Rënia misterioze e një platforme evropiane të këmbimit të kriptomonedhave ndihmon për të kuptuar pse kjo industri ende nuk ka arritur ta largojë reputacionin si magnet për kriminelët.
Nga Andrew Higgins
Raporton nga Katovica dhe Varshava në Poloni, si dhe nga Talini në Estoni
Mesazhi zanor ishte dëshpërues.
Ai ishte lënë në telefonin e një gruaje polake në vitin 2022 dhe vinte nga vëllai i saj më i madh, Sylwester Suszek, themeluesi i platformës më të madhe të këmbimit të kriptomonedhave në Evropën Lindore dhe Qendrore. Ai ishte zhdukur dy javë më parë nga një depo karburanti në jugperëndim të Polonisë, ku mbante helikopterin e tij.
“Nëse nuk më ndihmon, nuk do ta shohim më kurrë njëri-tjetrin”, i tha ai, duke iu lutur motrës që të dërgonte Bitcoin për të siguruar lirimin e tij.
Që prej asaj kohe, nuk është dëgjuar më asgjë nga zoti Suszek dhe familja e tij beson se, me shumë gjasë, ai është vrarë.
Ky mister, që në masë të madhe ishte harruar, tani është rikthyer fuqishëm në vëmendje. Në prill, edhe avokati polak që zëvendësoi zotin Suszek në krye të bursës Zondacrypto u zhduk.
“Të zhduket një bos i kriptomonedhave është mjaft keq, por të zhduken dy brenda katër vjetësh është çmenduri”, tha Robert Nogacki, një avokat në Varshavë që përfaqëson klientë të Zondacrypto-s të cilët nuk mund të hyjnë më në llogaritë e tyre. “Asgjë rreth kësaj kompanie nuk ka kuptim.”
Industria globale e kriptomonedhave — e mbështetur edhe nga presidenti Donald Trump, biznesi familjar i të cilit në kripto ka fituar rreth 1,4 miliardë dollarë — ka bërë hapa të mëdhenj drejt pranimit si pjesë e sistemit financiar të zakonshëm gjatë viteve të fundit.
Megjithatë, ajo vazhdon të luftojë për të larguar njollën e një sërë dështimesh katastrofike, si shembja e bursës FTX të Sam Bankman-Fried në vitin 2022, si dhe reputacionin se shërben si magnet për mashtrues e kriminelë që kërkojnë mënyra për të pastruar të ardhura të paligjshme.
Historia e Zondacrypto-s, të cilën kryeministri i Polonisë, Donald Tusk, e ka akuzuar se ka lidhje me inteligjencën ruse, krimin e organizuar dhe politikanë të djathtë, ndihmon për të kuptuar pse.
Faqja e internetit e Zondacrypto-s doli jashtë funksionit në prill, duke lënë qindra mijëra klientë pa mundësi për të tërhequr paratë apo për të kryer tregti në bursë, një treg online ku mund të blihen dhe shiten valuta digjitale duke përdorur para reale ose kriptomonedha.
Një token digjital i emetuar nga Zondacrypto, ZND, ka humbur më shumë se 99,9 për qind të vlerës së tij.
Przemyslaw Kral, i cili zëvendësoi zotin Suszek si drejtor ekzekutiv, u dëgjua për herë të fundit më 16 prill, kur publikoi një video në rrjetet sociale duke iu lutur klientëve të shqetësuar të mos humbnin besimin.
Ai premtoi se ata do t’i merrnin paratë e tyre, falë asaj që pretendonte se ishin rezerva të Zondacrypto-s prej Bitcoinësh me vlerë mbi 330 milionë dollarë.
Megjithatë, pranonte zoti Kral, qasja në këto fonde mund të kërkonte kohë.
Sipas tij, vetëm një person i dinte kodet digjitale të nevojshme për të hapur kasafortën online ku ruheshin këto pasuri: zoti Suszek, ish-shefi që ishte zhdukur në vitin 2022.
“Ju lutem, më jepni edhe pak kohë”, iu përgjërua Kral klientëve.
