Protesta masive po përhapen në të gjithë Iranin, por çfarë i nxit ato dhe ku mund të çojnë? Ja çfarë dimë.
Protestat për shkak të rritjes së madhe të kostos së jetesës në Iran kanë hyrë në ditën e gjashtë, pasi rial-i ra në nivel rekord kundrejt dollarit amerikan në fund të dhjetorit, shkruan Al Jazeera, transmeton Tetova News.
Pas një numri vdekjesh si pasojë e përplasjeve mes protestuesve dhe forcave të sigurisë, qeveria e presidentit Masoud Pezeshkian bëri thirrje për unitet dhe fajësoi presionin ekonomik ndaj asaj që ai i quajti “armiqtë” e Teheranit. Pavarësisht premtimeve qeveritare për reforma ekonomike dhe rritje të përpjekjeve kundër korrupsionit, protestat kanë vazhduar.
Deri tani, të paktën shtatë persona janë vrarë dhe 44 janë arrestuar që kur tregtarët në Teheran mbyllën për herë të parë dyqanet të dielën për të protestuar kundër krizës ekonomike të Iranit.
Valëzimi i protestave ka vazhduar të rritet, me demonstrata ekonomike që janë shndërruar në protesta politike, ndërsa trazirat janë përhapur në mbarë vendin.
Sa e rëndësishme është vala aktuale e protestave, sa reale janë ankesat e protestuesve dhe si mund të përfundojë kjo situatë? Ja pesë gjëra që duhet të dini:
Shqetësimet për koston e jetesës janë shumë reale
Irani është një nga vendet më të sanksionuara në botë. Një sërë kufizimesh ndërkombëtare do të thotë se Teherani ka vështirësi të aksesojë tregjet financiare ndërkombëtare dhe asetet e huaja të ngrira. Varësia në rritje nga importet po e përkeqëson situatën dhe po nxit inflacionin.
Të dielën, rial-i iranian ra në 1.42 milionë kundrejt dollarit amerikan – një rënie prej 56 për qind në vetëm gjashtë muaj. Rënia e monedhës ka nxitur inflacionin, me çmimet e ushqimeve që janë rritur mesatarisht me 72 për qind krahasuar me vitin e kaluar.
“Nëse qeveria, në vend që të përqendrohet vetëm te karburanti, do të ulte çmimet e mallrave të tjera,” i tha Al Jazeera-s shoferi i taksisë Majid Ebrahimi. “Çmimet e produkteve të qumështit janë rritur gjashtë herë këtë vit dhe mallra të tjera më shumë se 10 herë.”
Këto protesta janë të mëdha
Ajo që nisi si një protestë e vetme për kolapsin e ekonomisë iraniane nga tregtarët në Pazarin e Madh të Teheranit të dielën, deri në prag të Vitit të Ri ishte përhapur në 17 nga 31 provincat e Iranit, me studentë dhe demonstrues nga të gjitha shtresat e shoqërisë që iu bashkuan valës së protestave.
Mijëra njerëz janë mobilizuar në mbarë vendin, ndërsa forcat e sigurisë kanë reaguar me forcë në disa zona.
Të enjten, agjencia gjysmëzyrtare iraniane Fars raportoi se tre persona kishin vdekur në përplasje mes forcave të sigurisë dhe protestuesve në Lordegan, në jugperëndim të Iranit. Tre vdekje të tjera u raportuan në Azna dhe një tjetër në Kouhdasht, të dyja në Iranin qendror.
“Disa protestues filluan të hidhnin gurë drejt ndërtesave administrative të qytetit, përfshirë zyrën e guvernatorit të provincës, xhaminë, Fondacionin e Dëshmorëve, bashkinë dhe bankat,” raportoi Fars për protestat në Lordegan, duke shtuar se policia u përgjigj me gaz lotsjellës.
Është e vështirë të dihet si do të reagojë qeveria
Reagimet e mëparshme të ashpra të Teheranit ndaj trazirave publike janë shoqëruar me vdekjen e protestuesve. Megjithatë, deri tani, pavarësisht disa përplasjeve të izoluara mes protestuesve dhe forcave të sigurisë, qeveria e Pezeshkianit ka shmangur një goditje të përgjithshme dhe duket e gatshme të dëgjojë “kërkesat legjitime” të protestuesve.
Në përpjekje për të adresuar shqetësimet, qeveria emëroi të mërkurën një guvernator të ri të bankës qendrore. Abdolnaser Hemmati është zotuar të rikthejë stabilitetin ekonomik pas kolapsit dramatik të rial-it.
