Nga Sébastien Julian
Aix-en-Provence, 23 shtator 2026. Takimi më i rëndësishëm evropian i inxhinierëve të shkrirjes bërthamore, Symposium on Fusion Technology (SOFT), është në kulmin e tij. Në podiumin e një amfiteatri të madh, Yuntao Song, drejtor i përgjithshëm i Institutit të Fizikës së Plazmës pranë Akademisë Kineze të Shkencave, po përfundon prezantimin mbi përparimet e vendit të tij në fushën e shkrirjes bërthamore, procesit që synon të prodhojë energji përmes bashkimit të bërthamave të atomeve të lehta, në mënyrë të ngjashme me reaksionet që ndodhin në Diell.
Në auditor bie heshtja. “Të gjithë ishin të tronditur”, tregon një ekspert i energjisë. Pamjet e shfaqura gjatë prezantimit nuk ishin ilustrime të projekteve të ardhshme, por fotografi të objekteve që po ndërtoheshin realisht. Në njërën prej tyre shihej një tokamak, reaktor në formë unaze ku plazma, një gaz i jonizuar me temperaturë më të lartë se ajo në qendër të Diellit, mbahet e izoluar përmes fushave magnetike. Në një tjetër, një impiant për testimin e qëndrueshmërisë së materialeve në kushte ekstreme. Fare pranë ndodhej një ndërtesë pothuajse e përfunduar, e destinuar për prodhimin e karburantit të nevojshëm për reaksionet e shkrirjes bërthamore. Dukej sikur shkrirja bërthamore, kjo teknologji energjetike që fizikanët përpiqen ta zhvillojnë prej disa dekadash, po kalonte më në fund nga faza eksperimentale drejt zbatimit industrial.
Një përmbysje spektakolare. “Dikur shumë prapa, Kina sot duket se është në rrugë të mbarë për ta zotëruar shkrirjen bërthamore përpara vendeve perëndimore”, konstaton Agata Hidalgo, përgjegjëse për marrëdhëniet me institucionet publike dhe median në kompaninë Renaissance Fusion.
Yannick Marandet, drejtor i Institutit për Shkrirjen, Fisionin dhe Instrumentacionin Bërthamor (ISFIN) në Universitetin Aix-Marseille, përshkruan një sistem zhvillimi që përparon me ritëm të pandalshëm, i mbështetur në dy institucione kryesore. Nga njëra anë është gjiganti shtetëror i industrisë bërthamore CNNC, i cili po përgatit në Shangai reaktorin HL-4, një tokamak që përdor magnetë superpërçues, të aftë të funksionojnë në temperatura më të larta se superpërçuesit tradicionalë. Investimi në këtë projekt arrin në rreth 2,5 miliardë dollarë. Nga ana tjetër është Akademia Kineze e Shkencave, e cila administron në Hefei reaktorin eksperimental EAST, ka ndërtuar rreth tij një qendër të madhe kërkimore dhe testimi me vlerë rreth 500 milionë dollarë dhe po përfundon ndërtimin e reaktorit BEST.
“Gjuhët e liga do të thonë se ata morën planin amerikan të zhvillimit, i cili nuk kishte siguruar financimin e nevojshëm, dhe thjesht e zbatuan”, thotë studiuesi. Realiteti është më i thjeshtë: dy institucionet rivale kineze janë përfshirë në një garë të furishme, nën vështrimin e habitur të pjesës tjetër të botës. Projekti i ardhshëm tashmë po përgatitet: CFEDR, një reaktor demonstrues që synon të provojë mundësinë e prodhimit të energjisë nga shkrirja bërthamore në shkallë industriale, më i madh se ITER-i, projekti ndërkombëtar që po zhvillohet në Cadarache, në jug të Francës. Vendimi formal për ndërtimin e tij ende nuk është marrë, por, sipas fizikanit, drejtuesit e projektit janë gati ta miratojnë atë në çdo moment.
