përkthyer gjerësisht dhe mund ta lexojmë përmes librave si «Deti i lulëkuqeve», «Vendi i baticave» dhe «Verbëria e madhe». Ky i fundit, në veçanti, niset nga një pyetje që lidhet drejtpërdrejt me të tashmen tonë: përse kultura bashkëkohore, madje edhe romani, e ka pasur kaq të vështirë të paraqesë përmasat e krizës klimatike? Është një nga autorët e kësaj përzgjedhjeje tek të cilët proza dhe reflektimi mbi botën bashkëkohore ndërthuren më ngushtë.
Shkrimtaret e mëdha që duhen ndjekur me vëmendje
Prania e shkrimtareve është veçanërisht e pasur. Krahas Can Xue, Carsonit dhe Rivera Garzës gjejmë Ersi Sotiropoulos, autore greke me një shkrim sensual dhe të shqetësuar; australianen aborigjene Alexis Wright, që i përket popullit Waanyi; Jamaica Kincaid, e cila ka rrëfyer për kolonializmin, familjen dhe identitetin; rusen Ljudmila Ulitskaja, që ka interpretuar shndërrimet e Rusisë së shekullit XX; dhe, natyrisht, Margaret Atwood, një nga shkrimtaret bashkëkohore më të njohura në botë, edhe falë «Rrëfimit të shërbëtores». Atyre u shtohen Scholastique Mukasonga, që e ka bërë kujtesën e Ruandës një nga boshtet e veprës së saj, Mieko Kanai, Helen Garner dhe kiliania Diamela Eltit, figurë themelore e letërsisë eksperimentale latinoamerikane.
Por tabloja bëhet edhe më interesante në listat e fundit që po qarkullojnë. Në to shfaqen, në fakt, Leila Aboulela, Helle Helle, Yoko Tawada, Ananda Devi, Elena Poniatowska, Joyce Carol Oates, Deborah Levy, Lídia Jorge, Bushra al-Maqtari, Marie NDiaye, Chimamanda Ngozi Adichie, Garielle Lutz dhe Leslie Marmon Silko. Është një gjeografi letrare jashtëzakonisht e gjerë: Sudan, Danimarkë, Japoni, Mauricius, Meksikë, Shtete të Bashkuara, Mbretëri e Bashkuar, Portugali, Jemen, Francë dhe Nigeri. Më shumë sesa të kërkojmë medoemos një fitues, vëzhgimi i këtyre emrave na ofron një mundësi të çmuar për të ndërtuar një hartë të mirëfilltë të letërsisë bashkëkohore botërore.
Nga Pynchon te Vila-Matas, eksperimentuesit e mëdhenj
Mes burrave rikthehen disa autorë që prej vitesh zënë një vend qendror në kritikën ndërkombëtare. Thomas Pynchon është një nga rastet më tërheqëse: shkrimtar që qëndron larg vëmendjes publike, autor veprash monumentale dhe labirintike si «Ylberi i gravitetit», këtë vit ai shfaqet edhe mes emrave që tregjet e parashikimeve i kanë nxjerrë më shumë në pah. Enrique Vila-Matas, ndërkaq, e ka ndërtuar një pjesë të madhe të letërsisë së vet pikërisht rreth vetë letërsisë, duke i shndërruar shkrimtarët, librat, dështimet dhe pamundësinë për të shkruar në lëndën e romaneve të tij. Atyre u shtohen Gerald Murnane, César Aira, Pierre Michon dhe Don DeLillo, autorë shumë të ndryshëm, por që i bashkon aftësia për të vënë në pikëpyetje dhe për të ndryshuar format tradicionale të romanit.
Në të njëjtën plejadë përfshihet Karl Ove Knausgård, i cili, me ciklin autobiografik «Lufta ime», e ka çuar në skaj marrëdhënien mes përvojës personale dhe letërsisë; Michel Houellebecq, vëzhgues kontrovers i shqetësimeve të shoqërisë perëndimore; Salman Rushdie, një nga figurat qendrore të prozës postkoloniale në gjuhën angleze; Michael Ondaatje, Emmanuel Carrère, Colm Tóibín dhe Alain Mabanckou. Edhe në këtë rast, do të ishte gabim ta lexonim listën si një renditje: ajo që del në pah është, përkundrazi, larmia e jashtëzakonshme e konceptimeve të romanit që bashkëjetojnë sot, nga autofiksioni tek eksperimentimi postmodern, nga proza historike te ndërthurja e reportazhit me letërsinë.
Emrat e tjerë që po qarkullojnë për Nobelin 2026
Harta përfshin gjithashtu norvegjezin Carl Frode Tiller, poetin kilian Raúl Zurita, koreanojugorin Ko Un, brazilianin Milton Hatoum, meksikanin Homero Aridjis, italianin Claudio Magris, libianin Ibrahim al-Koni, shkrimtaren mozambikase Paulina Chiziane dhe shumë autorë të tjerë që tregojnë se sa e rrezikshme është ta reduktosh Nobelin në një garë mes tre apo katër favoritëve. Për disa prej tyre ekziston një bibliografi e gjerë në italisht, ndërsa të tjerë mbeten shumë më pak të pranishëm në libraritë tona: dhe ndoshta pikërisht ky është një nga aspektet më interesante të javëve që i paraprijnë çmimit, sepse, papritur, botuesit, përkthyesit dhe lexuesit e rikthejnë vëmendjen te vepra që vijnë nga tradita letrare shumë të ndryshme.
Duhet kujtuar gjithashtu se Akademia Suedeze nuk zgjedh thjesht «librin më të mirë të vitit». Çmimi për Letërsinë buron nga testamenti i Alfred Nobelit dhe, gjatë historisë së saj, kriteret me të cilat Akademia e ka interpretuar atë vullnet kanë ndryshuar ndjeshëm. Për këtë arsye, është pothuajse e pamundur të nxirret një formulë matematikore nga fituesit e mëparshëm: fama ndërkombëtare, mosha, kombësia apo suksesi tregtar nuk mjaftojnë, më vete, për të parashikuar një vendim që merret brenda një procesi konfidencial.
Nobeli 2026: Ndoshta pjesa më interesante vjen përpara fituesit
Emrin e fituesit të ri të Çmimit Nobel për Letërsinë do ta mësojmë vetëm më 8 tetor. Deri atëherë, Can Xue, Amitav Ghosh, Thomas Pynchon, Anne Carson, Cristina Rivera Garza, Haruki Murakami, Mircea Cărtărescu dhe autorët e tjerë do të mbeten fitues të mundshëm, jo kandidatë të konfirmuar zyrtarisht. Dhe ky është një dallim i rëndësishëm, sepse edhe kandidaturat që Akademia Suedeze ka marrë realisht në vitin 2026 nuk do të bëhen publike pa kaluar pesëdhjetë vjet.
Megjithatë, ndoshta loja e Nobelit ka një vlerë që i paraprin vendimit. Për disa ditë, na detyron të zgjerojmë bibliotekën, të kalojmë nga Kina në Ruandë, nga Japonia në Kili, nga Rumania në Indi, duke zbuluar se letërsia bashkëkohore është shumë më e gjerë se ata pak emra që zakonisht zënë raftet më të dukshme. Fituesi do të jetë një. Ndërsa shtigjet e leximit që hapin këta 49 emra mund të zgjasin shumë më tepër./libreriamo.it