Nga djali i një minatori qymyri në “mbretin e kriptomonedhave”
Zondacrypto e nisi aktivitetin në vitin 2014 me emrin BitBay, duke operuar nga Katovica, qytet në rajonin minerar të qymyrit në Poloni që po shndërrohej në një qendër të gjallë ekonomike, të nxitur nga kompanitë e teknologjisë dhe shërbimeve të biznesit.
Sylwester Suszek, themeluesi i BitBay-it, ishte djali i një minatori dhe u lavdërua gjerësisht në mediat polake si një “mbret i kriptomonedhave”, me një histori suksesi nga varfëria drejt pasurisë.
Ai e ndante kohën mes një shtëpie modeste familjare në Katovicë dhe Varshavës, ku zotëronte një apartament luksoz në një rrokaqiell futuristik 52-katësh.
Mes dy qyteteve udhëtonte me një helikopter që e pilotonte vetë dhe zotëronte një flotë automjetesh të shtrenjta, përfshirë Porsche dhe Ferrari.
“Ai ishte shumë i dhënë pas luksit dhe i pëlqente ta shfaqte suksesin e tij”, kujtoi Karolina Wysota, një gazetare polake që e kishte intervistuar në apartamentin e tij në Varshavë përpara zhdukjes.
“Ai besonte vërtet te kriptomonedhat dhe më tha se po kursente Bitcoin për t’ua lënë fëmijëve të tij”, shtoi ajo.
Në vitin 2018, edicioni polak i Forbes-it e përshkroi zotin Suszek si “provë të gjallë se një pasuri shumëmilionëshe mund të ndërtohet shpejt me valutë virtuale”.
Por pikërisht atë vit, rregullatorët polakë nisën të ngrinin pikëpyetje mbi aktivitetet e kompanisë dhe zoti Suszek filloi të kërkonte një bazë të re.
Fillimisht provoi Maltën dhe, pasi kjo dështoi, Estoninë, e cila po promovonte veten me emrin “E-stonia” dhe po synonte të pozicionohej në pararojë të ekonomisë digjitale.
Deri në tetor 2020, ai e kishte regjistruar kompaninë me emrin BB Trade Estonia, duke iu bashkuar qindra sipërmarrjeve të tjera në kriptomonedha që po dyndeshin drejt shtetit baltik.
Por muaji i mjaltit nuk zgjati shumë.
Foto: Maciek Nabrdalik për The New York Times
E hapur për biznes — pranë një salloni manikyri
Në vitin 2022, zyrtarët estonezë nisën të rishikonin rolin në rritje të vendit si qendër për kompanitë e kriptomonedhave.
Një raport i atij viti nga Njësia e Inteligjencës Financiare e Estonisë, institucioni që në atë kohë mbikëqyrte kompanitë që merreshin me asete virtuale, përshkroi një shpërfillje flagrante të masave që synonin parandalimin e pastrimit të parave.
Sipas agjencisë, afro tre të katërtat e kompanive “nuk kishin dërguar as edhe një raport të vetëm për transaksione të dyshimta” gjatë vitit 2021.
Ky ishte një sinjal shqetësues, duke marrë parasysh se këto kompani përpunonin transaksione në vlerë miliarda dollarë dhe se kriptomonedhat njiheshin mirë si mjete të përdorura për pastrimin e parave dhe shmangien e taksave.
BitBay i zotit Suszek — në atë kohë tashmë i riemërtuar Zondacrypto, me BB Trade si kompani mëmë — ishte mes kompanive që nuk kishin raportuar asnjë transaksion të dyshimtë.
Selia e saj ndodhej në një zonë të amortizuar biznesi jashtë kryeqytetit estonez, Talin, në një zyrë të vogël në katin e dytë, mbi një dyqan enësh kuzhine dhe pranë një salloni manikyri.
Gjatë një vizite të fundit në ndërtesë, kutia postare e Zondacrypto-s në holl ishte e tejmbushur me letra që kishin mbetur aty prej muajsh.
Disa punonjëse të sallonit të manikyrit thanë se nuk kishin parë kurrë ndonjë person të hynte në zyrë — e cila, të paktën zyrtarisht, ishte qendra nervore e një biznesi që pretendonte se kishte 1,3 milionë klientë, shumica nga Polonia, dhe qindra milionë dollarë në asete.
