Protestat kundër rritjes së kostos së jetesës dhe për kushte më të mira në shkolla u shndërruan në trazirat më të rënda të Francës prej vitesh. Sulmet ndaj bashkive, plaçkitja e dyqaneve dhe përleshjet me policinë kanë shkaktuar një krizë të re politike, ndërsa në qendër të debatit janë vendosur dështimet e sigurisë, problemet e integrimit dhe gjendja e sistemit arsimor.
Nga redaksia, bazuar në raportimet dhe analizat e Michaela Wiegel
Franca po përballet me një krizë të rëndë politike, shoqërore dhe të sigurisë pas protestave mbarëkombëtare të 17 tetorit 2026, të cilat në disa qytete u shoqëruan me dhunë, plaçkitje dhe sulme kundër institucioneve publike. Demonstratat, të organizuara kundër rritjes së kostos së jetesës, pagave të ulëta dhe kushteve të dobëta në shkolla, mobilizuan 550.000 pjesëmarrës sipas Ministrisë së Brendshme dhe 800.000 sipas organizatorëve.
Ndërsa shumica e demonstruesve protestuan në mënyrë paqësore, grupe të dhunshme shkaktuan shkatërrime në Paris, Marseille, Lyon, Lille, Bordeaux, Nice, Limoges dhe qytete të tjera.
Bashkia historike e Limoges u përfshi nga flakët, ndërtesa e bashkisë së Marseille-s u sulmua, zyra turistike në Lyon u dogj dhe qindra biznese u plaçkitën në kryeqytet.
Bilanci i raportuar gjatë ditëve të para përfshinte më shumë se 1.800 arrestime dhe të paktën 150 policë të plagosur. Një demonstrues humbi jetën në Paris, ndërsa një tjetër pësoi plagë aq të rënda në Saint-Étienne sa iu amputua dora pas goditjes nga një granatë policore. Shkaku i vdekjes në Paris nuk ishte sqaruar në raportimet fillestare.
Ngjarjet nxorën në pah jo vetëm dobësitë e aparatit shtetëror të sigurisë, por edhe tensionet e grumbulluara prej dekadash në shoqërinë franceze: pabarazitë në arsim, problemet e integrimit të emigrantëve, vështirësitë ekonomike dhe polarizimin politik.
17 tetori: Nga protestat paqësore në dhunë të përhapur
Tensionet ishin rritur prej javësh, veçanërisht mes nxënësve të shkollave të mesme, të cilët kërkonin kushte më të mira mësimore dhe investime në arsim.
Protestat e nxënësve kishin krijuar një solidaritet të pazakontë mes të rinjve nga gjimnazet e periferive dhe atyre nga shkollat elitare të lagjeve më të pasura.
Në demonstratat e 17 tetorit u përfshinë edhe fermerë, punonjës të sektorëve të ndryshëm dhe qytetarë të pakënaqur me rënien e fuqisë blerëse.
Por, ndërsa marshimet paqësore vazhdonin, grupe të tjera nisën të përplaseshin me policinë dhe të sulmonin prona publike e private.
Në Paris, zona mes stacioneve hekurudhore Gare de l’Est dhe Gare du Nord u shndërrua në një nga vatrat kryesore të trazirave.
Udhëtarët që mbërrinin nga Gjermania u paralajmëruan nga personeli hekurudhor për rrezikun e trazirave sociale në kryeqytet dhe në qytete të tjera.
Jashtë stacioneve, rrugët ishin mbushur me gaz lotsjellës, ndërsa sirenat e policisë dëgjoheshin vazhdimisht.
Grupe të maskuara, disa të armatosura me shufra hekuri, thyen vitrina dhe plaçkitën supermarkete, dyqane sportive, dyqane kompjuterësh, farmaci dhe banka.
Në disa rrugë u dogjën kosha plehrash dhe biçikleta elektrike me qira. Shpërthimet e baterive të biçikletave shkaktuan flakë të fuqishme, të cilat disa prej personave të përfshirë në trazira i filmonin.
Plaçkitjet tërhoqën edhe persona të tjerë, të cilët shfrytëzuan kaosin për të marrë mallra nga dyqanet.
Prefektura e Policisë së Parisit deklaroi se mes pjesëmarrësve kishte të rinj nga periferitë që, sipas saj, kishin ardhur në kryeqytet posaçërisht për të kryer vepra penale.
