Personat që ngasin shumë biçikletë ose vrapojnë shumë mund të kenë gjetje kardiologjike të ngjashme me ato të pacientëve me sëmundje të zemrës. Sa e rrezikshme është kjo?
Zemra e Emmanuel Adjeit rreh për çiklizmin – dhe kjo tashmë shihet edhe në ekografi. Organi është i zmadhuar; ai ka të ashtuquajturën “zemër sportive”.
Adjei është shkencëtar i sportit, por jo sportist profesionist. Kur palestrat u mbyllën gjatë pandemisë së koronavirusit, ai filloi të ngiste biçikletën. Që atëherë ka udhëtuar gjithnjë e më shumë – dhe gjithnjë e më larg.
Vitin e kaluar ai shkoi madje nga Mynihu deri në Ganë, vendlindjen e tij: 10.500 kilometra për 105 ditë. Kaloi nëpër Zvicër, Francë dhe Spanjë, më pas me traget shkoi në Marok, prej andej vazhdoi drejt jugut përmes shkretëtirës, kaloi nëpër Bregun e Fildishtë dhe arriti në qytetin e tij të lindjes.
Kjo ishte një ngarkesë e jashtëzakonshme jo vetëm për këmbët, por edhe për zemrën.
A është ende e shëndetshme një gjë e tillë?
“Gjatë aktivitetit fizik duhet thjesht të pompohet shumë më tepër gjak. Kjo do të thotë se në zemër ka një qarkullim shumë të madh: gjaku hyn dhe del vazhdimisht”, thotë kardiologu sportiv Martin Halle, drejtor mjekësor i Poliklinikës për Mjekësi Sportive Parandaluese dhe Kardiologji Sportive në Universitetin Teknik të Mynihut.
“Si pasojë, gjatë ngarkesës rritet edhe tensioni arterial. Me stërvitje afatgjatë rritet gjithashtu vëllimi i gjakut. Prandaj, në një moment, zmadhohet edhe zemra.”
“Dhomat e zemrës mbajnë më shumë gjak”
Halle ka përshtypjen se po e sheh zemrën sikur nën lupë kur vendos sondën e ekografisë mbi kraharorin e një sportisti që prej vitesh merret me sporte qëndrueshmërie.
“Të katër dhomat e zemrës janë më të mëdha dhe mbajnë më shumë gjak. Organi mund të jetë deri në një të tretën më i madh krahasuar me zemrën e një personi të patrajnuar.”
Zgavrat e zemrës zgjerohen dhe fijet muskulore bëhen më të trasha e më të gjata. Si rezultat, zemra jo vetëm zmadhohet, por edhe bëhet më e rëndë.
Mjekët nuk e kanë vërejtur këtë fenomen vetëm që nga shpikja e aparateve të ekografisë.
Që në shekullin XIX, mjekët gjatë Luftës Civile Amerikane raportuan zemra të zmadhuara te ushtarët. Ata mendonin se e ashtuquajtura “Soldiers Heart” – “zemra e ushtarit” – shkaktohej nga sforcimi ose nga frika.
Shqetësime të ngjashme u shfaqën në fund të shekullit XIX, kur vrapimi në distanca të gjata hyri në qendër të vëmendjes publike falë Lojërave Olimpike dhe disa vrapues rrëzoheshin pasi kalonin vijën e finishit.
Në vitin 1899, fiziologu suedez Salomon Eberhard Henschen studioi zemrat e skiatorëve të garave në distanca të gjata dhe krijoi termin “Athletes Heart” – në gjermanisht “Sportherz”, pra “zemër sportive”.
Me shprehjen “Zemra e madhe fiton”, Henschen ishte i pari që e interpretoi zmadhimin e zemrës si një përshtatje të shëndetshme që u jepte sportistëve përparësi.
Barkushja e djathtë mund të dërgojë më shumë gjak drejt mushkërive, ku gjaku pasurohet me më shumë oksigjen. Kur kthehet në zemër, gjaku pompohet nga barkushja e majtë në sasi të mëdha drejt muskujve dhe organeve.
