Hulumtimet sugjerojnë se dieta mesdhetare dhe disa dieta të tjera mund të ulin rrezikun nga Parkinsoni, ndërsa ushqimet shumë të përpunuara mund ta rrisin atë.
Një numër gjithnjë e më i madh provash sugjeron se të paktën disa raste të sëmundjes së Parkinsonit mund të nisin në zorrë, përmes përhapjes së një proteine jonormale nga stomaku drejt trurit, një proces që mendohet se zgjat me dekada.
Proteina, një formë e keqpalosur e alfa-sinukleinës, është shenjë karakteristike e Parkinsonit. Ajo grumbullohet në masa toksike në tru dhe kontribuon në probleme të lëvizjes, si dridhjet, ngurtësimi dhe ngadalësimi. Ende nuk dihet çfarë e nxit alfa-sinukleinën të keqpaloset, duke kaluar nga një formë normale në një formë jonormale që shkakton dëm.
Studimet kanë treguar se disa persona me Parkinson kanë depozitime të alfa-sinukleinës së keqpalosur pothuajse përgjatë gjithë traktit tretës. Kapsllëku kronik dhe simptoma të tjera gastrointestinale të Parkinsonit — që mendohet se shkaktohen nga këto depozitime — shpesh mund të shfaqen më shumë se një dekadë para diagnozës. Ndërsa në eksperimente me minj, alfa-sinukleina e keqpalosur e injektuar në zorrë ka udhëtuar drejt trurit, duke shkaktuar çrregullime motorike dhe rënie njohëse të ngjashme me Parkinsonin.
Hipoteza se Parkinsoni nis “fillimisht në zorrë” — si dhe fakti që gjenetika shpjegon vetëm 10 deri në 15 për qind të të gjitha rasteve — i ka shtyrë studiuesit të hetojnë dietën si faktor të mundshëm në zhvillimin e Parkinsonit.
Lidhja mes dietës dhe Parkinsonit
Edhe pse provat e kontrolluara të rastësishme kanë qenë të kufizuara, disa studime vëzhguese kanë lidhur modelet ushqimore dhe ushqime të veçanta me rrezikun nga Parkinsoni.
Për shembull, pirja e rregullt e kafesë dhe çajit lidhet me një rrezik më të ulët për zhvillimin e sëmundjes së Parkinsonit. Vlen të theksohet se ky vëzhgim nuk vlen për kafen pa kafeinë, gjë që sugjeron se kafeina është përgjegjëse për efektin mbrojtës. Konsumimi i shpeshtë i produkteve të qumështit është lidhur me rrezik më të lartë, veçanërisht te burrat. Ndërsa marrja më e madhe e fibrave është lidhur me gjasa më të ulëta për zhvillimin e Parkinsonit më vonë në jetë.
Megjithëse këto studime nuk provojnë shkakësi, ato përbëjnë një hap të parë të vlefshëm për të kuptuar se si ushqimet që hamë mund të ndikojnë në shëndetin e trurit — dhe pse disa njerëz kanë rrezik më të lartë për Parkinson se të tjerët.
“Ne nuk kemi ilaçe që mund ta ngadalësojnë përparimin e sëmundjes, por nëse kombinoni ushtrimet e rregullta fizike me një dietë të shëndetshme, nuk mund të gaboni”, tha Silke Cresswell-Appel, profesoreshë e asociuar e mjekësisë/neurologjisë në Universitetin e British Columbia-s. “Nuk bëhet fjalë për ta ndryshuar tërësisht dietën brenda një dite — bëhet fjalë për ndryshime të vogla, realiste për ju dhe familjen tuaj.”
Ushtrimet fizike dihet prej kohësh se ulin rrezikun nga Parkinsoni dhe gjithashtu mund të ndihmojnë në përmirësimin e funksionimit te personat që tashmë janë diagnostikuar.
Dietat MIND dhe mesdhetare
Hulumtimi i Cresswell-Appel përqendrohet në rolin e mikrobiomës dhe ushqyerjes në sëmundjen e Parkinsonit dhe çrregullime të ngjashme të trurit, me shpresën për të zbuluar ndërhyrje në stilin e jetesës që ndihmojnë në parandalim dhe trajtim. Në një studim të vitit 2021, ajo dhe kolegët e saj gjetën një lidhje të fortë mes zakoneve ushqimore dhe moshës së shfaqjes së Parkinsonit te 167 persona me këtë sëmundje.
Dieta MIND, një variant i dietës mesdhetare që synon të minimizojë rënien njohëse, nxit konsumimin e perimeve me gjethe jeshile, frutave të pyllit dhe mishit të shpezëve, ndërsa ul marrjen e ushqimeve të skuqura dhe ëmbëlsirave. Pjesëmarrësit që e ndiqnin më nga afër dietën MIND kishin prirje ta zhvillonin sëmundjen në moshë më të vonë. Ky efekt ishte veçanërisht i fortë te gratë: ato që e ndiqnin më rreptësisht dietën zhvillonin Parkinsonin mesatarisht 17.4 vjet më vonë sesa ato që e ndiqnin më pak.
“Me optimizimin e dietës, jo vetëm që vendoseni veten në pozicionin më të mirë për të ulur shpresojmë rrezikun ose për të vonuar shfaqjen e Parkinsonit, por arrini disa përfitime njëherësh”, tha Cresswell-Appel. “Ju ulni gjithashtu rrezikun për sëmundje kardiovaskulare, diabet, obezitet — të dhënat të gjitha tregojnë në të njëjtin drejtim.”
Edhe vetë dieta mesdhetare — e karakterizuar nga konsumimi i lartë i perimeve, bishtajoreve, frutave, drithërave të plota dhe vajit të ullirit — është lidhur me 25 për qind gjasa më të ulëta për zhvillimin e Parkinsonit.
Ushqimet shumë të përpunuara
Disa studime kanë lidhur gjithashtu konsumimin më të lartë të ushqimeve shumë të përpunuara me rrezik më të madh nga Parkinsoni. Ushqimet shumë të përpunuara janë produkte industrialisht të përpunuara, të përgatitura me aditivë ose përbërës që zakonisht nuk përdoren në gatimin shtëpiak. Disa shembuj janë buka e prodhuar në mënyrë komerciale, shumica e drithërave për mëngjes, kosët me shije, hot-dogët, ushqimet e ngrira, patatinat, pijet e gazuara dhe çokollatat.
Për shembull, një studim i vitit 2025 ndoqi 42.853 njerëz që fillimisht nuk kishin sëmundjen e Parkinsonit, për një periudhë deri në 26 vjet, duke mbajtur shënim konsumimin e tyre të ushqimeve shumë të përpunuara. Pas përshtatjes për faktorë si mosha, aktiviteti fizik dhe pirja e duhanit, studiuesit zbuluan se pjesëmarrësit që hanin më shumë ushqime shumë të përpunuara kishin rreth 2.5 herë më shumë gjasa të kishin tre ose më shumë shenja të hershme të Parkinsonit, krahasuar me ata që hanin më pak.
“Njerëzit që ishin në 20 përqindëshin më të lartë të konsumimit të ushqimeve shumë të përpunuara merrnin gati 40 për qind të kalorive të tyre nga këto ushqime — prandaj mund të ketë zhvendosje të lëndëve ushqyese thelbësore”, tha autori i studimit Alberto Ascherio, profesor i epidemiologjisë dhe ushqyerjes në Shkollën e Shëndetit Publik Harvard T.H. Chan.
“Ulja e konsumimit të ushqimeve shumë të përpunuara”, shtoi Ascherio, “në këtë pikë, është padyshim një rekomandim i fortë.”/WP/TN
