Një ekip ndërkombëtar astronomësh ka zbuluar pamjen më të detajuar deri më sot të Pa 30, mbetjes së një supernove historike të lidhur me ngjarjen e vëzhguar dhe të dokumentuar në Tokë në vitin 1181. Kjo arritje u mundësua nga përdorimi i teleskopit Gemini North të NOIRLab-it, në një studim të bashkëdrejtuar nga Tim Cunningham, studiues në Qendrën për Astrofizikë Harvard & Smithsonian, dhe Ilaria Caiazzo, profesoreshë asistente në Institutin e Shkencës dhe Teknologjisë të Austrisë (ISTA).
Sipas gjetjeve të tyre, të publikuara në The Astrophysical Journal, ato që dukeshin si gjurmë të lëmuara „fishekzjarrësh“ janë, në të vërtetë, vargje nyjesh që ngjajnë me perlat e një gjerdani. Secila është aq e gjerë sa brenda saj mund të zërë vend dhjetë herë orbita e Neptunit, planetit më të largët të sistemit tonë diellor, duke mbetur edhe hapësirë e lirë.
E vetmja mbetje e njohur e këtij lloji supernove në Rrugën e Qumështit ka një strukturë papritur të ndërlikuar: vargje nyjesh gazi që ngjajnë me perla të lidhura në një fill, secila mjaftueshëm e gjerë për të përfshirë disa herë sistemin diellor. Ekipi realizoi pamjen më të detajuar deri më sot të Pa 30, duke zbuluar veçori të reja dhe befasuese të mbetjes së lidhur me një supernovë historike të vëzhguar afro 850 vjet më parë.
I përshkruar si një mbetje në formë luleradhiqeje nga një shpërthim i fuqishëm yjor, ky objekt na tregon pasojat e shpërthimit. Veçantinë e tij e shton një „yll zombi“ që ka mbijetuar në qendër: mbetja yjore e një shpërthimi jo të plotë.
E identifikuar për herë të parë në vitin 2013 nga një shkencëtar amator, mjegullnaja Pa 30, mbetje e një supernove, u lidh me një shpërthim historik yjor të vëzhguar dhe të dokumentuar në mënyrë të pavarur në burime historike japoneze, kineze dhe arabe në vitin 1181. Kështu, Pa 30 u lidh me një nga vetëm pesë supernovat e dokumentuara përpara epokës së teleskopit, mbetjet e të cilave kishin mbetur për një kohë të gjatë të paidentifikuara.
Në një largësi prej rreth 7.500 vjetësh dritë, Pa 30 ndodhet relativisht pranë Tokës sipas standardeve astronomike; shumë më afër se qendra e Rrugës së Qumështit, e cila është rreth 26.000 vjet dritë larg. Megjithëse këto largësi duken të jashtëzakonshme, ato janë mjaft të vogla krahasuar me pafundësinë e Universit.
Një „yll zombi“ unik në Rrugën e Qumështit
Pa 30 është i vetmi objekt i njohur i këtij lloji në Rrugën e Qumështit. Megjithëse astronomët kanë identifikuar objekte të ngjashme në galaktika të tjera, ai mbetet i vetmi ku teleskopët tanë mund të vëzhgojnë mbetjen e shpërthimit jo të plotë në qendër: „yllin zombi“. Ky lloj shpërthimi jo i plotë njihet si supernovë e tipit Iax, një kategori e rrallë shpërthimesh yjore.
Studiuesit kanë propozuar se Pa 30 ishte rezultat i një përplasjeje mes dy xhuxhëve të bardhë: mbetje yjore jashtëzakonisht të dendura, me përmasat e Tokës, që kanë shteruar lëndën djegëse dhe kanë hedhur shtresën e tyre të jashtme. „Mund të vëzhgojmë kaq shumë hollësi falë afërsisë së Pa 30 me Tokën“, thotë Caiazzo. „Kjo afërsi e bën Pa 30 jashtëzakonisht të vlefshëm për studim.“
Sipas Cunninghamit, galaktika jonë mund të strehojë edhe mbetje të tjera supernovash të tipit Iax, që ende nuk janë zbuluar. „Dokumentimi i besueshëm historik i shpërthimeve yjore shtrihet vetëm rreth një mijë vjet pas në kohë. Me aq sa dimë, mund të ketë fare mirë mbetje të ngjashme ende të fshehura në errësirën e galaktikës sonë“, shpjegon ai. „Sot kemi fatin të studiojmë një objekt magjepsës, për të cilin e dimë se është vëzhguar nga astronomë që lanë tri dëshmi historike të pavarura të ngjarjes, shekuj përpara shpikjes së teleskopit.“
Megjithëse supernovat e tipit Iax janë të rralla, ekipi nuk habitet që Pa 30 është identifikuar si njëra prej tyre. „Me gjasë do të identifikojmë më shumë objekte të ngjashme, ndërsa teleskopët e rinj vazhdojnë të eksplorojnë thellësitë e qiellit tonë të natës“, shton Cunningham, i cili tani është profesor asistent në Universitetin e Warwickut, në Mbretërinë e Bashkuar.
