Nga Sébastien Le Fol dhe Thomas Mahler
Është një ese për një disfatë dërrmuese që, çuditërisht, ngjall shpresë. Nga 10 maji 1940, fillimi i ofensivës gjermane, deri më 22 qershor 1940, kur u nënshkrua armëpushimi në lëndinën e Rethondes, Franca përjetoi katastrofën më poshtëruese të historisë së saj. Në La Chute (Seuil), Julian Jackson analizon me hollësi shkaqet ushtarake, politike dhe shoqërore të një kolapsi ushtarak që u shoqërua me një kataklizëm me përmasa biblike: 6 deri në 8 milionë francezë braktisën shtëpitë e tyre dhe morën rrugën e «eksodit». Por historiani britanik tregon në mënyrë bindëse se, ndonëse Franca e viteve 1930 vuante vërtet nga probleme serioze, asgjë nuk ishte e paracaktuar. Ndryshe nga interpretimi i «dekadencës» i imponuar nga regjimi i Vichy-së, Republika e Tretë nuk kishte mbërritur në fazën e saj terminale.
Profesor në Queen Mary University në Londër, Julian Jackson është gjithashtu autor i një biografie referuese për gjeneralin de Gaulle (De Gaulle, une certaine idée de la France, Points), e cila frymëzoi diptikun e Antonin Baudry-t, La Bataille de Gaulle. Pas një nisjeje shumë të dobët, që ngriti frikën për një katastrofë industriale, të dy filmat triumfuan në kinema, dëshmi se vendi ynë di t’i realizojë rikthimet spektakolare.
Në një kohë kur Franca është sërish e pushtuar nga ankthi i rënies dhe fantazma e kolapsit — këtë herë ekonomik — ne shkuam të intervistonim historianin britanik. Me një frëngjishte të mrekullueshme dhe jo pa humor, ai na kujtoi se ne francezët kemi prirjen të merremi paksa tepër me veten, gjë që nuk na ndihmon aspak në moral.
L’Express: Libri juaj tingëllon fuqishëm në Francën e vitit 2026. Mes perspektivës së një krize të borxhit dhe asaj të një raundi të dytë midis Marine Le Pen dhe Jean-Luc Mélenchon, gjendja shpirtërore nuk është aspak optimiste. Pas kaosit të 17 tetorit, disa madje bëjnë një paralelizëm me vitin 1940.
Julian Jackson: Franca e viteve 1930 kishte probleme, por banorët e saj ishin shumë larg dëshpërimit. Pasi takoi disa politikanë gjatë vizitës së tij në Paris në tetor 1939, deputeti britanik Harold Nicolson shkruante se francezët kishin besim absolut te fitorja. Ndërkohë, ai i konsideronte britanikët disfatistë. Sot kjo mund të na duket e pabesueshme. Është harruar pacifizmi britanik. Është harruar se sa i mangët ishte riarmatimi anglez, ndërkohë që Franca e kishte kuptuar shkallën e rrezikut. Është harruar gjithashtu se në shtator 1939, në Berlin, atmosfera ishte e zymtë dhe pesimiste. Një sondazh i realizuar në mars 1939 tregonte se 70 për qind e francezëve nuk donin më të pranonin kompromise të tjera me Gjermaninë pas Marrëveshjes së Mynihut. Midis viteve 1938 dhe 1940, Franca përjetoi një rimëkëmbje të vërtetë ekonomike, ushtarake dhe politike. Në një raport të hartuar në vitin 1940, ambasadori i Britanisë së Madhe vlerësonte se masa e popullit francez ishte e shëndoshë, por se nuk kishte pasur mundësinë ta dëshmonte vlerën e vet. Ai e krahasonte Francën me një njeri të trullosur nga një goditje e papritur, i cili nuk kishte mundur të ngrihej përpara goditjes përfundimtare. Ky imazh më duket shumë i saktë.