Megjithatë, përbërja e grupeve të dhunshme dhe shkaqet e përshkallëzimit u bënë objekt debatesh të ashpra politike dhe analizash të ndryshme.
Sulmet kundër institucioneve: Bashkitë në shënjestër
Një nga karakteristikat më shqetësuese të trazirave ishte sulmi ndaj institucioneve që simbolizojnë autoritetin e Republikës Franceze.
Në rrjetet sociale, grupe që i referoheshin lëvizjes së Jelekëve të Verdhë kishin përhapur thirrje për të hyrë në të ashtuquajturat “qendra të pushtetit”.
Në Marseille, persona të përfshirë në trazira hynë me forcë në bashki dhe rrëzuan nga piedestali një bust të Marianne-s, figurës femërore që simbolizon Republikën Franceze.
Në Lyon, zyra turistike në Place Bellecour u përfshi nga flakët.
Në Bordeaux u sulmua rezidenca e prefektit, ndërsa edhe në Paris pati përpjekje për të hyrë në ndërtesën e bashkisë.
Por dëmet më simbolike u shkaktuan në Limoges.
Bashkia historike e këtij qyteti, e ndërtuar në vitin 1883, u përfshi nga një zjarr shkatërrues. Një pjesë e kullës u shemb dhe godina pësoi dëmtime të jashtëzakonshme.
Arkitektura e saj kishte shërbyer si model për ndërtesën e bashkisë së Parisit.
Kryebashkiaku i Limoges, Guillaume Guérin, e cilësoi sulmin si një goditje ndaj qytetërimit laik dhe demokratik francez.
Sipas tij, gjatë ditës së protestave në ndërtesë po zhvilloheshin ceremoni martesore dhe brenda ndodheshin zëvendësi i tij dhe shumë punonjës.
Guérin tregoi se personat që hynë me forcë kishin kërcënuar punonjësit me vdekje.
“Bërtisnin: Do të digjeni të gjithë!”, deklaroi ai.
“Synimi ishte të shkatërrohej, të bëhej gjithçka copë e çikë, të vritej”, shtoi kryebashkiaku.
Ai tha se demonstrata kishte nisur në mënyrë paqësore, me rreth 5.000 pjesëmarrës, por se mes tyre ishin futur afërsisht 500 aktivistë të së majtës ekstreme.
Sipas pretendimeve të Guérinit, grupi kishte sjellë pajisje të përgatitura për përleshje, përfshirë mortaja dhe një mjet të rëndë për shembjen e dyerve, me peshë rreth 200 kilogramë.
Kryebashkiaku deklaroi se disa persona mbanin flamuj të zinj, flamuj palestinezë dhe flamuj të Partisë së Re Antikapitaliste.
“Ata ishin të veshur tërësisht me të zeza, të përgatitur për një luftë guerile urbane”, tha ai.
Pohimet e tij për përbërjen dhe organizimin e grupit përbëjnë vlerësime dhe akuza të kryebashkiakut, jo përfundime gjyqësore.
Kryebashkiakët akuzojnë qeverinë për dështim
Pas fundjavës së dhunshme, kryebashkiakët e Parisit, Marseille-s dhe Lyonit kërkuan shpjegime nga qeveria e kryeministrit Sébastien Lecornu.
Ata e akuzuan shtetin se kishte dështuar në mbrojtjen e institucioneve, qytetarëve dhe bizneseve.
Kryebashkiaku i Parisit, socialisti Emmanuel Grégoire, deklaroi se dëshironte të kuptonte çfarë kishte shkuar keq në ruajtjen e rendit publik.
Sipas tij, autoritetet kishin nënvlerësuar numrin e personave të gatshëm për dhunë dhe kishin angazhuar forca të pamjaftueshme policore.
Ai kritikoi gjithashtu taktikat e policisë për rrethimin e demonstruesve.
“Kur gazi lotsjellës përdoret kudo, kjo i shpërndan të gjithë dhe u jep protestuesve të dhunshëm dhe banditëve mundësinë të shkaktojnë kaos”, tha Grégoire për radion France Inter.
Kryebashkiaku pyeti se si ishte e mundur që autorët e trazirave të lëviznin për orë të tëra pa ndërhyrjen e policisë.
