Nga Thomas Mahler
Ai është themeluesi i kliodinamikës, disiplinë që synon të modelojë të kaluarën për të shpjeguar më mirë të ardhmen, dhe një nga intelektualët më me ndikim në botë. Profesor emeritus në Universitetin e Connecticut-it dhe drejtues projekti në Complexity Science Hub në Vjenë, Peter Turchin u bë i njohur për publikun francez përmes librit “Le Chaos qui vient”, që i bëri më të kuptueshme punimet e tij. Më 22 tetor, shtëpia botuese Cherche-Midi boton librin magjepsës “Le Déclin des empires”, një ese më e hershme në të cilën studiuesi përpiqet të kuptojë pse perandoritë lindin, zgjerohen dhe më pas bien.
Në një intervistë ekskluzive për L’Express, Peter Turchin shpjegon në hollësi teorinë e tij mbi historinë, të bazuar në cikle. Mbi të gjitha, ai bën parashikime të forta për perandoritë e sotme: Rusinë, Kinën, Shtetet e Bashkuara dhe Evropën.
L’Express: A mund të bëhen parashikime duke u bazuar në histori?
Peter Turchin: Ky libër është botuar njëzet vjet më parë. Në të kam bërë disa parashikime dhe, çuditërisht, shumica prej tyre janë realizuar. Në vitin 2010, në një artikull të botuar në “Nature”, kisha parashikuar se Shtetet e Bashkuara do të kalonin një periudhë paqëndrueshmërie politike rreth vitit 2020. Në libër shpjegoja se Kina ishte në rrugën për t’u bërë një fuqi hegjemonike. Ende nuk është bërë e tillë, por duke pasur parasysh dobësimin e Shteteve të Bashkuara dhe forcimin e Kinës, këto dy vende ndodhen në faza të ndryshme të cikleve të tyre. Gjithashtu shkruaja se Rusia, nëse do të arrinte të asimilonte Çeçeninë pas luftës së dytë në rajon, do të bëhej sërish një fuqi e madhe. Përmendja edhe mundësinë e shfaqjes së një kalifati islamik, për shkak të presionit të ushtruar në Lindjen e Mesme nga vendet perëndimore, veçanërisht përmes luftës në Irak. ISIS-i vendosi një “kalifat” jetëshkurtër, por që kontrollonte një territor të gjerë në Irak dhe Siri.
Mekanizmat e historisë që zbulon ky libër funksionojnë. Sigurisht, ata nuk mundësojnë parashikime të sakta për momentin kur do të ndodhin ngjarjet. Por ndihmojnë për të kuptuar faktorët që qëndrojnë në themel të ngritjes dhe rënies së perandorive.
Çfarë kuptoni me termin “perandori”?
Është një shtet i madh, zakonisht shumetnik sepse bashkon territore të gjera, me një strukturë të brendshme komplekse. Rajonet pranë qendrës kontrollohen më shumë se të tjerat. Nga ky këndvështrim, Shtetet e Bashkuara ose Bashkimi Evropian janë dy lloje perandorish.
Një nocion i rëndësishëm në teorinë tuaj është ai i “kufijve metaetnikë”. Në ç’mënyrë luajnë ata rol kyç në lindjen e perandorive?
Kufijtë metaetnikë janë vija ndarëse që veçojnë rajone shumë të ndryshme nga pikëpamja kulturore. Kufijtë metaetnikë më të rëndësishëm, midis mijëvjeçarit të parë para erës sonë dhe fillimit të shekullit XVI, ishin ata mes popullsive baritore të stepave dhe perandorive si Kina, Persia ose Rusia, të cilat lindën pikërisht në këta kufij të stepave. Ideja themelore është se, kur popullsitë i nënshtrohen presionit, siç ndodh në një zonë kufitare, krijohen kushtet që ato të bëhen më bashkëpunuese. Ky presion mund ose t’i asgjësojë lëvizjet që sapo kanë lindur, siç ndodhi me ISIS-in, ose t’u mundësojë të mbijetojnë dhe të zgjerohen. Kufijtë metaetnikë janë kështu terren i favorshëm për shfaqjen e formave të reja politike. Shumica shtypen, por zakonisht njëra prej tyre zhvillohet dhe bëhet një perandori e re.
Në libër shqyrtoj, për shembull, historinë e gjatë të ndërveprimeve midis rusëve dhe popujve turko-mongolë të Stepës së Madhe Euroaziatike — tatarëve, për ta thënë thjesht. Këta tatarë, nën komandën e Batu Khanit, nipit të Genghis Khanit dhe prijësit të parë të Hordhisë së Artë, pushtuan Rusinë në shekullin XIII. Ndërsa nga shekulli XVI, rusët nisën fushatën e tyre të pushtimeve, e cila në fund çoi në integrimin e pjesës më të madhe të Stepës së Madhe në Perandorinë Ruse.