Ekziston edhe ajo që Pekini nuk e tregon. Imazhet satelitore kanë zbuluar në Mianyang një instalim gjigant me lazer për shkrirjen bërthamore me izolim inercial, një metodë që përdor impulse lazerësh shumë të fuqishëm për të ngjeshur dhe nxehur karburantin bërthamor, në vend të fushave magnetike që përdoren në tokamakë. Instalimi kinez është rreth një herë e gjysmë më i madh se National Ignition Facility (NIF), qendra e famshme amerikane ku u arrit një përparim i madh shkencor në vitin 2022. Kjo teknologji mund të përdoret edhe për përmirësimin dhe vlerësimin e arsenalit ekzistues të armëve bërthamore, pa pasur nevojë të kryhen prova me shpërthime bërthamore.
Në Uashington, përparimi kinez po shkakton reagime të forta. Çështja shkon shumë përtej sigurisë së furnizimit me energji, e cila është e domosdoshme edhe për të përballuar kërkesën në rritje të sistemeve të inteligjencës artificiale, apo përpjekjeve për uljen e emetimeve të karbonit në ekonomi. “Në planin afatgjatë, bëhet fjalë për dominim teknologjik”, thekson Frédérick Bordry, këshilltar teknik në Gauss Fusion.
Vendi i parë që do të arrijë t’i prodhojë dhe t’i nxjerrë në treg reaktorët e shkrirjes bërthamore, pas disa dekadash sipas skenarit më të mundshëm, do të mund t’i eksportojë dhe të zgjerojë ndikimin e tij ndërkombëtar, siç po ndodh tashmë me teknologjinë e centraleve bërthamore tradicionale. Në prill, Bob Mumgaard, drejtuesi i Commonwealth Fusion Systems, një prej kompanive të reja amerikane më të spikatura në këtë fushë, foli hapur përpara një grupi zyrtarësh: “Rreziku që ta humbasim garën përballë Kinës nuk është aspak teorik, ai po bëhet realitet.”
Megjithatë, Amerika ruan ende dy avantazhe të rëndësishme. I pari është shkencor: gjatë një eksperimenti të fundit, lazerët e NIF-it vendosën një rekord të ri, duke prodhuar 8,6 megaxhaul energji nga reaksionet e shkrirjes bërthamore, me një sasi energjie lazer rreth katër herë më të vogël se energjia e përftuar. I dyti është financiar: kompanitë amerikane kanë tërhequr 7,57 miliardë dollarë nga gjithsej 13,9 miliardë dollarë investime private në këtë sektor në mbarë botën. Nga 53 kompanitë aktive në zhvillimin e teknologjive të shkrirjes bërthamore, 29 janë amerikane.
Por pothuajse në çdo aspekt tjetër – financimi shtetëror, rrjetet e furnizuesve dhe prodhuesve të komponentëve, infrastruktura kërkimore dhe industriale, numri i specialistëve të kualifikuar dhe publikimet shkencore – Kina ka marrë epërsinë. Në Shtetet e Bashkuara po shtohen zërat që kërkojnë që zhvillimi i shkrirjes bërthamore të shpallet prioritet kombëtar. Ndërkohë, kompanitë e reja amerikane po nënshkruajnë njëra pas tjetrës kontrata për furnizim të ardhshëm me energji elektrike, megjithëse ende nuk kanë filluar ta prodhojnë atë, me shpresën se do të sigurojnë pjesën më të madhe të tregut.
Një garë mes fuqive të mëdha
Edhe në Evropë, ofensiva kineze po ndryshon prioritetet. Kjo vihet re para së gjithash në Gjermani, ku lufta në Ukrainë e përshpejtoi ndryshimin e politikës energjetike. “E privuar nga energjia bërthamore dhe gazi i lirë rus, e detyruar të importojë me çmime shumë të larta gaz natyror të lëngëzuar nga Amerika, fqinja jonë po sheh se si modeli i saj ekonomik po lëkundet. Shkrirja bërthamore mund të jetë një përgjigje”, analizon Yann Gérard, president i GenF, një kompani e re teknologjike e krijuar nga Thales.