Akuza të ngjashme ngriti edhe kryebashkiaku i Marseille-s, Benoît Payan.
Ai tha se qyteti ishte lënë në mëshirë të plaçkitësve dhe se policia nuk kishte arrestuar disa nga personat që kishin shkaktuar trazira brenda bashkisë.
Payan njoftoi se synonte t’ia dorëzonte regjistrimet filmike një komisioni hetimor parlamentar.
“Nuk e kuptoj pse policia nuk përdori gaz lotsjellës kundër plaçkitësve, por e përdori kundër demonstruesve”, deklaroi ai.
Kryebashkiaku kishte shprehur gjithashtu dyshimin se qeveria mund të kishte lejuar përshkallëzimin e trazirave për të diskredituar protestat e nxënësve.
Ky mbeti një pretendim politik, pa prova të paraqitura që të vërtetonin një strategji të tillë të qëllimshme.
Mijëra biznese të dëmtuara dhe masa të jashtëzakonshme sigurie
Pas dhunës së 17 tetorit, trazirat vazhduan edhe gjatë natës së së dielës duke u gdhirë e hëna.
Në disa lagje të Parisit pati plaçkitje të reja dhe përleshje mes grupeve të dhunshme dhe policisë.
Pronarë dyqanesh qëndruan gjatë natës brenda bizneseve të tyre, të pajisur me shkopinj bejsbolli dhe sprej me piper, për t’u mbrojtur nga plaçkitjet e mundshme.
Presidenti i Dhomës së Tregtisë dhe Industrisë së Parisit, Dominique Restino, deklaroi më 19 tetor se gjatë fundjavës ishin grabitur dhe plaçkitur të paktën 400 dyqane në kryeqytet.
Në të gjithë Francën, numri i bizneseve të plaçkitura kishte kaluar 1.500, sipas bilanceve të raportuara atë ditë.
Në rrugët përreth Place de la République, shumica e dyqaneve mbetën të mbyllura.
Autoritetet vendosën masa të jashtëzakonshme sigurie.
Në disa lagje të Parisit u shpall shtetrrethim nga ora 23:00 e së hënës deri në orën 06:00 të së martës, ndërsa në zonat më të prekura nga trazirat u ndaluan demonstratat duke filluar nga ora 20:00.
Shtetrrethim gjatë natës u vendos edhe në Lille, ndërsa komuna të tjera morën masa të ngjashme.
Shoqata e Kryebashkiakëve të Francës u bëri thirrje qytetarëve të mblidheshin përpara bashkive për të shprehur solidaritet me punonjësit e institucioneve dhe për të kundërshtuar në mënyrë demokratike dhunën.
Ministri i Brendshëm paraqet dorëheqjen, Macron e refuzon
Kriza e sigurisë shkaktoi pasoja edhe brenda qeverisë.
Ministri i Brendshëm, Laurent Nuñez, i paraqiti presidentit Emmanuel Macron kërkesën për dorëheqje të dielën, më 18 tetor, pas kritikave për dështimin e forcave të rendit.
Por presidenti e refuzoi dorëheqjen, duke argumentuar se situata e tensionuar e sigurisë kërkonte vazhdimësi në drejtimin e institucioneve.
Në një fjalim televiziv drejtuar kombit, Macron shprehu tronditjen e tij për shkatërrimet.
“Si munden francezët t’ia bëjnë Francës një gjë të tillë?”, pyeti presidenti.
Ai përmendi sulmet ndaj bashkive të Limoges dhe Marseille-s, zjarrin në zyrën turistike të Lyonit dhe sulmin ndaj rezidencës së prefektit në Bordeaux.
Macron bëri thirrje për dialog dhe për rivendosjen e qetësisë, duke theksuar se dhuna nuk ka vend në Republikë.
Megjithatë, presidenti konfirmoi se do të vazhdonte me udhëtimin e planifikuar në rajonin e Gjirit Persik.
Reagimi i tij u kritikua nga kundërshtarët politikë, të cilët kërkonin masa konkrete dhe vendime të menjëhershme.
Ish-kryeministri Édouard Philippe deklaroi se vendi kishte nevojë për udhëheqje dhe jo vetëm për thirrje për dialog.