Sot, megjithatë, dihet gjithashtu se një zemër jashtëzakonisht e madhe nuk çon domosdoshmërisht në performancë jashtëzakonisht të mirë.
Disa sportistë me zemra vetëm pak të zmadhuara arrijnë rezultate më të mira se ata me zmadhim shumë të theksuar.
Gjetje të pazakonta në ekografinë e zemrës
Në raste të rralla, një zemër sportive mund të shoqërohet edhe me gjetje kardiologjike jo të zakonshme.
“Ndonjëherë shohim çrregullime të ritmit të zemrës te sportistët e qëndrueshmërisë”, thotë kardiologu sportiv Halle.
“Kjo ndodh sepse nyja sinusale, e cila kontrollon aktivitetin elektrik të zemrës, zgjatet tepër si pasojë e vëllimit të lartë të gjakut që qarkullon vazhdimisht. Kështu mund të ndodhë që dikush të ketë fibrilacion atrial që në moshën 35-vjeçare”, thotë Halle.
Kjo nuk ndodh veçanërisht shpesh, por rreziku është rreth pesë herë më i lartë në krahasim me bashkëmoshatarët e shëndetshëm.
Më saktësisht, kjo vlen për burrat. Te gratë nuk vërehet i njëjti fenomen.
Edhe zemrat e sportisteve femra zmadhohen, por në një masë më të vogël se te burrat.
Probleme mund të shfaqen edhe në arterien koronare të majtë.
“Atje ka një degëzim ku shfaqen më shpesh kalcifikime”, thotë Halle.
Në këtë zonë, rrjedhja e gjakut në një zemër sportive është shumë turbulente; gjaku pothuajse qarkullon në formë vorbulle.
Një fenomen i tillë njihet edhe te burrat joaktivë fizikisht që pësojnë infarkt rreth moshës 50-vjeçare.
Tensioni i gjakut është një nxitës i rëndësishëm i ndryshimeve, si në kuptimin pozitiv gjatë përshtatjes së zemrës me sportin, ashtu edhe në atë negativ.
“Për shkak të presionit mund të ndodhë ndonjë çarje e vogël dhe më pas kolesteroli depozitohet në murin e brendshëm të enës së gjakut”, thotë Halle.
Kardiologu vlerëson se kjo ndodh te rreth pesë për qind e të gjithë sportistëve me zemër sportive.
Depozitime janë gjetur edhe në arteriet e disa sportistëve të qëndrueshmërisë. Pse formohen dhe nëse përbëjnë vërtet rrezik për shëndetin, ende nuk është e qartë.
Shkencëtarët nuk merren vetëm me përshtatjet anatomike afatgjata.
Edhe ngarkesat ekstreme gjatë ngjarjeve të veçanta sportive ngrenë pyetje – dhe këtë e bëjnë që nga Antikiteti.
Rreth vitit 500 para erës sonë, sipas legjendës, Pheidippides vrapoi nga Maratona në Athinë për të njoftuar fitoren ndaj persëve. Menjëherë pas kësaj, vrapuesi i parë i maratonës në histori thuhet se u rrëzua dhe vdiq.
Vlera të gjakut të ngjashme me ato pas një infarkti
Edhe pse sot miliona vrapues çdo vit kalojnë të lodhur, por të lumtur, vijën e finishit të maratonave urbane, studimet tregojnë se ky sport masiv ka gjithashtu efekte mbi zemrën.
Kardiologu Inarota Laily nga Amsterdami i përmblodhi së fundmi këto rezultate në një punim rishikues.
Në revistën “BMJ Open Sport & Exercise Medicine” ai shkruan se ekzaminimet me ekografi kanë treguar se, menjëherë pas garës, dëmtohen përkohësisht si mbushja me gjak, ashtu edhe aftësia e pompimit, sidomos e barkushes së djathtë.
Me pak fjalë: zemra zgjerohet më pak dhe tkurret me më pak forcë.
