Nga Stéphanie Benz
Asnjëherë shkenca nuk është dukur kaq e kontestuar, kaq e kërcënuar. Një vënie në pikëpyetje në shkallë të gjerë që, paradoksalisht, po ndodh pikërisht në momentin kur po fillojmë të prekim nga afër përparimet e jashtëzakonshme që do të na sjellin dekadat e fundit të kërkimeve në biologji, por edhe në fizikë dhe informatikë. Falë kureshtjes së pangopur të shkencëtarëve në mbarë botën, përparimet terapeutike tashmë po ecin me një shpejtësi marramendëse. Pikërisht këtë histori ka dashur të tregojë Prof. Eric Vivier, president i Paris Saclay Cancer Cluster, në librin Ces nouvelles découvertes qui nous guérissent (“Këto zbulime të reja që na shërojnë”), botuar këto ditë nga shtëpia botuese Odile Jacob.
Ky libër, i bashkëshkruar me Prof. Florence Sabatier, e cila drejton laboratorin e kulturës dhe terapisë qelizore të Assistance publique – Hôpitaux de Marseille, rikthehet te origjina e dhjetë inovacioneve të mëdha që po ndryshojnë situatën për pacientët: antitrupat monoklonalë, qelizat CAR-T, terapitë qelizore, vaksinat me ARN mesazhere, redaktimi i gjenomit… Një mundësi për të kuptuar më mirë këto teknologji të avancuara, arritjet e të cilave tashmë zënë rregullisht faqet e para të mediave. Por edhe për të përcjellë një mesazh kyç të këtij imunologu, puna e të cilit është vlerësuar me shumë çmime – si këto ditë me çmimin William Coley të Cancer Research Institute në SHBA: asgjë nga këto nuk do të kishte qenë e mundur pa kërkimin themelor.
Një frymë optimizmi, e çmuar në kohët e sotme. Por që megjithatë shoqërohet edhe me njëfarë shqetësimi: a ekziston rreziku që inteligjenca artificiale, pikërisht ajo që ka bërë të mundura shumë zbulime dhe po e përshpejton kërkimin, ta mbysë pak nga pak imagjinatën dhe krijimtarinë e studiuesve? Intervistë.
L’Express: Në librin tuaj tregoni se po jetojmë një nga ato periudha kur përparimi shkencor përshpejtohet. Çfarë e bën kaq të jashtëzakonshme periudhën aktuale?
Prof. Eric Vivier: Shpërthimi i njohurive tona për botën e gjallë, i ndërthurur me përparimet e mjeteve digjitale, po çon në inovacione teknologjike të paimagjinueshme vetëm pak vite më parë. Këto inovacione, nga ana e tyre, e çojnë edhe më shpejt përpara dijen tonë, ndërkohë që hapin perspektiva të jashtëzakonshme në fushën e parandalimit dhe trajtimit. Shembujt janë të shumtë, por për mua revolucioni më përfaqësues është ai i “single cell”, ose sekuencimit në nivel të qelizës së vetme, i cili na mundëson të kuptojmë funksionimin e organizmit tonë me një nivel hollësie që më parë nuk do ta kishim imagjinuar.
Tashmë mund të marrim një ind dhe të studiojmë veçmas gjenomin e secilës prej qelizave që e përbëjnë, për të analizuar shprehjen e 23.000 gjeneve të tyre. Sasia e të dhënave që krijohet në këtë mënyrë është marramendëse. Për fat të mirë, matematikanët dhe inteligjenca artificiale u kanë ardhur në ndihmë biologëve, duke na ndihmuar t’i sistemojmë të gjitha këto informacione. Kështu kuptojmë më mirë jo vetëm se si funksionon secila qelizë, por edhe se si ndërveprojnë ato me njëra-tjetrën dhe përse janë të gjitha të ndryshme, megjithëse ndajnë të njëjtën ADN. Pra, tashmë kemi një pamje jashtëzakonisht të hollësishme të asaj që ndodh në organizmin tonë: kjo është një transformim themelor që po përmbys absolutisht të gjitha fushat e kërkimit biologjik.
Keni shembuj të tjerë?
Duhet patjetër të përmendim edhe aftësinë tonë për të përdorur ARN-në, e cila sot na mundëson t’i shndërrojmë qelizat tona në fabrika të vogla që prodhojnë proteina sipas nevojave tona. Vaksinat kundër Covid-it e dëshmuan këtë: për të gjeneruar një përgjigje imunitare nuk injektohej një pjesë e virusit, por kodi i ARN-së që u mundësonte qelizave tona ta prodhonin vetë atë. Kjo u bë e mundur falë një shpikjeje shumë të zgjuar: “nanogrimcave lipidike”, një term i ndërlikuar që përshkruan pika jashtëzakonisht të vogla yndyre të përbëra nga katër lipide. Ato mund të përdoren si transportuese të ARN-së. Duke i “dekoruar” në sipërfaqe me antitrupa, të cilët do të veprojnë si GPS, bëhet e mundur që ato të drejtohen drejt cilitdo lloj qelize. Është magjike. Imagjinoni: falë kësaj teknologjie, shkencëtarët po bëjnë të mundur që një nga terapitë më të avancuara në onkologji, qelizat CAR-T, të prodhohet drejtpërdrejt brenda organizmit të pacientëve, ndërkohë që sot duhet t’u merren pacientëve qelizat e bardha të gjakut, të dërgohen në laboratorë shpesh të largët për t’u modifikuar gjenetikisht dhe më pas t’u riinjektohen. Dhe ky është vetëm një nga shembujt e mundësive që hap kjo teknologji.