Kryetari i Tubimit Kombëtar (RN), Jordan Bardella, e cilësoi fjalimin presidencial si “një dëshmi të tmerrshme të pafuqisë”.
Ish-presidenti François Hollande kërkoi rivendosjen e paqes sociale.
“Pamja që po jep vendi ynë është e patolerueshme”, deklaroi ai.
Përplasja politike: E majta ekstreme dhe akuzat për destabilizim
Përgjegjësia politike për dhunën u shndërrua në një nga temat kryesore të debatit kombëtar.
Éric Ciotti, ish-kryetar i Republikanëve dhe aleat i partisë së Marine Le Penit, e cilësoi dhunën si shfaqje të “fashizmit të kuq”.
Ai bëri një krahasim me organizatat e ekstremit të djathtë që në vitet 1930 kishin ndërmarrë sulme kundër Republikës Franceze.
Sipas Ciottit, Franca po përballej me përpjekje për destabilizim politik të organizuara nga e majta ekstreme.
Marine Le Pen deklaroi se kërkesat sociale të demonstruesve ishin legjitime, por se ato ishin “marrë peng nga e majta ekstreme”.
Ajo akuzoi përfaqësuesit e La France Insoumise (LFI) se kishin justifikuar dhunën.
Edhe kryeministri Lecornu kritikoi drejtuesin e LFI-së, Jean-Luc Mélenchon, duke e akuzuar se po ia atribuonte policisë përgjegjësinë për dhunën.
Mélenchon, nga ana tjetër, deklaroi se qeveria kishte “luajtur me zjarrin” dhe se ndërhyrjet policore kishin kontribuar në përshkallëzimin e situatës.
Përplasja nxori në pah dy interpretime të kundërta: qeveria dhe e djathta theksonin përgjegjësinë e grupeve të dhunshme, ndërsa përfaqësues të së majtës kritikonin menaxhimin policor të demonstratave dhe mungesën e përgjigjeve ndaj kërkesave sociale.
Kush janë personat e përfshirë në trazira?
Sipas të dhënave të Prokurorisë së Parisit të raportuara më 19 tetor, shumica e personave të arrestuar ishin të moshës 18 deri në 30 vjeç, ndërsa shumë prej tyre kishin dënime të mëparshme për vepra penale të lidhura me drogën ose dhunën.
Autoritetet nuk dhanë të dhëna për prejardhjen etnike të të dyshuarve, duke iu referuar kufizimeve ligjore për mbrojtjen e të dhënave personale.
Politologu dhe studiuesi i opinionit publik Jérôme Fourquet identifikoi dy grupe kryesore pjesëmarrësish në trazira.
Grupi i parë, sipas tij, përbëhej nga militantë të së majtës ekstreme, mes tyre aktivistë të lidhur me lëvizjen Black Bloc.
Grupi i dytë, më i madh në numër, përbëhej nga persona që shfrytëzonin situatën për të shkaktuar dhunë dhe për të plaçkitur, kryesisht të rinj nga periferitë urbane.
Sipas Fourquet, për një pjesë të këtyre të rinjve trazirat përfaqësonin një mundësi për të përjetuar emocione të forta dhe një ndjenjë pushteti, veçanërisht kur ata e perceptonin rrezikun e ndëshkimit si të ulët.
Ai argumentoi se mundësia e arrestimit dhe, sidomos, e një dënimi të rëndë shihej si e kufizuar.
Këto vlerësime përbëjnë interpretim sociologjik dhe nuk nënkuptojnë se të gjithë të rinjtë e periferive janë të përfshirë në dhunë.
Integrimi i dështuar dhe trashëgimia e trazirave të vitit 2005
Përtej përgjegjësive të drejtpërdrejta për dhunën, ngjarjet rihapën debatin mbi modelin francez të integrimit.
Në komentin e saj për F.A.Z., Michaela Wiegel argumenton se një pjesë e të rinjve të brezit të tretë të familjeve emigrante kanë lindur dhe janë rritur si qytetarë francezë, por ndihen të shkëputur nga institucionet dhe vlerat e Republikës.
Ajo e krahason situatën me trazirat e vitit 2005, kur shpërthimi i dhunës u përqendrua kryesisht në periferitë e qyteteve të mëdha.
Atëherë u dogjën automjete, shkolla dhe institucione publike, ndërsa shumë dyqane u plaçkitën.