Afërsisht në të njëjtën kohë kur bursa po transferonte regjistrimin e saj në Estoni, motra e zotit Suszek, Nicole Suszek, filloi të vërente ndryshime te vëllai i saj.
Ai kishte qenë zakonisht energjik, optimist dhe i prirur ta shihte anën pozitive të gjërave. Por tani po bëhej gjithnjë e më i shqetësuar dhe kishte frikë për sigurinë e tij, tha ajo në një intervistë në Katovicë.
Duket se gjithçka nisi pasi një person i paidentifikuar i theu me sëpatë xhamin e përparmë të Ferrarit të tij të kaltër në Katovicë dhe më pas e la sëpatën të ngulur në anën e automjetit.
Nicole Suszek tha se vëllai i saj fajësonte për sulmin një nga partnerët e tij të hershëm në biznesin e kriptomonedhave, i cili ishte edhe kumbari i njërit prej dy fëmijëve të tij dhe që, sipas Suszekut, kishte lidhje me kriminelë në Katovicë.
Pas incidentit me sëpatën, ai u shpërngul për një kohë me familjen në Cyrih.
Por bashkëshortja e tij nuk ishte e kënaqur atje dhe shpejt u kthyen në Poloni.
Më pas, në mars 2022, ai u zhduk.
Ai përdorte dy telefona celularë. Sinjali i tyre i fundit u regjistrua pranë një depoje karburanti dhe pike furnizimi në Czeladz, një qytet i vogël pranë Katovicës.
Hetuesit e policisë zbuluan më vonë se ai kishte mbërritur atje me Porsche Taycan-in e tij për një takim me një mik të afërt dhe bashkëpunëtor biznesi, Marian Wszolek, i njohur me nofkën “Maniek”, i cili menaxhonte depon e karburantit.
Vitin e kaluar, prokurorët polakë e akuzuan zotin Wszolek për anëtarësim në një grup të organizuar kriminal, mashtrim në shkallë të gjerë me tatimin mbi vlerën e shtuar dhe pastrim parash.
Ai u akuzua gjithashtu për “privim të paligjshëm nga liria” në lidhje me zhdukjen e zotit Suszek.
Pasi u ngritën akuzat, edhe zoti Wszolek u zhduk.
Një nga mesazhet e fundit që pretendohet se ishte dërguar nga zoti Suszek në vitin 2022, një email drejtuar motrës së tij, thoshte:
“Po më trajtojnë gjithnjë e më keq. Tani po më kërcënojnë se do të m’i presin gishtat.”
Mesazhi shtonte se “ata duan vetëm të marrin atë që u detyrohem”.
Një mesazh tjetër, që me sa duket ishte dërguar nga rrëmbyesit, thoshte se zoti Suszek po “qante si një vajzë e vogël”.
Një tjetër paralajmëronte se familja e tij do të “jetonte gjithë jetën me frikë” nëse nuk do të paguante.
“Koha po mbaron”, thuhej në mesazh.
E zhgënjyer nga ajo që e konsideronte një hetim të plogësht të policisë për zhdukjen e vëllait, Nicole Suszek punësoi një person që pretendonte se kishte aftësi paranormale për ta gjetur atë, ose të paktën trupin e tij.
Ai i tha se Suszek ishte hedhur në boshtin e një miniere të braktisur qymyri disa kilometra larg depos së karburantit.
Asnjë trup nuk është gjetur.
Klientët përfshihen nga paniku
Pak kohë pas zhdukjes së zotit Suszek, Przemyslaw Kral, avokati dhe bashkëpunëtori i tij i besuar, i cili jetonte në Monako, mori kontrollin e biznesit.
Ai nisi të shpenzonte shuma të mëdha për marketing, pavarësisht pyetjeve të ngritura nga auditorët në Estoni nëse bursa zotëronte vërtet asetet që kompania mëmë pretendonte se kishte në pasqyrat financiare të paraqitura në vitet 2023 dhe 2024.