Sot shohim tensione midis NATO-s dhe Rusisë dhe, në një masë më të vogël, midis Kinës dhe Shteteve të Bashkuara për Tajvanin. Edhe Irani është një zonë kyçe. Madje duket se, nën presionin e jashtëzakonshëm të ushtruar nga Shtetet e Bashkuara, regjimi iranian po reziston dhe mund të përfundojë duke u forcuar.
Kjo luftë në Ukrainë ka efektin e bashkimit të elitave ruse
A pajtoheni me idenë e “përplasjes së qytetërimeve” të Samuel Huntingtonit?
Ka ngjashmëri me tezën e Huntingtonit, por teoria jonë e kliodinamikës është shumë më e rrënjosur në sociologji. Variabli vendimtar është shkalla e bashkëpunimit brenda një popullsie. Pse njerëzit bashkëpunojnë më shumë në disa periudha dhe më pak në të tjera? Sipas teorisë sonë, kjo ndodh kur ata përballen me presione të jashtme, veçanërisht në kufijtë ku takohen kultura të ndryshme.
Pse bashkëpunimi, i nxitur nga një armik i përbashkët, është faktor vendimtar në ngritjen e një perandorie?
Shoqëritë nuk mund të funksionojnë pa bashkëpunim. Dhe bashkëpunimi nënkupton që individët të sakrifikojnë disa përfitime personale në dobi të interesit të përgjithshëm. Ky bashkëpunim është thelbësor si brenda elitave, ashtu edhe midis tyre dhe pjesës tjetër të popullsisë. Aktualisht po e shohim këtë mekanizëm në Rusi. Qeveria e Vladimir Putinit nuk ishte popullore. Unë jam rritur në Bashkimin Sovjetik dhe e di se shumica e popullsisë nuk i pëlqente shumë elitat kleptokratike që kontrollonin Rusinë. Por kjo luftë ka efektin e bashkimit të elitave dhe të nxitjes së bashkëpunimit mes tyre dhe popullsisë. Elita ruse, nën presionin e konfliktit, ka filluar të ndryshojë. Dhjetëra gjeneralë ose figura të tjera janë dënuar për korrupsion. Ndërkohë, elitat disidente ose janë larguar nga Rusia, ose janë arrestuar, ose janë detyruar të mbështesin Putinin. Nën ndikimin e presionit të jashtëm, popullsia po afrohet me regjimin. Të njëjtën gjë e shohim në Iran.
Perandoria Romake ka kaluar disa cikle ngritjeje dhe rënieje…
Rajoni i Laciumit ndodhej në një kufi metaetnik midis Evropës kelte dhe Mesdheut, me kultura shumë të ndryshme. Qytetërimi mesdhetar ishte tashmë i urbanizuar, i alfabetizuar dhe i zhvilluar nga pikëpamja monetare. Keltët ishin shoqëri fisnore, të përbëra nga blegtorë dhe bujq, me një kulturë agresive që po zgjerohej. Ata nisën nga territori i Francës së sotme dhe u shtrinë deri në Irlandë dhe, në lindje, deri në Anadoll. Në jug, ushtruan presion mbi popullsitë e urbanizuara. Roma u gjend në vijën e parë. Pamë të lindnin edhe perandori të tjera, si Maqedonia ose pjesa spanjolle e Perandorisë Kartagjenase. Por ishte Roma ajo që triumfoi.
Sepse bashkëpunimi ishte më i fortë atje?
Kjo kërkoi, siç ndodh shpesh, disa breza. Në shekullin V para erës sonë, mbretërit romakë u përmbysën dhe u vendos një sistem oligarkik me patricët. Pabarazitë mbetën të mëdha. Por, për shkak të luftërave kundër shteteve të tjera italike dhe presionit të plebejve, elitat u detyruan të ndërmerrnin një sërë reformash. Më pas, teksa zgjerohej, Roma e ndau mirëqenien, duke shpërndarë toka.
Por e njëjta gjë ndodhi edhe me Francën dhe shtete të tjera në fund të shekullit XIX. Vendet evropiane u armatosën duke u përgatitur për atë që do të bëhej Lufta e Parë Botërore. Elitat duhej ta fitonin popullsinë në anën e tyre, sepse nevojiteshin ushtri masive. Prej këtej erdhi edhe zhvillimi i rëndësishëm demokratik në atë periudhë.
Gjimnazistët francezë në grevë nuk janë budallenj, ata e dinë çfarë i pret…
Le të kalojmë te periudhat e rënies. Sot jeni i njohur për një koncept: “mbiprodhimi i elitave”.