Në gjak janë gjetur nivele dukshëm të rritura të troponinës T, troponinës I dhe NT-proBNP-së.
Këto proteina çlirohen kur muskuli i zemrës i nënshtrohet stresit të tepërt, zgjatet më shumë seç duhet ose furnizimi me oksigjen kufizohet.
Kardiologët i njohin këto proteina të zemrës si markues për infarktin e miokardit ose insuficiencën kardiake.
Por situata nuk është aq e rëndë sa duket, thotë Martin Halle.
“Vlerat e rritura në gjak pas një maratone zhduken pas dymbëdhjetë orësh, më së voni pas 24 orësh. Nëse kam një infarkt”, thotë ai, “vlerat e larta mund të maten për disa ditë.”
Troponina ndodhet në fshikëza të vogla brenda qelizave të muskulit të zemrës.
Gjatë një maratone, këto fshikëza çahen, troponina kalon në gjak dhe më pas eliminohet përmes veshkave.
Ndërsa gjatë një infarkti të zemrës dëmtohen vetë fijet e muskulit kardiak. Në këtë rast troponina vazhdon të çlirohet për një kohë më të gjatë.
“Nga një zemër sportive nuk vdes më herët”
Një grup studiuesish nga Mynihu dhe Cyrihu deshi të zbulonte nëse vrapimi i maratonës mund të shkaktojë megjithatë probleme në afat të gjatë.
Ekipi studioi se si ndryshuan zemrat e 152 maratonistëve meshkuj gjatë një periudhe dhjetëvjeçare.
Megjithatë, sporti intensiv – përfshirë ngarkesën jo të favorshme të zemrës së djathtë dhe vlerat e rritura të gjakut pas një maratone – nuk la dëmtime afatgjata as pas dhjetë vjetësh vrapimi intensiv, shkruajnë autorët në revistën “JAMA Cardiology”.
Kardiologu Halle thotë:
“Një zemër sportive nuk të bën të vdesësh më herët.”
Madje, sipas tij, rreziku i vdekjes është rreth 25 për qind më i ulët se te personat e patrajnuar.
Përfitimet shëndetësore të sporteve të qëndrueshmërisë mbizotërojnë.
Çiklisti Emmanuel Adjei është pothuajse 40 vjeç. Ai merret vërtet intensivisht me këtë sport prej rreth pesë vjetësh.
Kur rriti ngarkesën e stërvitjes, vuri re shumë shpejt se zemra i rrihte më ngadalë në pushim.
“Më parë pulsi im në qetësi ishte rreth 65 ose 70 rrahje në minutë; sot është rreth 45”, thotë Adjei.
Edhe muskujt përshtaten
Kardiologu amerikan Paul Dudley White zbuloi që në vitet 1940 se kjo nuk përbën problem.
Përmes stërvitjes së qëndrueshmërisë, muskujt bëhen më të aftë ta shfrytëzojnë oksigjenin.
Enë të tjera shumë të holla gjaku, kapilarët, bëjnë që gjaku të arrijë më mirë te qelizat muskulore.
Aty, një numër më i madh mitokondrish përpunojnë oksigjenin që mbërrin dhe prodhojnë më shumë energji.
Edhe enzimat e muskujve përshtaten më mirë me stërvitjen e qëndrueshmërisë.
Këto efekte shfaqen që pas disa muajsh.
Rezultati është se zemra duhet të punojë më pak në gjendje qetësie dhe, në këtë mënyrë, kursehet.
Një zemër sportive, e cila zhvillohet vetëm pas shumë vitesh, e përforcon edhe më tej këtë efekt.
Por një zemër të tillë e zhvillon vetëm ai që stërvitet vazhdimisht dhe shumë, thotë Halle.
“Duhet të ketë të paktën pesë orë stërvitje qëndrueshmërie në javë.”
Më konkretisht: rreth një orë vrapim çdo ditë ose rreth dy orë çiklizëm.
“Nuk duhet të jenë gjithmonë 200 kilometra, siç kam bërë edhe unë ndonjëherë thjesht sepse më pëlqente”, shton Adjei.
