Nga Stéphanie Benz
1 tetor 2026
Mjaftoi një postim i vetëm në X që e gjithë bota e mikrobiologjisë të vihej në lëvizje. Pak ditë më parë, Dario Amodei, drejtuesi i Anthropic, njoftoi në X se modeli i tij Claude kishte zbuluar «një makineri të re molekulare», e cila potencialisht mund të përfaqësonte «një mekanizëm të ri të redaktimit të gjenomit». Por kjo hyrje e bujshme e kompanisë së inteligjencës artificiale në fushën e shkencave të jetës shkaktoi shpejt një bezdi të dukshme mes ekspertëve të fushës. Disa fillimisht e denoncuan si një operacion komunikimi. Më pas, shumë shpejt, lindën pyetje rreth ripërdorimit të mundshëm të të dhënave të studiuesve të vërtetë që përdornin Claude në punën e tyre. Në Institutin Pasteur, Aude Bernheim, specialiste e njohur e imunitetit bakterial dhe redaktimit të gjenomit, dhe Ernest Mordret, ekspert i mjeteve të IA-së të aplikuara në kërkimin gjenetik, po i ndjekin nga shumë afër këto diskutime. Ata pranuan të shpjegojnë për L’Express rëndësinë reale të njoftimeve të Anthropic – dhe pasojat e tyre tashmë shumë konkrete në botën e kërkimit biomjekësor. Intervistë.
L’Express: A mendoni se modeli i IA-së Claude mund të ketë zbuluar një mekanizëm të ri të redaktimit të gjenomit, siç pretendon Dario Amodei, drejtuesi i Anthropic?
Aude Bernheim: Këto deklarata duhen relativizuar. Sipas mendimit tim si eksperte e kësaj fushe, kjo «zbulesë» nuk do të mund të përdoret si mjet për redaktimin e gjenomit. Të paktën për momentin, asgjë nuk na lejon ta pohojmë këtë. Por, përpara se të arrijmë deri aty, lexuesit tuaj duhet ta kuptojnë mirë realitetin e asaj që ka bërë Anthropic – dhe përse pas këtyre njoftimeve ka mbi të gjitha shumë komunikim.
Për kujtesë, në vitin 2012, francezja Emmanuelle Charpentier dhe amerikania Jennifer Doudna treguan se sistemet CRISPR-Cas – të cilat janë mekanizma të mbrojtjes imunitare te bakteret – mund të përdoren për të redaktuar gjenomin, pak a shumë sikur të ndryshoheshin shkronjat e një teksti. Kjo u solli atyre Çmimin Nobel. Që atëherë, shumë shkencëtarë të tjerë kanë kërkuar mjete të ngjashme, të cilat gjithashtu, në një mënyrë ose në një tjetër, mund të mundësojnë redaktimin e ADN-së. Për këtë qëllim, ata përdorin baza të mëdha të dhënash gjenomike, në të cilat kërkojnë familje të reja proteinash potencialisht interesante – një qasje që në zhargonin tonë quhet «genome mining», pra kërkim sistematik në të dhënat gjenomike.
Çdo vit, qindra shkencëtarë të specializuar në këtë fushë mblidhen në një konferencë në Shtetet e Bashkuara dhe shumë ekipe paraqiten me mekanizma të rinj të redaktimit të gjenomit. Është një fushë kërkimore jashtëzakonisht aktive, sepse çdo herë këto zbulime mund të patentohen dhe potencialisht mund të kenë zbatime në biologji ose mjekësi. Fusha është edhe më e gjerë për shkak se sasia e gjenomeve bakteriale që mund të eksplorohen është gjigante. Kjo do të thotë se identifikimi i familjeve të proteinave me funksione të panjohura është, në të vërtetë, mjaft i lehtë. Ajo që është shumë më e vështirë është të përcaktohet më pas funksioni i tyre dhe, rrjedhimisht, dobia e tyre e mundshme. Dhe, për momentin, Anthropic pikërisht nuk thotë se çfarë funksioni ka zbulimi i saj. E vetmja gjë që duket vërtet e re në këtë fazë është se një pjesë e punës kërkimore u është deleguar agjentëve të IA-së.
Vetëm një pjesë?