Niveli i pabarazisë është një tregues i mirë i cikleve historike, sepse shpesh zbulon varfërimin e popullsisë, ashtu si edhe mbiprodhimin e elitave, domethënë një numër tepër të madh aspirantësh për t’u bërë pjesë e elitës krahasuar me numrin e posteve të disponueshme.
Në Francë, ndryshe nga Shtetet e Bashkuara, elitat politike dhe administrative janë më të rëndësishme sesa elitat ekonomike. Prandaj diplomat janë thelbësore. Shkollat tuaja të mëdha u krijuan për të formuar këto elita politike dhe administrative, si dhe drejtuesit e ndërmarrjeve publike. Por që atëherë kemi parë një shpërthim të numrit të shkollave, veçanërisht atyre të biznesit. Edhe numri i njerëzve që punojnë për shtetin është rritur në mënyrë spektakolare. Megjithatë, numri i kandidatëve për t’u bërë pjesë e elitës është rritur shumë më shpejt sesa numri i posteve të disponueshme, gjë që krijon shumë frustrim tek njerëzit e arsimuar. Gjimnazistët francezë në grevë nuk janë ende në tregun e punës, por nuk janë budallenj: ata e dinë çfarë i pret. Dhe nuk është befasi që shumë prej këtyre të diplomuarve të frustrur votojnë për Jean-Luc Mélenchonin, ndërsa popullsia me më pak arsim parapëlqen Marine Le Penin. Në Shtetet e Bashkuara jemi tashmë në mes të një revolucioni. Kundërelitat, të udhëhequra nga Donald Trump dhe lëvizja MAGA, kanë ardhur në pushtet. Franca është prapa. Është e mundur që elitat aktuale të arrijnë të qëndrojnë në pushtet edhe në vitin 2027.
Lajmi i mirë është se përplasja aktuale midis kundërelitave dhe elitave në pushtet zakonisht nuk zhvillohet më përmes luftës civile, por përmes një beteje juridike. Trumpi është përballur me shumë aktakuza. Në Gjermani ka pasur thirrje për ndalimin e AfD-së. Ndërsa Marine Le Pen është dënuar me disa vite papërshtatshmëri për të kandiduar në zgjedhje. Njerëzit nuk vrasin më njëri-tjetrin, por përpiqen ta fusin njëri-tjetrin në burg. Ndoshta ky është përparim (buzëqesh).
A rrezikon inteligjenca artificiale, e cila kërcënon para së gjithash të diplomuarit, ta shtojë këtë frustrim?
Në vitet 1950 mjaftonte të kishe kryer studime universitare për t’iu bashkuar elitës. Sot duhen diploma pasuniversitare. Dhe një nga diplomat më të rëndësishme është ajo në drejtësi, sepse të mundëson hyrjen në politikë. Nuk është rastësi që një pjesë e madhe e revolucionarëve të famshëm — Robespierre, Lenini, Castro, Gandhi — kanë studiuar drejtësi. Avokatët janë njerëz bindës, dinë të krijojnë organizata dhe kanë aftësi për marrëdhënie me njerëzit. Nëse janë të frustrur, dinë të krijojnë lëvizje revolucionare. Pikërisht inteligjenca artificiale përbën një kërcënim të konsiderueshëm për vendet e punës në fushën juridike.
Shtetet e Bashkuara do të mposhten menjëherë në rast lufte me Kinën
A është Evropa një perandori në rënie?
Bashkimi i fundit i Evropës datonte nga Perandoria Karolingiane. Perandoria e Karlit të Madh nuk ishte shumë e integruar nga brenda, por bashkoi pjesën më të madhe të kontinentit. Vetëm Ishujt Britanikë mbetën jashtë saj. Kur shohim lindjen, në vitin 1957, të asaj që do të bëhej Bashkimi Evropian, konstatojmë se vendet e para ishin pikërisht ato që ndodheshin në zemër të perandorisë së Karlit të Madh: Beneluksi, Franca, Gjermania dhe Italia.
Sot Bashkimi Evropian është një perandori. Por, për fat të keq, është një perandori në proces shpërbërjeje. Ka pasur një zgjerim të tepruar, duke bashkuar rajone me kultura shumë të ndryshme, si Evropa Juglindore. Për më tepër, elitat evropiane nuk kanë ndjekur rrugën demokratike dhe janë shkëputur nga populli. Institucioni i zgjedhur, Parlamenti Evropian, ka shumë pak pushtet.
A nuk mundet një armik i përbashkët, si Rusia, ta forcojë bashkëpunimin mes evropianëve?
