Mjeti, i quajtur SMART, do të analizojë të dhënat e orareve të fluturimeve dhe të motit për të parashikuar dhe shmangur vonesat. Ai do të vihet në përdorim javën e ardhshme në tre aeroportet kryesore të rajonit të Washingtonit.
SMART, një mjet i ri i kontrollit të trafikut ajror që përdor inteligjencën artificiale, së shpejti do të vihet në përdorim në Aeroportin Kombëtar Ronald Reagan Washington. Zyrtarët thonë se ai nuk do t’i zëvendësojë kontrollorët njerëzorë të trafikut ajror.
Nga Aishvarya Kavi dhe Karoun Demirjian
Raportim nga Washingtoni
18 shtator 2026, ora 16:21 ET
Administrata Trump planifikon që, duke nisur nga e hëna, të vërë në përdorim në rajonin e Washingtonit një mjet të ri të kontrollit të trafikut ajror me inteligjencë artificiale, të projektuar për të parashikuar dhe parandaluar vonesat e fluturimeve. Ky do të jetë hapi i parë drejt një shtrirjeje eventuale të sistemit në mbarë vendin.
Mjeti, i quajtur Strategic Management of Airspace, Routing and Trajectories, ose SMART — Menaxhimi Strategjik i Hapësirës Ajrore, Rrugëzimit dhe Trajektoreve — është projektuar për të analizuar oraret e kompanive ajrore, modelet e motit dhe ndërprerje të tjera të mundshme të trafikut ajror, në mënyrë që të “parashikojë flukset e trafikut dhe të identifikojë konfliktet e mundshme përpara se ato të ndodhin”, si dhe të rekomandojë rrugë alternative fluturimi për të shmangur grumbullimin e vonesave.
Megjithëse sistemi, me vlerë 875 milionë dollarë, pritet të shtrihet në mbarë vendin deri në vitin 2028, vënia në përdorim të hënën do të kufizohet në rajonin e Washingtonit dhe do të përfshijë tre aeroporte: Aeroportin Kombëtar Ronald Reagan Washington, Aeroportin Ndërkombëtar Dulles dhe Aeroportin Ndërkombëtar Baltimore/Washington Thurgood Marshall.
Hapësira ajrore e mbingarkuar e Washingtonit, një nga më të ngarkuarat në vend, është vënë veçanërisht nën vëzhgim pas përplasjes në ajër, në janar 2025, mes një avioni civil dhe një helikopteri Black Hawk të Ushtrisë, ku humbën jetën 67 persona. Bordi Kombëtar i Sigurisë së Transportit ia atribuoi Administratës Federale të Aviacionit (FAA) përgjegjësinë për disa nga dështimet që i paraprinë aksidentit.
Vënia në përdorim në faza i jep administratës mundësinë të vlerësojë se sa mirë teknologjia e re i ndihmon kompanitë ajrore dhe kontrollorët e trafikut ajror të shmangin vonesat e fluturimeve dhe nëse inteligjenca artificiale mund t’i ndihmojë personat përgjegjës për menaxhimin e trafikut ajror t’i kapërcejnë ndërprerjet e mundshme në mënyrë më efikase sesa do të mundeshin vetë. Vënia në përdorim po ndodh në një kohë kur në nivel kombëtar ka një debat të fortë për zhvillimin e shpejtë të modeleve të IA-së dhe thirrje dypartiake për kufizimin e industrisë, të cilat Presidenti Trump dhe disa prej bashkëpunëtorëve të tij i kanë kundërshtuar kategorikisht.
Në këtë sfond, zyrtarët e Departamentit të Transportit theksojnë se sistemi SMART nuk do t’i zëvendësojë operatorët njerëzorë dhe as nuk do të urdhërojë ndryshime në rrugët e fluturimeve, por vetëm do të japë rekomandime që kontrollorët mund të zgjedhin t’i ndjekin ose t’i shpërfillin. Sistemi do të vendoset në Qendrën Komanduese të Sistemit të Kontrollit të Trafikut Ajror të FAA-së në Warrenton të Virginias, e cila menaxhon trafikun në hapësirën ajrore; zyrtarët do t’ua përcjellin rekomandimet e IA-së kontrollorëve në kullat rajonale dhe në objektet e tjera të kontrollit të trafikut ajror.
Zyrtarët e transportit theksuan gjithashtu se SMART është projektuar për të analizuar të dhënat e orareve dhe të mbingarkesës më shumë se një muaj përpara, për të ndihmuar në parashikimin e periudhave kur aeroportet dhe kompanitë ajrore mund të jenë të ekspozuara ndaj vonesave. Megjithatë, sistemi fillimisht do të nisë në mënyrë më të kufizuar, duke ofruar alternativa vetëm për shmangien e vonesave që ndodhin brenda së njëjtës ditë, si ato të shkaktuara nga moti, përpara se të zgjerohet deri në kapacitetin e tij të plotë.