Berlini ka vënë në dispozicion më shumë se dy miliardë euro deri në vitin 2029, po zhvillon paralelisht teknologjinë e shkrirjes bërthamore me izolim magnetik dhe atë me lazer, si dhe synon që centrali i parë në botë për prodhimin e energjisë elektrike nga shkrirja bërthamore të ndërtohet në Gjermani. Kompania Proxima Fusion, me seli në Mynih, ka siguruar disa qindra milionë euro financime. Berlini ka kuptuar se zhvillimi i shkrirjes bërthamore është njëkohësisht edhe një mundësi për industrinë vendase.
“Me përfundimin e ndërtimit të ITER-it, i cili pritet të fillojë funksionimin rreth vitit 2034, kompanitë industriale që kanë marrë pjesë në ndërtimin e tij mund të mbeten pa kontrata të reja. Zhvillimi i reaktorëve të rinj eksperimentalë, siç po bëhet në Kinë ose në Shtetet e Bashkuara, do të mundësonte vazhdimin e investimeve dhe krijimin e tregjeve të reja”, argumenton Pierre Védrine, përgjegjës i programit të shkrirjes bërthamore në Komisionin Francez për Energjinë Atomike dhe Energjitë Alternative (CEA).
“Franca, për fat të keq, mbetet relativisht në një pozicion pritjeje, duke ndjekur zhvillimet pa ndërmarrë iniciativa të mëdha”, shpreh keqardhjen Yannick Marandet. Mes zgjatjes së periudhës së funksionimit të centraleve ekzistuese bërthamore, ndërtimit të reaktorëve të rinj EPR – reaktorë të avancuar bërthamorë me ujë nën presion – dhe mundësisë së rifillimit të zhvillimit të reaktorëve me neutrone të shpejta, shteti ka shumë projekte për të realizuar.
Një strategji kombëtare për energjinë nga shkrirja bërthamore është vërtet në përgatitje. Por te Renaissance Fusion po humbet durimi: “Të pranohet se bëhet fjalë për një sektor strategjik, të lehtësohet dhënia e lejeve, të përcaktohet një kuadër rregullator: kjo nuk i kushton asgjë shtetit.”
Skenari më i keq? Evropa të mbetet vetëm prodhuese dhe furnizuese komponentësh për kompanitë e huaja, ndërsa më vonë të detyrohet t’i blejë centralet e gatshme të shkrirjes bërthamore nga Kina ose Shtetet e Bashkuara.
Megjithatë, ekziston të paktën një aspekt pozitiv: kjo garë mes fuqive të mëdha mund t’i sjellë përfitime klimës. Shkrirja bërthamore ka disa avantazhe të rëndësishme. Procesi i prodhimit të energjisë nuk çliron drejtpërdrejt dioksid karboni (CO2) dhe kërkon sasi shumë të vogla karburanti. Mbetjet radioaktive që krijohen nga funksionimi i këtyre instalimeve mund të mbeten të rrezikshme për disa dekada deri në disa shekuj, krahasuar me qindra mijëra vjet për disa lloje mbetjesh nga fisioni bërthamor, procesi i ndarjes së bërthamave atomike që përdoret në centralet e sotme. Për më tepër, reaksioni i shkrirjes bërthamore nuk mund të vazhdojë në mënyrë të pakontrolluar, siç mund të ndodhë me reaksionet zinxhir në reaktorët e fisionit bërthamor.
“Pikërisht për këtë arsye, vendet që po zhvillojnë shkrirjen bërthamore po vendosin rregulla që mbështeten më shumë në mbrojtjen e njerëzve dhe të mjedisit nga rrezatimi sesa në sistemet tradicionale të sigurisë së centraleve bërthamore”, theksohet në Renaissance Fusion.