A.B.: Po, edhe këtu nuk jam e sigurt se procesi ka qenë plotësisht i automatizuar. Bëhet fjalë për një çështje të rëndësishme për ekspertët e fushës, por duket se, në të vërtetë, ishin studiuesit e Anthropic ata që i treguan IA-së se për cilën familje molekulash duhej të interesohej…
Ernest Mordret: Risia e madhe, megjithatë, është përdorimi i agjentëve të IA-së për këtë lloj pune. Kjo nuk ishte bërë kurrë më parë. Këto modele duket se kanë aftësinë ta lexojnë ADN-në dhe të identifikojnë aty informacione interesante. Në këtë rast, bëhet fjalë për sekuenca nukleotidike – ekuivalenti i fjalëve në një tekst, për të vazhduar metaforën e redaktimit – që përsëriten në vende të ndryshme të gjenomit. Një njeri e ka të vështirë t’i dallojë; është një detyrë mjaft e vështirë. Duket se Claude Mythos, një nga modelet më të avancuara të Anthropic, është i aftë ta bëjë këtë. Është befasuese, sepse IA-ja, në parim, nuk është programuar për këtë detyrë. Më pas, mes të gjitha fragmenteve të ADN-së të identifikuara nga sistemi, duket se përsëri një agjent i IA-së ka bërë një përzgjedhje paraprake të atyre më interesantëve, por nën mbikëqyrjen e studiuesve. Pra, kjo mbetet ende disi një bashkëveprim mes njerëzve dhe IA-së.
A.B.: Pikërisht, vazhdojmë të jemi në një proces bashkëzhvillimi. Anthropic sugjeron se një pjesë e madhe e punës është bërë nga modeli i saj Claude, por mendoj se nuk duhet nënvlerësuar roli i luajtur nga njeriu. Megjithatë, mjeti i tyre duket vërtet i fuqishëm dhe interesant, sepse gjenerimi i të dhënave paraprake dhe përzgjedhja e tyre sipas rëndësisë është një punë e mundimshme. Delegimi i disa prej këtyre detyrave tek agjentët mund të na kursejë kohë.
Por, përtej kësaj, e gjithë çështja është pra të kuptohet dobia e mundshme e këtij mekanizmi të ri molekular të identifikuar nga Anthropic?
A.B.: Pikërisht. Kjo kërkon rikthimin në laborator, në bankën laboratorike, dhe kryerjen e eksperimenteve. Në këtë fazë, Anthropic nuk ka demonstruar se molekulat e përmendura shfaqin ndonjë aktivitet të veçantë biokimik. Mbi të gjitha, lidhja me redaktimin e gjenomit nuk është vërtetuar. Sistemi i përshkruar nuk i ngjan në hollësi një sistemi CRISPR dhe, në këtë fazë, të dhënat e publikuara nga Anthropic nuk lënë të kuptohet se ai mund të përdoret për redaktimin e ADN-së. Shumë pyetje rreth kësaj çështjeje mbeten pa përgjigje.
Në këto kushte, cili është kontributi real i punës së tyre?
A.B.: Pikërisht këtu çështja bëhet njëkohësisht vërtet teknike dhe, mbi të gjitha, shumë polemike. Familja e proteinave që ata kanë gjetur, duke gjykuar nga të dhënat e publikuara, u ngjan «retroneve». Te bakteret, retronet prodhojnë një molekulë të veçantë, një përzierje të ADN-së dhe ARN-së, e cila u mundëson atyre të mbrohen kundër viruseve. Aktualisht, shumë laboratorë në mbarë botën po punojnë me këtë lloj makinerie molekulare. Mes tyre është një koleg spanjoll që punon në Danimarkë, Mario Mestre, i cili prej vitesh kryen kërkime të avancuara në këtë fushë. Prej të paktën një viti, ai po punon pikërisht me familjen e proteinave të përmendur nga Anthropic. Ky studiues ka zhvilluar disa mjete bioinformatike për këtë qëllim. Dhe pak ditë më parë, ai i shpjegoi The New York Times se përdorte Claude në punën e tij… Për rrjedhojë, ai po shtron pyetjen – dhe bashkë me të e gjithë komuniteti ynë i specialistëve: a mund t’i ketë ripërdorur Claude të dhënat e tij në një mënyrë apo në një tjetër?
E.M.: Sigurisht, askush nuk mund ta dijë këtë dhe rastësitë ekzistojnë. Anthropic siguron se nuk ka ndodhur kështu, por kjo është e paverifikueshme. Dhe ajo që e bën situatën disi shqetësuese është se kjo të kujton atë që ndodhi në fillim të muajit në fushën e matematikës, me zgjidhjen e ekuacionit Navier-Stokes nga një model i zhvilluar nga OpenAI, konkurrenti i Anthropic. Edhe atje, matematikanët po përdornin pikërisht mjetet e OpenAI për punime shumë të ngjashme. Që atëherë, të gjithë jemi disi në gatishmëri…
Nëse përdorni Claude, kjo duhet t’ju ketë bërë më të rezervuar…
E.M.: Në Institutin Pasteur jemi të vetëdijshëm për këto çështje të sovranitetit të të dhënave. Tregojmë vigjilencë për këtë çështje dhe bëjmë çmos për të përzgjedhur modelet që përdorim në aktivitetet tona kërkimore. Aktualisht po bëhen përpjekje të konsiderueshme brenda institutit për të konceptuar dhe zhvilluar mjete që u përgjigjen këtyre sfidave.