“Jemi të entuziazmuar për nisjen e SMART dhe për ndërmarrjen e një hapi tjetër të madh drejt përmirësimit të udhëtimit ajror për popullin amerikan”, tha në një deklaratë zëdhënësja e FAA-së, Hannah Walden, duke e quajtur SMART “një mjet të ri që do ta ndryshojë rrënjësisht mënyrën se si e menaxhojmë hapësirën tonë ajrore”.
Megjithatë, përparimi deri në këtë pikë nuk ka qenë krejtësisht pa probleme.
Zyrtarët federalë të transportit njoftuan në qershor se kontrata për zhvillimin e SMART i ishte dhënë Air Space Intelligence, një kompanie softuerike me seli në Boston. Në një seancë dëgjimore në Kongres këtë javë, Bryan Bedford, administratori i FAA-së, i kërkoi Kongresit miliarda dollarë shtesë për modernizimin e plotë të sistemeve të kontrollit të trafikut ajror, duke argumentuar se teknologjitë e reja janë të nevojshme për të “rritur ndjeshëm aftësinë tonë për ta zgjeruar trafikun në mënyrë të sigurt dhe për të zvogëluar ngarkesën e punës dhe presionin mbi kontrollorët tanë”.
Sekretari i Transportit Sean Duffy dhe zyrtarë të tjerë të administratës i kanë kritikuar sistemet aktuale të kontrollit të trafikut ajror si të vjetruara dhe i kanë paraqitur programet e reja, përfshirë mjetin e ri të IA-së, si “një ndërtim dhe modernizim të jashtëzakonshëm, në shkallë masive”.
Fakti që sistemi do të fillojë të vihet në përdorim vetëm disa muaj pasi u dha kontrata është jashtëzakonisht i pazakontë për nga shpejtësia, sipas zyrtarëve dhe ekspertëve. Disa prej tyre theksuan se FAA-së iu desh të zhvillonte diskutime të gjera për të zbutur shqetësimet e kompanive ajrore dhe kontrollorëve se sistemi i IA-së mund të rezultonte më problematik sesa i dobishëm.
Robert Mann, ish-drejtues i një kompanie ajrore dhe tani konsulent i industrisë së aviacionit, tha se SMART mund të sugjerojë plane më të mira fluturimi, por nuk ka gjasa të zgjidhë problemet kryesore që lidhen me vonesat, të cilat ndodhin pasi plani i fluturimit është dorëzuar.
“Qoftë në tokë, gjatë fluturimit apo në zonën terminale”, tha z. Mann, “përballesh me një numër të madh avionësh të tjerë që mbërrijnë afërsisht në të njëjtën kohë, dhe kjo ndodh sepse ata kanë përjetuar të njëjtat lloje vonesash të paparashikueshme në tokë, gjatë rrugës dhe në zonën e mbërritjeve që ke përjetuar edhe ti.”
Ai shtoi se, megjithëse kompanitë ajrore mund të bashkëpunojnë fillimisht me programin, me kalimin e kohës mund të fillojnë ta shohin atë si një ndërhyrje nga FAA-ja, sepse ato i planifikojnë dhe i menaxhojnë me kujdes oraret e fluturimeve shumë kohë përpara dhe çdo ndryshim ka kosto.
“Do të shohim se sa gjatë do të zgjasë ky pranim”, shtoi z. Mann.
Vënia në përdorim e sistemit po ndodh gjithashtu në një kohë kur FAA-ja po përpiqet të zgjidhë mungesën kronike të kontrollorëve të trafikut ajror. Megjithëse agjencia ka këmbëngulur se sistemi i ri i IA-së nuk do t’i largojë apo zëvendësojë punonjësit njerëzorë, administrata Trump dhe sindikata që përfaqëson kontrollorët e trafikut ajror janë aktualisht në mosmarrëveshje për numrin e kontrollorëve që FAA-ja duhet të punësojë për të kompensuar mungesat e personelit.
Një vit më parë, FAA-ja publikoi një raport ku sugjeronte se do t’i duheshin 14.633 kontrollorë për të pasur personel të plotë; këtë pranverë, ajo e uli këtë vlerësim me më shumë se 2.000 vende pune, duke theksuar se një planifikim më efikas i orareve mund ta zvogëlonte nevojën për punësime shtesë. Deri në prill të këtij viti, FAA-ja raportonte se kishte më shumë se 11.000 kontrollorë plotësisht të certifikuar.
Një zëdhënës i National Air Traffic Controllers Association deklaroi se sindikata “beson se çdo teknologji e re duhet ta plotësojë dhe jo ta zëvendësojë përvojën, trajnimin dhe gjykimin profesional të kontrollorëve të trafikut ajror, të cilët janë përgjegjës për sigurinë e Sistemit Kombëtar të Hapësirës Ajrore”. Ai shtoi se organizata nuk kishte marrë pjesë në procesin e projektimit apo testimit të sistemit./The New York Times