Pa u shqetësuar nga këto dyshime, Zondacrypto sponsorizoi klube të mëdha futbolli në Poloni, Itali dhe Estoni, Komitetin Olimpik Polak dhe disa fondacione të lidhura me politikanë polakë, veçanërisht nacionalistë dhe libertarianë.
Nëpërmjet një televizioni polak të krahut të djathtë, kompania financoi pjesërisht edhe një tubim në Poloni vitin e kaluar të Conservative Political Action Conference, organizatë amerikane e afërt me lëvizjen MAGA të presidentit Trump.
Kur klientët polakë nisën të ankoheshin publikisht në dhjetor për vonesat në pagesa, zoti Kral u përpoq të shfaqej i qetë.
Në janar, ai u paraqit në Forumin Ekonomik Botëror në Davos, ku bursa sponsorizonte ekipin lokal të hokejit mbi akull, dhe deklaroi se kriptomonedhat po bëheshin “gjithnjë e më shumë pjesë e rrjedhës kryesore”.
Në pranverë, ndërsa ankesat e klientëve bëheshin gjithnjë e më këmbëngulëse, zoti Kral tha se vonesat në pagesa shkaktoheshin nga një përditësim i faqes së bursës.
Ai i siguroi klientët se paratë do t’i merrnin brenda pak ditësh.
Por afati shtyhej vazhdimisht dhe zoti Kral nisi të kërcënonte gazetarët që vinin në dyshim versionin e tij.
Szymon Jadczak, gazetar investigativ në Wirtualna Polska, një portal i respektuar lajmesh, po hetonte problemet e Zondacrypto-s.
Ai tha se u shqetësua kur mori një mesazh nga zoti Kral ku përmendej historia private mjekësore e gazetarit, përfshirë një hematomë në tru.
“Më tha të kisha kujdes”, kujtoi zoti Jadczak në një intervistë në Varshavë.
Deri në prill, shqetësimi i klientëve ishte shndërruar në panik të plotë, pasi bursa ngrirë të gjitha tërheqjet e fondeve.
Në përpjekje të dëshpëruar për të ndalur largimin masiv të klientëve, zoti Kral u tha atyre se nuk kishin pse shqetësoheshin.
Ai deklaroi se Zondacrypto kishte 4.500 Bitcoin në rezervë, por se i duhej kohë për t’u qasur në to, sepse vetëm zoti Suszek, paraardhësi i tij i zhdukur, zotëronte çelësin digjital.
Ky version ngjalli menjëherë dyshime te ekspertët e kriptomonedhave, sepse “portofoli” i bllokuar që Kral identifikoi si vendin ku ndodheshin Bitcoinët e kompanisë kishte qenë joaktiv për afro një dekadë.
Më 29 qershor, dy muaj pasi faqja e internetit e Zondacrypto-s ishte mbyllur, Njësia e Inteligjencës Financiare e Estonisë ia revokoi licencën kompanisë mëmë.
Zondacrypto është bërë objekt debatesh dhe spekulimesh si në Parlamentin e Polonisë, ashtu edhe në mediat polake: a ishte ajo një kompani legjitime që thjesht u rrëzua nga investime të këqija në kriptomonedha, apo një ndërmarrje kriminale e ngritur për pastrimin e parave?
Bitcoin ka humbur gjysmën e vlerës së tij që nga tetori.
Prokurorët në Katovicë kanë hapur një hetim mbi “rrethanat e krijimit dhe funksionimit” të Zondacrypto-s.
Ndoshta i vetmi person që mund të japë përgjigje është zoti Kral, i cili nuk është parë prej katër muajsh.
Ka pasur disa raportime të pakonfirmuara se ai është parë në Izrael, Botsvanë dhe Dubai.
Robert Nogacki, avokati që përfaqëson klientët e bursës, mendon se zoti Kral ndoshta ndodhet në Azinë Juglindore.
Por, sipas tij, për Zondacrypto-n është i sigurt vetëm për një gjë:
“Ishte një mashtrim që nga dita e parë.”
Anatol Magdziarz kontribuoi në raportim.
Andrew Higgins është shefi i zyrës së The New York Times për Evropën Lindore dhe Qendrore, me seli në Varshavë.