A.B.: Ne tregojmë kujdes, por shumë kompani bioteknologjike dhe laboratorë që merren me «genome mining», pra me kërkimin sistematik në të dhënat gjenomike, janë të shqetësuar, sepse shumë prej tyre përdorin Claude për kërkimet e tyre. Mendoj se shumica tashmë kanë filluar të kërkojnë zgjidhje për sigurimin e të dhënave të tyre.
Megjithatë, Anthropic bëri një hyrje të bujshme në fushën e biologjisë. Përse ky interes i papritur për të kryer vetë kërkime në këtë fushë, në vend që t’ua ofrojë modelet e saj specialistëve?
E.M.: Kjo megjithatë ngjan me një operacion komunikimi, për të provuar se ata do të mund të luajnë rol edhe këtu dhe për të rritur vlerësimin e kompanisë përpara daljes së saj në bursë.
A.B.: Duhet pasur parasysh se ata e nisën laboratorin e tyre pranverën e kaluar. Ka shumë pak fusha të biologjisë në të cilat është e mundur të prodhohen rezultate në më pak se gjashtë muaj dhe redaktimi i gjenomit është një prej tyre. Duhet të kenë menduar se shumë shpejt do të mund të komunikonin një sukses. Dhe kjo është edhe më interesante për ta, sepse sot shumë njerëz kanë dëgjuar tashmë për CRISPR-in. Tema është në modë!
Por Anthropic nuk është e vetmja që shumëfishon komunikimet e ekzagjeruara. Këtë verë u fol shumë për viruse të krijuara nga IA-ja. Bëhet fjalë për viruse bakteriale, të cilat nuk infektojnë njerëzit. Këtu kemi biseduar me ekipet që qëndrojnë pas këtij publikimi dhe mua më bëri veçanërisht përshtypje një dukuri biologjike magjepsëse që ata vëzhgojnë: kanë gjeneruar shumë gjenome virale, por të vetmet që duken funksionale rezultojnë të jenë shumë të afërta me viruse tashmë të njohura. Kjo nxjerr në pah kufizimet e qasjeve sintetike: për momentin, ato mundësojnë vetëm gjenerimin e varianteve të viruseve të njohura, gjë që mund ta relativizojë nocionin e «viruseve sintetike».
Megjithatë, këto njoftime kanë shkaktuar shumë frikë…
A.B.: Të gjithë këta laboratorë, përfshirë emrat e mëdhenj të IA-së, komunikojnë për atë që IA-ja mund t’i sjellë kërkimit në biologji, ndërkohë që theksojnë edhe rreziqet e saj. Për momentin, aftësia e sistemeve të IA-së për të sintetizuar viruse të rinj që më pas do të rezultonin funksionalë në laborator është ende e kufizuar. Kjo nuk do të thotë se nuk duhen vendosur korniza dhe se këto kërkime nuk duhen mbikëqyrur. Kjo është thelbësore. Por, duke dhënë vazhdimisht alarmin, të gjithë këta aktorë mbi të gjitha do të arrijnë ta bashkojnë shoqërinë kundër tyre dhe kundër përdorimit të inteligjencës artificiale në biologji, ndërkohë që, pa asnjë dyshim, ajo do të na mundësojë të bëjmë zbulime të jashtëzakonshme. Duhet promovuar kërkimi i përgjegjshëm dhe i rregulluar.
E.M.: Në të njëjtën kohë, nuk duhet minimizuar tepër hyrja e Anthropic në këtë treg, sepse ata kanë arritur të bëjnë rekrutime shumë strategjike. Mes tyre është John Jumper, autori i parë i AlphaFold, mjetit të IA-së të aftë të parashikojë strukturën tredimensionale dhe palosjen e proteinave, i shpërblyer me Çmimin Nobel në vitin 2022. Është krejtësisht e mundur që, pas këtyre njoftimeve të para me një rëndësi realisht të kufizuar, ata të dalin me zbulime të vërteta, sepse disponojnë burime gjigante./L’Express