Në sytë e gjithë botës, ishte e pamundur që Franca të binte…
Roosevelt ishte frankofil, ai besonte te Franca. Disfatën e vitit 1940 e përjetoi si një traumë. Për të, Franca pushonte së qeni një vend i madh dhe de Gaulle i dukej një personazh absurd që pretendonte madhështinë e humbur të këtij vendi. Në anglisht thuhet the fall of France, rënia e Francës; është diçka më e fortë se «débâcle». Ishte një ngjarje botërore me pasoja të rënda: Italia e Mussolinit hyn në luftë dhe japonezët pushtojnë Indokinën.
Krahasimi që bëni mes Francës së vitit 1940 dhe asaj të vitit 1914 është shumë domethënës…
Plani i Joffre-it në vitin 1914 ishte po aq i çmendur sa ai i Gamelin-it në vitin 1940! Vetëm se, në vitin 1914, francezët patën kohë ta merrnin veten falë betejës së Marnës dhe gabimeve gjermane. Historiani Jean-Jacques Becker ka treguar se legjenda e një France entuziaste për luftën në vitin 1914 ishte e rreme. Kishte lot dhe dëshpërim. Një historian kërkon gjithmonë shkaqe të thella. Disfata e vitit 1940 është paksa si hunda e Kleopatrës: një gjë e vogël mund të shkaktojë tronditje të mëdha. Morali mund të ndryshojë nga një çast në tjetrin dhe të çojë drejt fitores. Por ngritja e moralit kushtëzohet gjithashtu nga vetë fitorja!
Sipas jush, disfata e vitit 1940 ishte para së gjithash një disfatë ushtarake: rezultat i një gabimi strategjik dhe vlerësimi. Por a ekzistonin mjetet ushtarake për ta shmangur?
Franca ishte mjaftueshëm e pajisur për të mos humbur. Ajo kishte afërsisht të njëjtin numër tankesh sa gjermanët. Tanku francez ishte madje më efikas. Francezët u zunë në befasi nga vendimi i gjermanëve për të kaluar përmes Ardeneve. Strategjia franceze ishte konceptuar për të fituar një luftë të gjatë.
Në fund të fundit, ishte një llogari e mirë!
Mund të thuhet se francezët e fituan luftën e gjatë!
Qershorin e kaluar, Franca nderoi historianin Marc Bloch duke e futur në Panteon. Në L’Étrange Défaite, ai ia atribuon disfatën shkaqeve të tjera, jo vetëm ushtarake, veçanërisht morale. A nuk është pikërisht vizioni i tij ai që vazhdon të mbizotërojë në imagjinatën franceze?
Vetë ekzistenca e Marc Bloch-ut është prova se ai e kishte gabim në L’Étrange Défaite. Ai kishte krijuar një shkollë historike jashtëzakonisht novatore: Annales. Vetë rrugëtimi i tij dëshmon gjallërinë intelektuale të Francës së viteve 1930. Argumenti i librit të tij është se Franca ishte sklerotizuar. Por Franca e Marc Bloch-ut nuk ishte e sklerotizuar! Mendoni për kinemanë franceze të viteve 1930, për École de Paris, për Nouvelle Revue française… Disfata ushtarake e vitit 1940 është tashmë mjaft poshtëruese për francezët. Përse, për më tepër, t’i bëjmë të turpërohen për atë humbje?
Sipas jush, interpretimi që Marc Bloch dhe të tjerë i kanë bërë kësaj ngjarjeje është tepër moralizues?
Nuk dua ta krahasoj Marc Bloch-un me Pétain-in, por edhe tek ai ka një frymë dekadence. Ai fajëson pothuajse të gjithë: borgjezët, punëtorët, sindikatat, mësuesit. Një tjetër historian i madh, Jean-Baptiste Duroselle, shkroi një libër që titullohej La Décadence. A ishte Fronti Popullor dekadent? Ai nuk pati plotësisht sukses. Por u dha fund ligave fashiste dhe nisi riarmatimin. Falë Frontit Popullor, Franca kishte tanke në vitin 1940! Pétain-i, nga ana e tij, fliste për «frymën e kënaqësisë». Më pëlqen shumë ai vizatim, i riprodhuar në librin tim, ku dy fshatarëve u bëhet qortim se paskëshin gjetur kënaqësi te Cocteau, Gide dhe Proust, te këto shkrime imorale… Është një imazh kaq thellë i rrënjosur në përfytyrimin francez për vitin 1940.