Të martën, Ministria e Arsimit të Lartë hoqi drejtuesit e sigurisë së kampuseve nga Universiteti i Teheranit dhe dy universitete të tjera të mëdha. Mediat lokale raportuan se largimi i tyre lidhej me “rekord sjelljeje të pahijshme dhe dështim për të menaxhuar siç duhet protestat e fundit studentore”.
Duke folur në një ceremoni në Teheran të enjten për të shënuar pesëvjetorin e vrasjes së komandantit të lartë të Gardës Revolucionare Islamike, Qassem Soleimani, në një sulm me dron amerikan, Pezeshkian theksoi angazhimin e qeverisë së tij për reforma ekonomike dhe luftë kundër korrupsionit.
“Ne jemi të vendosur të çrrënjosim çdo formë të kërkimit të rentës, kontrabandës dhe ryshfetit,” u tha ai të pranishmëve. “Ata që përfitojnë nga këto renta do të rezistojnë dhe do të përpiqen të krijojnë pengesa, por ne do të vazhdojmë në këtë rrugë.”
“Duhet të qëndrojmë të gjithë së bashku për të zgjidhur problemet e njerëzve dhe për të mbrojtur të drejtat e të shtypurve dhe të pafavorizuarve,” shtoi ai.
Mbrojtja e jetesës së njerëzve është një “vijë e kuqe” për qeverinë e tij, deklaroi ai.
Protesta masive kanë ndodhur edhe më parë
Protesta masive shpërthyen në Iran në vitin 2022 pas vdekjes në paraburgim të 22-vjeçares Mahsa Amini, e arrestuar në shtator të atij viti për mosmbajtje “të rregullt” të hixhabit.
Demonstratat nisën pas funeralit të Aminit në qytetin perëndimor Saqqez, kur gratë hoqën shamitë e kokës në shenjë solidariteti, përpara se të përhapeshin në pjesën më të madhe të vendit.
Reagimi brutal i Iranit përfshiu arrestime arbitrare të dhjetëra mijëra njerëzve, përdorim të gjerë të gazit lotsjellës, të shtënave me municion të vërtetë dhe, sipas organizatave të të drejtave të njeriut, vdekjen e paligjshme të qindra personave.
Një hetim i vitit 2024 nga ekspertë të Kombeve të Bashkuara mbi reagimin e qeverisë gjeti se veprimet e saj përbënin “krime kundër njerëzimit”, një pretendim që autoritetet në Teheran e hodhën poshtë si “të rremë” dhe “të njëanshëm”.
E ashtuquajtura polici e moralit u pezullua përkohësisht në dhjetor 2022 pas protestave, për t’u rikthyer vitin pasues. Megjithatë, zbatimi i kodeve të veshjes është bërë dukshëm më i butë, edhe pse shumë gra ende frikësohen nga një rikthim i ashpër.
Këto protesta mund të përshkallëzohen
Të enjten, presidenti amerikan Donald Trump – i cili në vitin 2018 u tërhoq në mënyrë të njëanshme nga marrëveshja bërthamore me Iranin që kufizonte zhvillimin bërthamor në këmbim të lehtësimit të sanksioneve – komentoi mbi trazirat. Ai shkroi në platformën e tij Truth Social: “Nëse Irani qëllon [sic] dhe vret dhunshëm protestues paqësorë, siç e ka zakon, Shtetet e Bashkuara të Amerikës do t’u vijnë në ndihmë. Jemi gati dhe të përgatitur.”
Të enjten, Ministria izraelite e Punëve të Jashtme postoi në llogarinë e saj në persisht imazhe para-revolucionare iraniane të një luani dhe dielli, me putrën e luanit mbi një orë rëre që paraqiste flamurin aktual të vendit. Postimi shkruante: “Ngritja e luanëve dhe luaneshave iraniane për të luftuar kundër errësirës”, duke shtuar: “Drita triumfon mbi errësirën.”
Në qershor, Izraeli dhe SHBA-ja nisën sulme ndaj Iranit gjatë një lufte 12-ditore mes Iranit dhe Izraelit.
Ndërsa ky konflikt përfundoi me atë që SHBA-ja e quajti një goditje vendimtare ndaj objekteve bërthamore të Iranit, spekulimet se Izraeli po përgatitet për sulme të tjera kanë vazhduar.
Këtë javë, faqja amerikane e lajmeve Axios raportoi se Trump dhe kryeministri izraelit Benjamin Netanyahu diskutuan sulme të mëtejshme ndaj Iranit, si dhe mundësinë e goditjes së aleatit libanez të Teheranit, Hezbollahut.
Duke reaguar në rrjetet sociale, Pezeshkian shkroi: “Përgjigjja e Republikës Islamike të Iranit ndaj çdo agresioni mizor do të jetë e ashpër dhe dekurajuese.”