Kjo është retorika e elitave në pushtet, duke nisur nga Ursula von der Leyen, Friedrich Merz ose Emmanuel Macron. Ata e paraqesin Rusinë si këtë kërcënim të jashtëm. Por realiteti është se bëhet fjalë për një kërcënim në krijimin e të cilit ka kontribuar Perëndimi. Elitat ruse mjaftoheshin duke plaçkitur vendin e tyre, duke shitur naftë dhe duke përdorur këto para për të shkuar në Rivierën Franceze ose në Courchevel. Ata donin të bëheshin pjesë e borgjezisë globale. Kërcënimi rus ishte i dobët, duke pasur parasysh gjendjen ekonomike të vendit. Por presioni i ushtruar nga Perëndimi e ndryshoi situatën.
Pra, nuk mendoni se Putini vepron sipas kësaj logjike të zgjerimit të Perandorisë Ruse?
Putini, mos harroni, ishte më eurofili ndër udhëheqësit rusë. Por lufta në Kosovë e zhvilluar nga NATO-ja, nga këndvështrimi rus, u perceptua si një luftë e padrejtë. Më pas, presioni i NATO-s i ktheu elitat ruse kundër Perëndimit. Kthesa ndodhi në vitin 2008. Në thelb, Putini nuk donte të përfundonte para një gjykate në Hagë, siç ndodhi me Slobodan Millosheviqin. Regjimi rus nuk kishte aspak nevojë ta pushtonte Ukrainën. Krimea është një rast më vete, për arsye historike dhe gjeopolitike. Por marrja e Ukrainës është një gropë financiare, që do të thotë më pak pasuri për elitat ruse. Këto territore ukrainase përbëjnë më shumë barrë sesa përfitim. Do të habitesha nëse rusët do të zgjeroheshin në perëndim të Dnieprit. Mund të dëshirojnë Odesën, por sigurisht jo një qytet si Lviv, sepse këto rajone ukrainase janë thellësisht antiruse dhe kjo do t’i shkaktonte shumë probleme Kremlinit.
Si e shihni të ardhmen e Rusisë?
Ka autorë që prej njëzet vjetësh parashikojnë kolapsin e Kinës. E njëjta gjë ndodh edhe me Rusinë. Ajo po e fiton luftën e saj të konsumimit në Ukrainë, gjë që do t’i japë regjimit shumë më tepër legjitimitet. Tendenca është drejt forcimit të Perandorisë Ruse. Nëse del fituese, Rusia do të bëhet fuqia e tretë e madhe botërore. Bashkimi Evropian, përkundrazi, ndodhet në një fazë shpërbërjeje. Nuk e di mirë se si mund të mbijetojë, sidomos nëse nacionalistët marrin pushtetin në Francë dhe Gjermani.
Ju shpjegoni se asnjë rajon tjetër në botë nuk ka pasur një histori kaq të gjatë sundimi perandorak sa Kina. Disa, siç sapo thatë, pohojnë se regjimi aktual tashmë e ka arritur kulmin e tij…
Kina e ka kaluar fazën e saj të shpërbërjes, të njohur si “shekulli i poshtërimit”, nga viti 1839 deri më 1949. Ajo doli prej saj, sidomos pas vitit 1970. Pra, ende ndodhet në fillim të ciklit të saj, në një periudhë integrimi. Mirëqenia e popullsisë kineze është rritur në mënyrë spektakolare gjatë dekadave të fundit. Ka probleme, si flluska e pasurive të paluajtshme. Vendi prodhon tepër shumë të diplomuar universitarë dhe shkalla e papunësisë është mjaft e lartë, gjë që shkakton pakënaqësi. Por në drejtime të tjera, Kina është në lulëzim të plotë dhe do ta vazhdojë këtë fazë integrimi të paktën edhe për një brez.
Parashikimi im i bërë njëzet vjet më parë mbetet ende në fuqi: Kina do të bëhet një perandori hegjemonike. Ekonomia e saj është reale, ndërsa një pjesë e madhe e ekonomisë amerikane është financiare dhe mbështetet te inteligjenca artificiale. Edhe në fushën e inteligjencës artificiale, Kina po qëndron fort. Në planin gjeopolitik, ajo po forcon ushtrinë e saj. Prodhimi i dronëve është bërë faktori vendimtar në një luftë moderne. Kina ka monopol mbi tokat e rralla, të nevojshme për magnetët dhe përdorime të tjera. Ajo mund të prodhojë miliarda dronë. Shpresoj të mos kemi kurrë një luftë të hapur me Kinën, sepse nëse ndodh, Shtetet e Bashkuara do të mposhten menjëherë. Sa i përket Evropës, ajo prodhon më pak predha artilerie sesa Koreja e Veriut… Si në planin ekonomik, ashtu edhe në atë gjeopolitik, Kina ka epërsi. I mbetet vetëm të imponohet edhe në fushën kulturore.
“Le Déclin des empires”, nga Peter Turchin. Përkthyer nga anglishtja (SHBA) nga Peggy Sastre. Cherche-Midi, 568 faqe, 24,50 euro. Del më 22 tetor.