Po te De Gaulle?
Nëse lexoni thirrjen e 18 qershorit, diagnoza e tij është ajo e një disfate ushtarake. Në thelb, ai thotë: rënia u shkaktua nga arsye të momentit, por Franca nuk është dekadente. Si komb, ne mbetemi këtu, jemi të fortë. Më vonë, De Gaulle pati një interpretim tjetër të disfatës. Ai mendonte se Republika, elitat dhe institucionet nuk funksiononin. Ai e kishte vitin 1940 në mendje kur hartonte Kushtetutën e Republikës së Pestë. Neni 16 i Kushtetutës, i cili i jep kreut të shtetit mundësinë të marrë masa të jashtëzakonshme, buron prej andej. Ai ka thënë këtë fjali të mrekullueshme për Albert Lebrun-in, presidentin e fundit të Republikës së Tretë: «Si kreut të shtetit i kishin munguar dy gjëra: të ishte një udhëheqës dhe të kishte një shtet.» Është pothuajse një sentencë e një perandori romak!
Vichy dhe Pushtimi kanë frymëzuar shumë filma dhe libra, siç mund të shohim sërish këtë vit me Notre salut ose Les Rayons et les Ombres. Po viti 1940?
Ka shumë pak vepra për disfatën, sikur të ishte një diell i zi që nuk mund ta shikoje. Në kinema janë Jeux interdits i René Clément-it, Bon voyage i Jean-Paul Rappeneau-t; në letërsi, Irène Némirovsky. Por është shumë pak. Historia e kolaboracionizmit është e neveritshme, por magjepsëse. Historia e Rezistencës është heroike. Ndërsa viti 1940 është i vështirë.
Kulti i njeriut providencial është ende shumë i gjallë në Francë. Ne e lexojmë historinë tonë përmes figurave të mëdha. Por në librin tuaj tregoni rolin që luajtën personalitete si Edouard Daladier dhe Paul Reynaud. Ata nuk ishin aq të paaftë!
Kryetar i Këshillit të Ministrave në vitin 1940, Paul Reynaud ishte një Clemenceau në potencial, por tronditja e përfshiu. Krahasuar me një Bruno Retailleau ose një Gabriel Attal, ai ishte një figurë me përmasa shumë të mëdha! Paraardhësi i tij Daladier ishte njeriu më popullor i Republikës së Tretë midis viteve 1938 dhe 1940. Këta burra ishin të përshtatshëm për institucione që dinin t’i përdornin.
Por çfarë u mungoi?
De Gaulle kishte admirim shumë të madh për Reynaud-n, i cili ishte mbështetësi i tij i parë dhe e futi në qeveri. Mund të thuhej pothuajse se, pa Reynaud-n, nuk do të kishte pasur De Gaulle. Në një situatë normale, Reynaud do të kishte qenë një burrë i madh shteti, por sipas gjeneralit i mungonte ajo shkëndijë që e bën dikë «udhëheqës». Unë jam i rezervuar ndaj kësaj fjale, sepse ajo përkthehet si Führer, Caudillo apo Duce. Çfarë e përcakton një udhëheqës? Është e vështirë ta thuash.
Francezët e vitit 2026 nuk janë larg idesë se kanë disa Paul Reynaud mjaft të mirë, por nuk kanë De Gaulle…
Sipas mendimit tim, edhe një Paul Reynaud, për fillim, nuk do të ishte keq! (qesh)
Si e përjetuat suksesin e dy filmave të Antonin Baudry-t të frymëzuar nga biografia juaj? Çfarë na thotë kjo për Francën?