Dy dekada më vonë, sipas analizës së Wiegelit, dhuna nuk mbetet e kufizuar në periferi, por po zhvendoset drejt qendrave të qyteteve dhe institucioneve që simbolizojnë pushtetin shtetëror.
Autorja argumenton se një pjesë e të rinjve të përfshirë në trazira janë formuar në një mjedis ku dhuna glorifikohet dhe ku lidhjet me institucionet republikane janë dobësuar.
Ajo kritikon gjithashtu ndikimin politik të La France Insoumise, të cilën e akuzon se e paraqet Francën si një shtet kolonial të pandreqshëm.
Megjithatë, këto janë vlerësime të autores mbi shkaqet e dhunës dhe marrëdhëniet mes politikës dhe integrimit, jo përfundime të konfirmuara për motivimet e çdo personi të përfshirë.
Në këtë debat u përfshi edhe presidenti amerikan Donald Trump, i cili i lidhi trazirat me problemet e imigracionit.
Interpretimi i tij u prit me kundërshtime në Francë, ku shumë prej personave të përfshirë në trazira janë shtetas francezë të lindur në vend.
Sistemi arsimor, pabarazitë dhe mundësitë e humbura
Një nga problemet më të thella që nxorën në pah protestat lidhet me sistemin arsimor.
Sipas analizës së Wiegelit, Franca nuk ka arritur prej dekadash të sigurojë kushte të barabarta arsimimi për fëmijët që jetojnë në lagjet e varfra dhe në zonat me përqendrim të lartë të familjeve emigrante.
Në këto zona, shkollat përballen me vështirësi në sigurimin e mësuesve të kualifikuar, financimit të mjaftueshëm dhe mbështetjes së nevojshme për nxënësit që kanë nevojë për ndihmë shtesë.
Autorja kujton se këto probleme ishin dokumentuar që më shumë se njëzet vjet më parë në përmbledhjen e dëshmive të mësuesve të titulluar “Territoret e humbura të Republikës”.
Gjatë presidencës së tij, Macron ndërmori disa masa për përmirësimin e mundësive arsimore.
Një prej tyre ishte përgjysmimi i numrit të nxënësve në disa klasa të shkollave fillore, veçanërisht në zonat me vështirësi sociale.
Qëllimi ishte përmirësimi i aftësive bazë në lexim, shkrim dhe matematikë.
Megjithatë, masa kërkonte investime të konsiderueshme, për shkak të nevojës për më shumë mësues dhe hapësira mësimore.
Një tjetër nismë ishte zgjerimi i programeve të formimit profesional, të cilat u mundësuan shumë të rinjve të hynin në tregun e punës përmes aftësimit praktik.
Por qeveria e pakicës e kryeministrit Lecornu vendosi shkurtime në mbështetjen financiare të këtyre programeve, duke argumentuar se gjendja e financave publike nuk lejonte vazhdimin e shpenzimeve në të njëjtat nivele.
Konflikti mes brezave dhe kufizimet ekonomike
Kriza arsimore lidhet edhe me debatin mbi mënyrën e shpërndarjes së burimeve publike.
Sipas Wiegelit, Franca përballet me një konflikt të thellë mes nevojës për të investuar në brezat e rinj dhe përpjekjeve për të ruajtur përfitimet sociale të brezave më të vjetër.
Ajo argumenton se kërkesat për pensionim të hershëm dhe javë më të shkurtër pune kufizojnë hapësirën financiare për investime të reja në arsim.
Në këtë kontekst, autorja kritikon edhe premtimet politike për rikthimin e pensionimit në moshën 60-vjeçare, të cilat i lidh me përpjekjet e Marine Le Penit për të fituar mbështetje elektorale.
Debati bëhet edhe më i ndërlikuar nga niveli i lartë i borxhit publik dhe nevoja e qeverisë për të kufizuar shpenzimet.
Këto kufizime financiare kanë vështirësuar përgjigjen ndaj kërkesave për paga më të larta, shërbime publike më cilësore dhe investime në arsim.
Për pasojë, pakënaqësia ekonomike po ndërthuret me tensionet sociale dhe politike.
Pasojat politike dhe rreziku i polarizimit të mëtejshëm
Trazirat kanë intensifikuar përplasjet mes forcave politike në prag të zgjedhjeve presidenciale të vitit 2027.