Udhëtimet më të shkurtra, por të rregullta, janë më të rëndësishme në afat të gjatë.
“Në punën time si shkencëtar i sportit shoh ndonjëherë 60-vjeçarë që janë shumë më në formë se unë. Ata thjesht kanë pas vetes shumë vite stërvitjeje.”
Edhe në moshë të avancuar zemra vazhdon të përshtatet, thotë kardiologu Halle.
“Natyrisht, një person në të njëzetat përshtatet më shumë se një 60-vjeçar, por zemra reagon ndaj stërvitjes edhe atëherë.”
Mjaftojnë 15 minuta vrap në ditë
Edhe Adjei, i lindur në Ganë, filloi të ngiste biçikletë në të njëzetat.
Në fillim thjesht shkonte çdo ditë me biçikletë në universitet dhe kthehej.
“Në korsitë e biçikletave këtu filloi thjesht të më pëlqente çiklizmi. Në Ganë pothuajse nuk ka infrastrukturë dhe është shumë e rrezikshme të ngasësh në rrugë.”
Gjatë pandemisë nisi të ngiste më intensivisht – jo për gara çiklizmi, por për të udhëtuar.
“Paketoja çantat dhe nisesha për dy ose tri javë drejt Italisë ose Danimarkës. Në një moment bleva edhe një biçikletë garash.”
Tani ai përshkon çdo ditë 20 kilometra për të shkuar në punë dhe 20 të tjera për t’u kthyer.
Në fundjavë shton edhe 200 deri në 250 kilometra.
Kështu arrin rreth 400 deri në 500 kilometra në javë.
Për udhëtimin drejt Ganës u përgatit me përpikëri për gjashtë muaj.
Gjatë dimrit, e montoi biçikletën e garave mbi një trajner stacionar, në mënyrë që të mund të stërvitej edhe në dhomën e ndenjjes.
Gjatë udhëtimit, 100 kilometrat në ditë pothuajse nuk e lodhnin më.
Përpara nisjes e kontrolloi edhe zemrën.
Dhomat e zemrës ishin pak të zmadhuara nga stërvitja e deriatëhershme, por mjekët nuk gjetën asgjë patologjike.
Më shumë për këtë temë
Kamp stërvitor:
Si të shmangni mbingarkesën gjatë sportit
Këshilla për ushtrime të frymëmarrjes:
“Ritmi i frymëmarrjes me gjashtë cikle është si një numër magjik”
Eriksen rrëzohet sërish:
Sport me defibrilator – a mund të funksionojë kjo në mënyrë të sigurt?
“Një zemër sportive, në vetvete, nuk është e pashëndetshme. Por për të bërë diçka të mirë për shëndetin e zemrës, nuk është e nevojshme të stërvitesh deri në atë pikë sa të zhvillosh një zemër sportive”, thotë Halle.
“Nuk je domosdoshmërisht më i shëndetshëm vetëm sepse vrapon maratonë.”
Sipas tij:
“Për shëndetin e zemrës mjaftojnë plotësisht 15 minuta vrap në ditë.”
Madje, një stërvitje e larmishme me sporte të ndryshme, si në triatlon, ose kombinimi me joga dhe ushtrime force, mund të jetë edhe më i dobishëm.
Një ditë në javë duhet të lihet mënjanë çdo stërvitje dhe organizmit t’i jepet mundësia të rikuperohet vërtet, thotë kardiologu.
Edhe pse Adjei, si shkencëtar i sportit, i kupton mirë mekanizmat fiziologjikë që qëndrojnë pas pasionit të tij, udhëtimi drejt vendlindjes ishte për të më shumë një çështje zemre sesa një projekt sportiv.
Gjatë udhëtimit ai takoi shumë njerëz që nuk mund ta besonin se kishte përshkuar një distancë kaq të madhe me biçikletë.
Por mbi të gjitha, Adjei donte t’u tregonte fëmijëve se sa shumë mund të arrijnë kur e bëjnë diçka me gjithë zemër./FAZ