Ajo që më bëri përshtypje ishte të shihja se sa pak e njihnin këtë histori francezët, të cilët të gjithë e quajnë veten golistë. Rezistencën e njohim më mirë sesa Francën e Lirë. Shumë pak francezë do të dinin të thoshin se çfarë ndodhi në Bir Hakeim apo kush ishte Leclerc. Filmi ka një dimension shumë të rëndësishëm pedagogjik. Ai e paraqet gjithashtu de Gaulle-in si një qenie jashtë normales. Ky njeri u përpoq t’i rikthente magjinë politikës.
A mund të ekzistonte sot një personazh i tillë? Edhe atëherë, si njeri i shekullit XIX, ai dukej pothuajse anakronik…
Ishte konteksti ai që e bëri të mundur. E urrej kur dëgjoj të thuhet se «na mungon një De Gaulle». Ne nuk jemi në vitin 1940. Francezët janë të fiksuar pas krizës së tyre, por kjo është gjithashtu një krizë gjermane, amerikane, britanike. Është një krizë globale e demokracisë liberale.
Pra, francezët kanë prirjen ta shikojnë tepër kërthizën e tyre?
Jeni tepër të fiksuar pas vetes! Dhe pastaj ekziston një deformim kulturor francez: ju mendoni se kushtetutat mund të zgjidhin gjithçka. Kjo më ka mahnitur gjithmonë.
A është ky obsesion një trashëgimi e De Gaulle?
Jo, është një trashëgimi e Revolucionit Francez, e abatit Sieyès. Atyre që kërkojnë një Republikë të Gjashtë kam dëshirë t’u them: na tregoni se si do të dukej! Të gjitha kushtetutat kanë mangësi. Për mua, problemi i sotëm është implozioni i partive politike. Dhe jo vetëm në Francë.
Ju thoni se është shumë e vështirë të bëhet psikologjia e një kombi. Por në dritën e vitit 1940, a mund të thoni se nga çfarë varet morali i një populli?
Morali është diçka shumë e luhatshme, gjithmonë në formim dhe shumë e brishtë. Morali i britanikëve në vitin 1939 nuk ishte i mirë. Në momentin e shpalljes së luftës, njerëzit mendonin: nuk e duam, por meqë jemi në luftë, duhet ta fitojmë.
A mund të gjejnë francezët e vitit 2026, në rrëfimin e rënies së tyre të vitit 1940, arsye për të shpresuar? A ka aty mësime optimizmi, apo të paktën arsye për ta relativizuar pesimizmin tonë?
Mendoj se libri im është shumë optimist për ju. Në të flas për qëndrueshmërinë dhe shpirtin krijues të kombit francez në vitet 1930. Jo gjithçka ishte humbur. De Gaulle ishte i vetëdijshëm për këtë. Ai e mbrojti këtë ide deri në fund. Kjo është rëndësia e tij në histori. Mund të tallesh me fjalën «madhështi», disi të vjetruar, të cilën ai e ngrinte si flamur. Por, duke e përdorur, donte të thoshte se Franca kishte jashtëzakonisht shumë mundësi. Interpretimi 100 për qind pesimist i vitit 1940 është i gabuar.
Nëse asgjë nuk ishte e paracaktuar, ekziston megjithatë një fatalitet: rënia e Evropës. Pas viteve 1914-1918, viti 1940 ishte një pikë e dytë kthese. Dhe evropianët kanë ndjesinë se po jetojnë vazhdimin e kësaj rënieje. A nuk e përjetojnë të njëjtën ndjesi anglezët, të cilët dikur dominonin planetin?
Brexit-i ishte një mënyrë për t’u kapur pas diçkaje që nuk ekzistonte më. Nigel Farage shikon pareshtur Dad’s Army, një serial shumë humoristik për britanikët trima gjatë luftës. Lufta e përforcon vizionin e tij për një Britani të Madhe të ngrirë në kohë, të bardhë dhe madhështore. De Gaulle, nga ana tjetër, ishte realist dhe i kthjellët për këtë rënie të Evropës. Por ai mendonte se ishte ende e mundur të bëhej diçka, edhe nëse, në planin afatgjatë, gjithçka ndoshta do të humbiste. (Burimi: L’Express, 18 tetor 2026, Sébastien Le Fol dhe Thomas Mahler)
