Nga Petra Ahne
Një shtet totalitar dhe, përtej mureve të qytetit, një natyrë e shndërruar në armike: në romanin debutues të Linnea Kuuluvainen, “Dickicht”, atmosfera është po aq mbytëse sa në veprën e George Orwellit. Derisa një grua e re guxon të hyjë në pyll.
Në romanin “1984”, Winston Smith dhe Julia, bashkëpunëtorja dhe e dashura e tij, takohen një herë në një pyll. Ata ulen në një lëndinë dhe, për herë të parë, flasin me njëri-tjetrin pa pasur frikë se po përgjohen. Kur një zog nis të këndojë, në dukje pa ndonjë qëllim dhe pa pasur askënd që ta dëgjojë, Winston emocionohet. Në romanin e George Orwellit, natyra shndërrohet në kundërpeshën e shtetit të mbikëqyrjes, në një vend ku propaganda dhe represioni i tij nuk arrijnë të depërtojnë.
A mund të përfytyrohet diçka më shtypëse se shteti i Orwellit, ku njerëzit mbikëqyren edhe përmes televizorit dhe ku një gjuhë gjithnjë e më e varfëruar synon të vendosë kontroll edhe mbi mendimet e tyre? Për shkrimtaren e re finlandeze Linnea Kuuluvainen, përgjigjja është po. Diktatura në romanin e saj debutues “Dickicht”, të botuar në gjermanisht nga shtëpia e vogël, por e guximshme botuese Septime, ka tipare të qarta orwelliane. Madje, njëri prej dy rrëfimeve paralele është vendosur, jo rastësisht, në vitin 2084.
Por kjo nuk është e gjitha. Këtu as natyra nuk ofron më strehim apo shpresë, sepse edhe ajo është shndërruar në kërcënim. Pylli është kthyer kundër njerëzve, i sëmur ata, i përthith në kuptimin e mirëfilltë të fjalës dhe mund të mbahet nën kontroll vetëm duke hedhur rregullisht kufoma përtej mureve të qytetit.
Dënim me vdekje për “krimet riprodhuese”
Mënyra se si është arritur deri në këtë gjendje mbetet e nënkuptuar, por jepen mjaftueshëm të dhëna për ta klasifikuar romanin në letërsinë fantastike ekologjike (eco-fiction).
Në vitin 2084 nuk ekzistojnë më stinët. Ka vetëm vapë të pandërprerë, si pasojë e ndryshimeve klimatike. Për Ingridin 23-vjeçare, bora është diçka magjepsëse, për të cilën ka dëgjuar vetëm nga rrëfimet e gjyshes. Ushqimi prej kohësh nuk gjendet më me bollëk dhe shpërndahet sipas një sistemi të rreptë racionimi.
Ky njerëzim duhet të përballet jo vetëm me pasojat e ndryshimeve klimatike, me zhdukjen e specieve dhe pakësimin e burimeve natyrore, por edhe me një natyrë që, me sa duket, është rebeluar për shkak të keqtrajtimit të saj.
Të paktën në Finlandë, pylli është bërë aq agresiv, sa të mbijetuarit janë detyruar të barrikadohen në qytet-shtete të rrethuara me mure. Mbetet e paqartë nëse të gjitha këto qytet-shtete janë të organizuara në mënyrë po aq totalitare sa qyteti ku zhvillohet historia, i njohur dikur me emrin Turku.
Shteti përcakton se cilat gra lejohen të lindin fëmijë. Fekondimi kryhet in vitro, me spermën e burrave të përzgjedhur posaçërisht për këtë qëllim. Kushdo që kryen një “krim riprodhues” hidhet në pyll për t’u gllabëruar prej tij.
Në këtë pikë, “Dickicht” i referohet mjaft hapur romanit “The Handmaid’s Tale” të Margaret Atwoodit, ndërsa pemët e egërsuara të kujtojnë Shelgun Goditës në librat e “Harry Potter”-it ose frymën e pemës në “The Lord of the Rings”, e cila tërheq dy hobitë brenda trungut të saj.
Këto huazime të dukshme janë ndoshta një tregues se Linnea Kuuluvainen interesohet më pak për mekanizmat e sundimit totalitar dhe më shumë për natyrën e shndërruar në armike të njeriut.
Struktura komplekse e romanit, i cili përgjatë 350 faqeve shkon drejt një përfundimi pjesërisht pajtues, rrezikon herë pas here të rëndohet nga ambicia e tepruar rrëfimtare, nga disa dialogë të ngurtë dhe nga formulime të sforcuara, si: “Nuk mund të qëndroj përgjithmonë në këtë gjendje euforie”.
Megjithatë, ia vlen të lexohet deri në fund. Vetëm në faqet e fundit bëhet e qartë pse rrëfimi në vetën e parë i Ingridit, e cila hyn në pyll si pjesëmarrëse në një eksperiment me urdhër të shtetit, ndërthuret me historinë e një gruaje tjetër të re, Edlës. Kjo e fundit, 24 vjet më parë, e kishte përjetuar drejtpërdrejt dhe në mënyrë brutale represionin në qytet-shtetin e sapothemeluar.
Vetëm atëherë kuptohet edhe pse pylli shfaq dy fytyra: njërën të dhunshme dhe tjetrën mikpritëse. Fytyrën e tij mikpritëse mund ta shohë vetëm ai që i dorëzohet pyllit dhe bëhet një me të.
Ajo që lexuesve gjermanë mund t’u duket si një fantazi naive për përqafimin e pemëve, në të vërtetë është një rikthim i rafinuar te një traditë tjetër rrëfimtare.
Të hysh “nën mbulesën” e pyllit është një figurë e njohur në mitologjinë finlandeze. Ai që pylli e mbështjell me dashamirësi, zhduket nga bota e njerëzve. Ky është çmimi që duhet të paguajë.
Shprehja finlandeze për këtë dukuri është “Metsän peitto”, që është edhe titulli origjinal i romanit.
Si vepër letrare që trajton krizën ekologjike, “Dickicht” zhgënjen, pasi duket se autorja, në një moment të caktuar, e humbet interesimin për këtë temë.
Megjithatë, intensiteti i rrëfimit dhe pasuria e hollësive, përmes të cilave Kuuluvainen e shndërron pyllin nga një sfond i thjeshtë i një aventure mbijetese jo fort të suksesshme në një vend magjik, e bëjnë atë një zë të ri premtues në letërsi.
Linnea Kuuluvainen: “Dickicht”. Roman. Përkthyer nga finlandishtja në gjermanisht nga Alena Vogel. Septime Verlag, Vjenë, 2026. 350 faqe, me kapak të fortë, 27 euro.
(F.A.Z.)