Këto nanogrimca lipidike mund të transportojnë gjithashtu makina të vogla molekulare për redaktimin e gjenomit, si CRISPR ose mjetet edhe më të fuqishme që janë zhvilluar gjatë viteve më të fundit. Kjo bën të mundur korrigjimin e anomalive gjenetike shumë më lehtë se më parë. Me pak fjalë, tashmë kemi mjetet për ta vëzhguar botën e gjallë në të gjitha shkallët e mundshme dhe kemi gjithashtu aftësinë për ta modifikuar në të gjitha nivelet, nga molekula deri te organet e plota.
Në fakt, në librin tuaj tregoni gjithashtu se si mjekësia rigjeneruese ka bërë hapa gjigantë shumë kohët e fundit, ndërkohë që deri tani dukej si diçka e marrë nga fantashkenca…
Po, dhe është vërtet mjaft e pabesueshme. Sot mjafton të marrësh një printer të zakonshëm me bojë dhe, në vend të bojës, të përdorësh qeliza në një mjedis kulture për të printuar inde njerëzore. Bashkautorja ime, Florence Sabatier, prodhon në këtë mënyrë inde në laboratorin e saj në Marsejë për pacientët me djegie të rënda, duke përdorur qelizat e tyre të kultivuara in vitro, me qëllim që të ndihmojë shërimin e tyre. Natyrisht, ende nuk kemi arritur në pikën që të prodhojmë organe sipas kërkesës, sepse bioprintimi 3D përballet ende me sfida të mëdha. Duke filluar nga një çështje që mbetet kryesisht e pazgjidhur: si të integrojmë në organet e printuara – kur të dimë ta bëjmë këtë në një shkallë të mjaftueshme – një rrjet funksional enësh gjaku dhe si t’i lidhim këto enë artificiale me qarkullimin e gjakut të marrësit?
Nga ana tjetër, terapitë qelizore po përparojnë me shpejtësi të madhe. Më shumë se 70 prova klinike janë në zhvillim për diabetin e tipit 1, me synimin për të siguruar qeliza funksionale që prodhojnë insulinë, si dhe për sëmundjet e retinës ose sëmundjet e zemrës. Dhe në shkurt të këtij viti, Japonia bëri një hap të ri përpara, duke dhënë miratim të kushtëzuar për dy produkte të terapisë qelizore. Nga njëra anë, një trajtim që synon transplantimin në trurin e pacientëve me Parkinson të prekursorëve të neuroneve që prodhojnë dopaminë. Nga ana tjetër, fasha qelizash kardiake për trajtimin e insuficiencës së rëndë të zemrës. Duke i shtyrë gjithnjë e më tej kufijtë e padijes gjatë dekadave të fundit, shkenca po hap rrugën drejt një kujdesi më të mirë për shumë pacientë që vuajnë nga patologji të konsideruara deri tani të pashërueshme. Në klimën e përgjithshme të zymtë, na dukej e rëndësishme ta përcillnim këtë mesazh shprese.
Me IA-në zgjidhim më shumë sesa eksplorojmë, ndërsa përparimet e mëdha shkencore ndodhin pikërisht atje
Në librin tuaj theksoni mbi të gjitha rëndësinë e kërkimit themelor, pa të cilin këto përparime nuk do të kishin qenë kurrë të mundura…
Ky është një nga mesazhet kryesore të librit tonë: asnjë nga zbatimet që përshkruajmë nuk ishte menduar paraprakisht nga shpikësit e tyre. Ato janë vetëm fryt i kureshtjes së tyre. Biologet Emmanuelle Charpentier dhe Jennifer Doudna, të nderuara me Çmimin Nobel për zbulimin e CRISPR-it, në fillim thjesht përpiqeshin të kuptonin se si mbrohen bakteret nga viruset, një pyetje që, në pamje të parë, u intereson pak njerëzve! E njëjta gjë vlen për Marcel Dorée dhe kolegët e tij nga Montpellier, të cilët kontribuuan në zbulimin e biologjisë që qëndron në themel të kancerit: ata vetë thjesht donin të kuptonin pse dhe si shumohen qelizat, duke studiuar qelizat vezë të yjeve të detit. Ata nuk punonin aspak me tumoret dhe, megjithatë, zbulimi i tyre ishte themelor për zhvillimin e trajtimeve që synojnë mekanizmat e shumimit qelizor.