Ekipi analizoi vijat e emetimit të squfurit të jonizuar (S II) në pjesën e kuqe të spektrit të dritës së dukshme dhe emetimin e oksigjenit të jonizuar dyfish (O III), që paraqitet me nuanca blu në të gjelbër. Vëzhgimet e S II zbuluan rreth dhjetë herë më shumë struktura fijore sesa mund të dalloheshin në pamjet e mëparshme. Të dhënat tregojnë gjithashtu se fijet e Pa 30 përbëhen nga vargje kompakte nyjesh gazi, që duket se kanë përmasa jashtëzakonisht të njëtrajtshme.
„Pjesa e sistemit tonë diellor ku ndodhen planetët mund të zërë vend rreth dhjetë herë brenda secilës nyje, duke mbetur edhe hapësirë e lirë“, vëren Caiazzo. „Nyjet janë çuditërisht të njëtrajtshme. Jemi të entuziazmuar që do të përpiqemi t’i modelojmë.“ Ekipi zbuloi gjithashtu se ylli zombi i mbijetuar dukej se ndodhej pothuajse saktësisht në qendër të mjegullnajës. Në shumë supernova, një shpërthim asimetrik i jep shtysë çdo ylli të mbijetuar, duke e larguar nga qendra e shpërthimit.
„Në shpërthime ruhet impulsi linear. Nëse vetë shpërthimi do të ishte krejtësisht simetrik, edhe lënda e hedhur jashtë duhet të shpërndahej në mënyrë simetrike dhe ylli i mbijetuar nuk duhet të merrte ndonjë shtysë të konsiderueshme“, shpjegon Caiazzo. „Arritëm të përcaktonim me saktësi një kufi të sipërm për shpejtësinë tërthore që shtysa i kishte dhënë yllit të mbetur, duke treguar se ajo ishte çuditërisht e vogël. Praktikisht, nuk shohim që ylli të largohet fare.“
Vështrimi i Gemini North
Për këto vëzhgime të reja, ekipi përdori teleskopin Gemini North në Mauna Kea, Havai, në një lartësi prej mbi 4.200 metrash. Gemini North është pjesë e Observatorit Ndërkombëtar Gemini, teleskopi binjak i të cilit, Gemini South, ndodhet në Kili. Ai financohet pjesërisht nga Fondacioni Kombëtar i Shkencës i SHBA-së (NSF) dhe menaxhohet nga NSF NOIRLab. Aftësitë e teleskopit, së bashku me vendndodhjen e tij në një nga qendrat kryesore botërore të vëzhgimit astronomik, i mundësuan ekipit të siguronte pamjet dhe analizën e Pa 30 me rezolucionin më të lartë deri më sot.
Për Pa 30 mbeten ende shumë pyetje dhe këto vëzhgime mund t’i ndihmojnë astronomët të identifikojnë mbetje të ngjashme edhe gjetkë. „Astronomia ka hyrë në epokën e të dhënave masive“, thekson Cunningham. „Gjetjet tona do të na ndihmojnë të analizojmë grupe të mëdha të dhënash.“
„Në përgjithësi, sa më larg të shohim në hapësirë, aq më e vështirë është të zbulojmë sinjale të dobëta dhe t’i interpretojmë. Megjithëse mund t’i vëzhgojmë supernovat e tipit Iax në galaktika të largëta si burime pikësore drite, dallimi i strukturës së mbetjeve të këtyre shpërthimeve është i mundur vetëm në galaktikën tonë dhe në shumë pak galaktika të afërta. Në të ardhmen, planifikojmë të përdorim veçoritë dalluese të Pa 30 për të kërkuar objekte të ngjashme në Rrugën e Qumështit dhe në galaktikat e afërta“, përmbledh Caiazzo./20minutos.es