“Një nevojë e jashtëzakonshme për energji elektrike”
Megjithatë, kjo teknologji nuk do të jetë zgjidhja për të gjitha problemet energjetike. Së pari, centralet e shkrirjes bërthamore do të prodhojnë kryesisht energji elektrike dhe jo nxehtësi të drejtpërdrejtë në temperaturat jashtëzakonisht të larta që kërkojnë disa procese industriale. Për këtë arsye, industria e çelikut, transporti detar dhe aviacioni do të duhet të gjejnë edhe zgjidhje të tjera për të ulur emetimet e karbonit. Së dyti, kjo teknologji nuk do të zëvendësojë as energjinë diellore, as atë të erës dhe as prodhimin e energjisë përmes fisionit bërthamor. Së fundi, jo çdo vend do të ketë mundësi të ndërtojë dhe të vërë në funksion centrale të tilla.
“Do të bëhet fjalë për instalime teknologjikisht komplekse, të krahasueshme me reaktorët e mëdhenj bërthamorë EPR”, parashikon Pierre Védrine. “Do të nevojiten personel shumë i kualifikuar dhe standarde të përcaktuara të sigurisë. Jo të gjitha vendet do të jenë në gjendje t’i vënë në funksion dhe t’i administrojnë.”
Edhe kostoja e ndërtimit dhe e funksionimit të centraleve të shkrirjes bërthamore mbetet një e panjohur e madhe. Për më tepër, blerja e një centrali të tillë nga një vend tjetër do të krijojë varësi teknologjike dhe industriale, të ngjashme me atë që ekziston në tregtinë e armatimeve: vendet blerëse do të varen nga kompanitë furnizuese për mirëmbajtjen, riparimet dhe pjesët e këmbimit.
Megjithatë, Kina ka mundësi të mëdha për t’u zgjeruar në këtë treg. “Shumica dërrmuese e vendeve në Amerikën Latine ose në Afrikë nuk mendojnë si ne, evropianët. Ato kanë një nevojë të jashtëzakonshme për energji elektrike dhe nuk kanë asnjë problem të nënshkruajnë marrëveshje me Pekinin”, kujtojnë në Renaissance Fusion.
Sipas GenF, shkrirja bërthamore mund të tërheqë madje edhe vende që deri më tani kanë shmangur ndërtimin e centraleve tradicionale bërthamore, si disa vende të Amerikës së Jugut që janë të ekspozuara ndaj tërmeteve.
Energjia bërthamore përbën sot vetëm një pjesë të vogël të prodhimit botëror të energjisë; shkrirja bërthamore mund ta ndryshojë këtë situatë. Në një periudhë edhe më afatgjatë, gjatë gjysmës së dytë të shekullit, kjo energji e bollshme mund të përdoret për të furnizuar impiante për shkripëzimin e ujit të detit, madje edhe instalime për kapjen e dioksidit të karbonit drejtpërdrejt nga atmosfera.
“Për disa, kjo mbështetje te teknologjia duket si një përpjekje për t’i zgjidhur problemet duke zhvilluar vazhdimisht teknologji të reja, pa trajtuar shkaqet e tyre”, pranon Yannick Marandet. “Por është gjithashtu një mënyrë për të siguruar mjetet e nevojshme për të vepruar.”
A do të vijë kjo teknologji shumë vonë për të ndihmuar në përmbushjen e objektivit për ta kufizuar rritjen e temperaturës mesatare globale në 2 °C? Ndoshta. Por shkrirja bërthamore mund të ndihmojë në përballimin e pasojave afatgjata të ngrohjes globale, duke siguruar gjatë gjysmës së dytë të shekullit energji me emetime shumë të ulëta karboni, të sigurt dhe me burime karburanti pothuajse të pashtershme.
“Për mua”, vlerëson Yann Gérard, “është një zgjidhje nga e cila përfitojnë të gjithë.”
(L’Express)