Këta shembuj dhe shumë të tjerë tregojnë, mbi të gjitha, se duhet t’u besojmë studiuesve. Nuk e shpikëm elektricitetin duke vendosur të përmirësonim qiririn: kërkimi nuk mund të drejtohet sipas zbatimeve të tij! Shkencëtarët duhet të lejohen të eksplorojnë në të gjitha drejtimet dhe t’i thellojnë temat që u interesojnë. Disa ndoshta do të mjaftohen vetëm duke i mbyllur sërish dyert që kanë hapur, por të tjerë do të bëjnë zbulime që do ta revolucionarizojnë njerëzimin. Është rastësi, por libri ynë po botohet në fillim të fushatës presidenciale. Ndoshta është vetëm një dëshirë e mirë, por shpresojmë që ai të ndihmojë për t’i bindur udhëheqësit tanë të ardhshëm për rëndësinë e ruajtjes së kërkimit themelor, pa të cilin nuk do të ketë më inovacion.
Ju jeni gjithashtu president i Paris Saclay Cancer Cluster. A mund të ndryshojnë përfundimisht situatën për pacientët përparimet e ndryshme që përshkruani në librin tuaj?
Por situata tashmë ka ndryshuar shumë! Më shumë se një e treta e pacientëve përfitojnë nga trajtimet me imunoterapi. Disa prej tyre shërohen, ose jetëgjatësia e tyre rritet në mënyrë të konsiderueshme. Ndër përparimet më të fundit të rëndësishme është zhvillimi më në fund i një ilaçi kundër onkogjenit RAS, për të cilin shkencëtarët kishin punuar prej pesëdhjetë vjetësh. Ai ndryshon prognozën për pacientët që vuajnë nga kanceri i pankreasit. Jemi ende larg objektivit, por synimi është pikërisht që kanceri të shndërrohet në një sëmundje kronike, të kontrollueshme, nga e cila njerëzit të mos vdesin më.
Sigurisht, nuk duhet t’i mbivlerësojmë përparimet e arritura, por shikoni rastin e AIDS-it. Sot, vetëm pesë ose gjashtë persona në botë janë shpallur të shëruar, domethënë pa virus, dhe kjo në rrethana shumë të veçanta të transplantimit të palcës së kockave. Por terapitë e trefishta u mundësojnë mijëra të tjerëve të bëjnë një jetë pothuajse normale. Kur të arrijmë në këtë pikë edhe me kancerin, kjo do të jetë tashmë diçka e jashtëzakonshme.
Deri në çfarë mase inteligjenca artificiale do t’i përshpejtojë edhe më shumë përparimet në shkencat e jetës? Ju dhe bashkautorja juaj dukeni mjaft të ndarë për këtë çështje…
Nuk ka asnjë dyshim se IA përfaqëson një burim të jashtëzakonshëm përparimi. Merrni AlphaFold-in, shpikësit e të cilit janë nderuar me Çmimin Nobel: ky mjet mundëson parashikimin e strukturës së proteinave nga kodi i tyre gjenetik, por edhe të antitrupave që do t’i njohin këto proteina. Kjo duhet ta lehtësojë zbulimin e barnave të reja. Në punën e përditshme, IA gjithashtu i ndihmon studiuesit ta shqyrtojnë shumë më shpejt literaturën shkencore. Megjithatë, ekziston një rrezik real që IA ta zvogëlojë krijimtarinë tonë. Nuk bëhet fjalë për një frikë irracionale, por për një fakt tashmë të dokumentuar mirë, siç tregojmë në librin tonë.
Në janar 2026, një ekip studiuesish kinezo-amerikanë publikoi në Nature një analizë që përfshinte 41 milionë artikuj shkencorë. Përfundimet e tyre janë domethënëse: studiuesit që integrojnë IA-në në punën e tyre publikojnë mesatarisht tri herë më shumë artikuj se kolegët që nuk e përdorin, grumbullojnë pesë herë më shumë citime dhe arrijnë në poste drejtuese në kërkim një vit e gjysmë më herët. Por, në të njëjtën kohë, shumëllojshmëria e temave shkencore po ngushtohet: tërësia e temave të eksploruara nga komuniteti shkencor botëror është tkurrur me afro 5% në fushat ku IA është bërë mbizotëruese.
Në fakt, kjo është mjaft logjike: kërkimi i fuqizuar nga IA përqendrohet në fushat më të pasura me të dhëna dhe te problemet më të përcaktuara qartë. Ai zgjidh më shumë sesa eksploron. Ai konvergon drejt temave popullore, në vend që të hyjë në territore të panjohura. Pyetjet themelore që kanë pak të dhëna, pikërisht sepse janë të reja, po lihen gradualisht mënjanë. Por përparimet e mëdha shkencore ndodhin pikërisht atje, në atë të panjohur që kureshtja jonë na shtyn ta eksplorojmë. A do të dimë ende ta bëjmë këtë nesër?
Ces nouvelles découvertes qui nous guérissent, Prof. Eric Vivier, Prof. Florence Sabatier, Odile Jacob, 349 faqe, 24,90 euro./L’Express.fr