Politologu Jérôme Fourquet vlerëson se pamjet e dhunës dhe ndjenja e pasigurisë mund të ndikojnë në rritjen e mbështetjes për Marine Le Penin dhe Tubimin Kombëtar.
Sipas tij, kjo parti përfiton nga perceptimi i saj si forcë politike që vendos theksin te rendi dhe siguria.
Ai thekson gjithashtu se Le Pen mund të argumentojë përpara elektoratit se partia e saj ende nuk është provuar në drejtimin e vendit.
Nga ana tjetër, e majta përpiqet të mbajë në qendër të debatit kërkesat fillestare të protestuesve për kushte më të mira jetese, paga dhe arsim.
Një nga paradokset e kësaj krize është se dhuna ka zhvendosur vëmendjen nga kërkesat paqësore të nxënësve dhe punonjësve.
Në vend që debati të përqendrohet te financimi i shkollave dhe problemet ekonomike, diskutimi publik dominohet nga sulmet kundër institucioneve, përgjegjësia e policisë dhe akuzat mes partive politike.
Një shoqëri gjithnjë e më e përçarë
Për Michaela Wiegelin, trazirat janë shprehje e një përçarjeje më të thellë të shoqërisë franceze.
Në analizën e saj, ajo vë përballë dy pamje të kryeqytetit brenda një periudhe të shkurtër: turmat paqësore gjatë meshës papnore në Place de la Concorde dhe Champs-Élysées, dhe grupet e dhunshme që më pas shkaktuan shkatërrime në rrugët e Parisit.
Ky kontrast, sipas autores, ilustron vështirësinë e institucioneve për të bashkuar një shoqëri ku përkatësia qytetare, mundësitë ekonomike dhe besimi te shteti nuk përjetohen njësoj nga të gjithë.
Ajo rikujton paralajmërimin e ish-ministrit të Brendshëm Gérard Collomb, i cili, kur dha dorëheqjen në vitin 2018, kishte folur për rrezikun e përplasjes mes komuniteteve.
“Sot jetojmë krah për krah… Kam frikë se nesër do të gjendemi ballë për ballë, në konflikt me njëri-tjetrin”, kishte deklaruar Collomb.
Tetë vjet më vonë, kjo deklaratë është rikthyer në debatin mbi kohezionin shoqëror dhe të ardhmen e modelit republikan francez.
Çfarë mbetet e hapur pas trazirave?
Deri më 19 tetor, autoritetet franceze kishin ndërmarrë masa të jashtëzakonshme sigurie, ndërsa presioni politik ndaj qeverisë vazhdonte të rritej.
Hetimet për sulmet kundër institucioneve, zjarrvëniet, plaçkitjet dhe përleshjet me policinë mbeteshin në zhvillim.
Gjithashtu kërkonin sqarim rrethanat e vdekjes së demonstruesit në Paris, përgjegjësitë për plagosjet e rënda dhe mënyra se si forcat policore kishin menaxhuar përshkallëzimin e dhunës.
Kryebashkiakët kërkonin shpjegime për mangësitë e sigurisë dhe paralajmëronin nevojën për hetime parlamentare.
Në planin politik, qeveria përballej me dy sfida të ndërlidhura: rivendosjen e rendit dhe përgjigjen ndaj pakënaqësive ekonomike e shoqërore që kishin nxitur protestat.
Në planin afatgjatë, mbeteshin të pazgjidhura problemet e pabarazisë arsimore, integrimit të të rinjve nga periferitë dhe financimit të shërbimeve publike.
Protestat e tetorit treguan se një lëvizje e nisur me kërkesa konkrete sociale mund të përshkallëzohet në një krizë shumë më të gjerë kur përplasen pakënaqësia ekonomike, dhuna e grupeve të organizuara, dobësitë institucionale dhe polarizimi politik.
Për Francën, sfida nuk kufizohet më vetëm te ndalimi i trazirave. Ajo përfshin edhe rindërtimin e besimit ndërmjet qytetarëve dhe institucioneve, garantimin e sigurisë pa cenuar të drejtën e protestës dhe krijimin e mundësive më të barabarta për brezat e ardhshëm.
(F.A.Z., Associated Press, Le Monde, Financial Times)
